Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ашық ауадағы ойын-сауық орындары
Open air entertainment venue
Амфитеатр (британдық ағылшынша) немесе амфитеатр (американдық ағылшынша; екеуі де /æ//m//f//i/, /θ//iː//ə//t//ər/) – ойын-сауық, қойылымдар мен спорт үшін пайдаланылатын ашық ауадағы орын. Бұл термин ежелгі грек тіліндегі ἀμφιθέατρον (амфитеатрон) сөзінен шыққан, онда ἀμφί (амфи) – «екі жағында» немесе «айналасында», ал θέατρον (théātron) – «көру орны» деген мағынаны білдіреді. Ежелгі грек театрлары көбінесе төбелерге салынған және жартылай дөңгелек пішіндес болған. Алғашқы грек амфитеатры шамамен б.з.д. 70 жылы Помпейде салынған болуы мүмкін. «Амфитеатр (амфитеатрум) екі театрдан құралғандықтан осылай аталады, себебі амфитеатр дөңгелек, ал жартылай дөңгелек пішінді театр – жартылай амфитеатр». – дейді Севильдік Исидор «Этимологиялар» еңбегінде, XV. ii.26–ii.40 307. Ежелгі рим амфитеатрлары овал немесе дөңгелек пішіндес болған, орталық алаңды қоршап тұратын қабатты орындықтармен жабдықталған, қазіргі ашық стадиондар сияқты. Керісінше, ежелгі грек және рим театрлары жартылай шеңбер пішіндес болған, орындықтар орталық алаңның бір жағына қарай көтерілген. Қазіргі заманда «амфитеатр» термині еңіс орындықтары бар кез келген құрылымды, соның ішінде театр сахналарын (көрермендер орындықтары тек бір жағында), дөңгелек театрларды және стадиондарды білдіреді. Олар жабық немесе ашық ауада орналасуы мүмкін. Сондай-ақ, ұқсас пішіндегі табиғи жер бедері мен тау жыныстары кейде табиғи амфитеатрлар деп аталады.
An amphitheatre (British English) or amphitheater (American English; both '/æ//m//f//i/,/θ//iː//ə//t//ər/) is an open air venue used for entertainment, performances, and sports. The term derives from the ancient Greek ἀμφιθέατρον (amphitheatron), from ἀμφί (amphi), meaning "on both sides" or "around" and θέατρον (théātron), meaning "place for viewing". Ancient Greek theatres were typically built on hillsides and semi circular in design. The first Greek amphitheatre may have been built at Pompeii around 70 BC. "The amphitheater (amphitheatrum) is so called because it is composed of two theaters, for an amphitheater is round, whereas a theater, having a semicircular shape, is half an ampitheater." Isidore of Seville, Etymologies, XV. ii.26–ii.40 307Ancient Roman amphitheatres were oval or circular in plan, with seating tiers that surrounded the central performance area, like a modern open air stadium. In contrast, both ancient Greek and ancient Roman theatres were built in a semicircle, with tiered seating rising on one side of the performance area. Modern parlance uses "amphitheatre" for any structure with sloping seating, including theatre style stages with spectator seating on only one side, theatres in the round, and stadia. They can be indoor or outdoor. Natural landforms and rock formations of similar shape are sometimes known as natural amphitheatres.
Рим амфитеатрлары
Рим империясының аумағынан 230-ға жуық римдік амфитеатр табылған. Олардың әдеттегі пішіні, қызметтері және атауы оларды жартылай дөңгелек пішіндегі римдік театрлардан, негізінен ат және көліктік жарыстарға арналған ұзақ жолдармен ерекшеленетін цирктерден (ипподромдарға ұқсас) және жеңіл атлетика мен жүгіруге арналған кішкентай стадиондардан ажыратады. Рим амфитеатрлары дөңгелек немесе сопақ пішіндес болып келді, ортасында арена орналасып, периметр бойында көрермендер отыратын қабаттар салынған. Көрермендерден оқшаулап, арена еденіне кіруді бақылайтын кіреберіс жолдары осы қабаттарды тесіп өткен. Римдік салтанатты тұлғалардың қайтыс болғандарының құрметіне олардың мұрагерлері ұйымдастырған жерлеу ойындары үшін уақытша ағаштан жасалған амфитеатрлар орнатылған болуы мүмкін, онда гладиаторлар – көбінесе қарулы соғыс тұтқындары – қайтыс болғандардың жерленген жері немесе мазарында өлімге дейін күрескен. Бұл ойындар рим тарихында «Мунера» (көне Рим) деп сипатталған, ол қайтыс болғандарға, рим құдайларына және рим қауымына көрсетілген құрметтің нышаны – сыйлықтар, ойын-сауықтар немесе міндеттер. Кейбір рим авторлары алғашқы тұрақты амфитеатрлар мен төменгі топқа арналған орындықтарды ұйымдастыруды популистік саяси тәсіл ретінде қарастырған, оны Сенат моральдық тұрғыдан қабылдамай, тоқтатқан. Жиі өткізілетін және тым «әсем» мунера римдік дәстүрлі моральдық қағидаларды құлдыратуы мүмкін еді. Тұрақты орындықтарды жасау әсіресе артықшылық деп есептелді. Ең алғашқы тұрақты, тас және ағаштан салынған, периметрлік орындықтары бар римдік амфитеатр б.з. дейінгі 29 жылы Кампус Мартиус аймағында салынған. Көпшілігі императорлық билік кезінде, Август кезеңінен (б.з. дейінгі 27–14 жж.) бастап салынды. Императорлық амфитеатрлар Рим империясының барлық аймақтарында, әсіресе провинциялық орталықтар мен ірі колонияларда салынды, бұл римдік мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Олардың өлшемдері стандартты емес еді, ең ірілері 40 000–60 000 көрерменді қабылдай алатын. Ең әсем амфитеатрлар көп қабатты, аркалы қасбеттерімен безендірілген және мәрмәр, штукатурка және мүсіндермен әсемделген. Римдегі ең танымал және ең үлкен амфитеатр – Колизей, Флавий әулеті салғандықтан Флавий амфитеатры (Amphitheatrum Flavium) деп те аталады. 5 ғасырда гладиаторлық ойындар мен 6 ғасырда жануарларды аулау тоқтатылғаннан кейін көптеген амфитеатрлар құлдырап кетті. Олардың құрылыс материалдары пайдаланылды немесе қайта өңделді. Кейбіреулері қиратылып, ал кейбіреулері бекіністерге айналдырылды. Аз ғана амфитеатрлар ашық кеңістік ретінде қолданылып келді, ал кейбіреулерінде шіркеулер салынды.
About 230 Roman amphitheatres have been found across the area of the Roman Empire. Their typical shape, functions and name distinguish them from Roman theatres, which are more or less semicircular in shape; from the circuses (similar to hippodromes) whose much longer circuits were designed mainly for horse or chariot racing events; and from the smaller stadia, which were primarily designed for athletics and footraces. Roman amphitheatres were circular or oval in plan, with a central arena surrounded by perimeter seating tiers. The seating tiers were pierced by entrance ways controlling access to the arena floor, and isolating it from the audience. Temporary wooden structures functioning as amphitheaters would have been erected for the funeral games held in honour of deceased Roman magnates by their heirs, featuring fights to the death by gladiators, usually armed prisoners of war, at the funeral pyre or tomb of the deceased. These games are described in Roman histories as [[Munera (ancient Rome), gifts, entertainments or duties to honour deceased individuals, Rome's gods and the Roman community. Some Roman writers interpret the earliest attempts to provide permanent amphitheaters and seating for the lower classes as populist political graft, rightly blocked by the Senate as morally objectionable; too frequent, excessively "luxurious" munera would corrode traditional Roman morals. The provision of permanent seating was thought a particularly objectionable luxury. The earliest permanent, stone and timber Roman amphitheatre with perimeter seating was built in the Campus Martius in 29 BCE. Most were built under Imperial rule, from the Augustan period (27 BCE–14 CE) onwards. Imperial amphitheatres were built throughout the Roman Empire, especial in provincial capitals and major colonies, as an essential aspect of Romanitas. There was no standard size; the largest could accommodate 40,000–60,000 spectators. The most elaborate featured multi storeyed, arcaded façades and were decorated with marble, stucco and statuary. The best known and largest Roman amphitheatre is the Colosseum in Rome, also known as the Flavian Amphitheatre (Amphitheatrum Flavium), after the Flavian dynasty who had it built. After the ending of gladiatorial games in the 5th century and of staged animal hunts in the 6th, most amphitheatres fell into disrepair. Their materials were mined or recycled. Some were razed, and others were converted into fortifications. A few continued as convenient open meeting places; in some of these, churches were sited.
Қазіргі заманғы амфитеатрлар
Қазіргі қолданыста амфитеатр – дөңгелек, жартылай дөңгелек немесе қисық пішіндес, жақсы акустикалық қасиеттері бар, әсіресе ашық ауада орналасқан өнер орыны. Заманауи амфитеатрлар көбінесе сахна мен көрермендердің артында дыбысты жаңғыртатын немесе күшейтетін, иіліс немесе тостаған тәрізді құрылымдарды қамтиды, бұл амфитеатрды музыкалық немесе театрлық қойылымдар үшін өте қолайлы етеді. Кішкентай амфитеатрлар жергілікті қауымдастықтың ашық ауадағы өнерлерін өткізуге пайдаланылуы мүмкін. Белгілі заманауи амфитеатрларға Shoreline амфитеатры, Голливуд Боулі және Стокгольм университетінің Aula Magna жатады. "Амфитеатр" термині кейбір жабық кеңістіктер үшін де қолданылады, мысалы, (қазір бұзылған) Гибсон амфитеатры және Чикаго халықаралық амфитеатры.
In modern usage, an amphitheatre is a circular, semicircular or curved, acoustically vibrant performance space, particularly one located outdoors Contemporary amphitheatres often include standing structures, called bandshells, sometimes curved or bowl shaped, both behind the stage and behind the audience, creating an area which echoes or amplifies sound, making the amphitheatre ideal for musical or theatrical performances. Small scale amphitheatres can serve to host outdoor local community performances. Notable modern amphitheatres include the Shoreline Amphitheatre, the Hollywood Bowl and the Aula Magna at Stockholm University. The term "amphitheatre" is also used for some indoor venues, such as the (by now demolished) Gibson Amphitheatre and Chicago International Ampitheatre.
Табиғи амфитеатрлар
Табиғи амфитеатр – тік тау немесе ерекше тау жынысының дыбысты табиғи түрде күшейтіп немесе қайталайтын жерде орналасқан өнер сахнасы. Бұл оны музыкалық және театрлық қойылымдар үшін өте қолайлы етеді. Амфитеатр – театр салынбаған жағдайда да, осы мақсатқа арналған табиғи түрде пайда болған құрылымдар болуы мүмкін. Белгілі табиғи амфитеатрларға Оңтүстік Африкадағы Дракенсберг амфитеатры, Ирландиядағы Слэйн қамалы, Австралиядағы Ұлы табиғат амфитеатры, АҚШ-тың батысындағы Қызыл жартастар және Бұғаз амфитеатрлары жатады. Колумбияға дейінгі дәуірде Анасази халқы музыканы көпшілік алдында орындау үшін табиғи амфитеатрларды пайдаланғанына дәлелдер бар, соның ішінде Нью-Мексикодағы Чако каньонында салынған үлкен өнер сахнасы да бар.
A natural amphitheatre is a performance space located in a spot where a steep mountain or a particular rock formation naturally amplifies or echoes sound, making it ideal for musical and theatrical performances. An amphitheatre can be naturally occurring formations which would be ideal for this purpose, even if no theatre has been constructed there. Notable natural amphitheatres include the Drakensberg Amphitheatre in South Africa, Slane Castle in Ireland, the Supernatural Amphitheatre in Australia, and the Red Rocks and the Gorge Amphitheatres in the western United States. There is evidence that the Anasazi people used natural amphitheatres for the public performance of music in Pre Columbian times including a large constructed performance space in Chaco Canyon, New Mexico.