Кіріспе

Наумахия (лат. naumachia, көне грек тілінде ναυμαχία / naumachía, сөзбе-сөз "теңіз шайқасы") - ежелгі Римде теңіз шайқастарын көпшілікке көңіл көтеру үшін сахналауды, сондай-ақ мұндай шайқастар өткен алаңды немесе ғимаратты білдірген.

Ерте кездері

Алғашқы белгілі наумахияны Юлий Цезарь Римде б.з.д. 46 жылы төрттік жеңісінің құрметіне өткізді. Тибр өзенінің жанына бирема, трирема және пентерема кемелерін сыйдыра алатын бассейн қазылғаннан кейін, ол 2000 жауынгер мен 4000 грек, барлығы соғыс тұтқындары, шайқасуға шығарды. Б.з.д. 2 жылы Марс Ультор ("Марс – кек алушы") ғибадатханасының ашылуына орай Август Цезарьдің наумахиясы үлгісімен үлкен наумахия ұйымдастырылды. Бұл наумахия гректер мен парсылар арасындағы шайқасты бейнеледі және Тибрдің екі жағына орналасқан 400x600 метрлік бассейн қажет болды. Res Gestæ (§ 23) 3000 адам, гректерді есептемегенде, 30 кемеде тарауылдармен және бірнеше кішкентай қайықтармен шайқасқандығын мәлімдеді. 52 жылы Клавдий Фуцин көліндегі табиғи су қоймасында дренаждық жұмыстар мен туннельдерді аяқтауын тойлау үшін, мүмкін, ең "эпикалық" наумахияны өткізді. Оған жүз кеме мен 19 000 жауынгер қатысты. Наумахия, жеңілгендердің өлімімен аяқталмайтын ұсақ тікелей шайқастардан тұратын гладиаторлық жекпе-жектерге қарағанда, қандырақ шоу болды. Нақтырақ айтқанда, наумахияның пайда болуы басқа бір тамаша – "топтық шайқас"пен тығыз байланысты және одан сәл ертерек пайда болды, ол жеке күрескерлерді емес, екі кішкентай армияны қолданды. Бұл жағдайда да, шайқасушылар көбінесе өлім жазасына кесілгендер болды және нағыз гладиаторлардың арнайы дайындығы болмады. Наумахияны құрған Цезарь осы қағиданы басқа ортаға көшіруі керек еді. Шайқастың хореографиясы арқылы наумахия тарихи немесе тарихи емес тақырыптарды бейнелеуге қабілетті болды. Қатысқан флоттардың әрқайсысы ежелгі Грекияның немесе эллинистік Шығыстың теңіз күшін көрсететін: Цезарьдің наумахиясы үшін египеттіктер мен тирліктер, Август үшін парсылар мен афиналықтар, Клавдий үшін сицилиялықтар мен родостықтар. Бұл ойын-сауық басқа ойын-сауық түрлеріне қарағанда әлдеқайда көп ресурстарды қажет етті, сондықтан бұл тамашалар императордың, оның жеңістері мен ескерткіштерінің мерекелерімен байланысты ерекше жағдайларда ғана өткізілді. Көрермендерге ұсынылған спектакльдің ерекшелігі, сондай-ақ грек әлемінен алынған тарихи тақырыптар "наумахия" терминімен тығыз байланысты. Бұл сөз грек тіліндегі теңіз шайқасын білдіретін сөздің (ναυμαχία/naumakhía) фонетикалық транскрипциясы болып табылады және содан бері олар үшін жасалған үлкен жасанды бассейндерді де білдіреді.

ғимарат

Цезарьдың наумахиясы Тибрдің солтүстік немесе оңтүстік жағалауындағы төмен жатқан жерге қазылған және оның суларымен толықтырылған қарапайым алап болған; нақты орны белгісіз; көбінесе Трастевере немесе Март Кампусы деп есептеледі. Августтың наумахиясы жақсы белгілі: өзінің Res Gestæ (23) еңбегінде Август бассейннің 1800 × 1200 римдік аяқ (шамамен 533 × 355 метр) өлшемде болғанын көрсетеді. Егде Плиний (Табиғи тарих, 16, 200) ортасында, мүмкін төртбұрышты арал болғанын, ол көпір арқылы жағалаумен байланысқан және онда артықшылықты көрермендер отырғандығын сипаттайды. Алаптың мөлшерін және триреманың өлшемдерін (шамамен 35 × 4,90 метр) ескере отырып, қолданылған отыз кеме қимылдауға қиындық тартар еді. Римдік трирема экипажы шамамен 170 ескекші және 50-60 сарбаздан тұратын болғандықтан, қарапайым есептеулер Август флотының кемелері 3000 адамға жету үшін нақты флотынан гөрі көп жауынгерлерді тасымалдауы керек екенін көрсетеді. Сондықтан, көрермендер кемелердің қозғалысына емес, олардың жасанды алаптағы болуына және қолға-қол соғысқа көбірек назар бөлді. Клаудийдің наумахиясы басқаша болды. Екі флоттың әрқайсысы 50 кемеден тұрды, бұл Мисенум және Равеннадағы екі әскери флоттың кемелерінің санына сәйкес келеді. Фучино көлі жеткілікті үлкен болғандықтан, оның тек бір бөлігі ғана қажет болды, айналасы понтонмен қоршалған және кемелер маневр жасауға және бір-біріне шабуыл жасауға жеткілікті орын болды. Сондықтан Клаудийдің наумахиясы теңіз шайқасын шынайы түрде бейнеледі. Секст Юлий Фронтиннің De aquaeductu (De aquis urbis Romæ, 11, 1 2: opus naumachiæ) еңбегінде Августтың наумахиясын сумен қамтамасыз ету үшін арнайы құрылыс салынған, ал артық су Транс-Тиберимдегі көрші бақтарды суаруға пайдаланылған. Бұл Аква Альсиетина су құбыры еді, оның қалдықтары Сан Козимато монастырының астындағы Яникулум ("Римнің сегізінші төбесі") беткейінде табылған. Сайттың нақты орналасуына қатысты бірнеше теория бар; соңғысы оны солтүстіктегі Аурелия жолы мен оңтүстік-шығыстағы Сан-Франческо-а-Рипа шіркеуі арасында, Тибрдің иілімінде орналастырады. Сан-Крисогоноға жақын Аурелия жолынан табылған республикалық виадукт алапқа арна ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Алап ұзаққа сақталмады. Августтың тұсында оның орнына (Суэтоний, Август, 43, 1) nemus Cæsarum (Цезардың қасиетті орманы) салынды, кейіннен оны Августтың немерелері үшін "Гай мен Люцийдің орманы" деп атады (Дион Кассиус, 66, 25, 3). Бұл кең аумақ І ғасырдың соңына қарай салынған болуы мүмкін.

амфитеатрларда

Неронның тұсында амфитеатрда наумахия деген жаңа құбылыс пайда болды. Суетоний (Нерон, XII, 1) және Дио Кассиус (Рим тарихы, LXI, 9, 5) Юлий-Клавдий әулетінің соңғы өкілі ашқан ағаш амфитеатрда 57 жылы өткен осындай бір тамаша туралы айтады. Оның орналасқан жері туралы мәлімет тек Марс алаңында салынғанынан басқа белгісіз. 64 жылы Нерон тағы бір наумахия ұйымдастырды. Оған дейін аң аулау, ал кейін гладиаторлардың күресі мен үлкен той (Дио Кассиус, LXII, 15, 1) өтті. Бұл ойындардың қандай форматта болғаны белгісіз. Римдегі үлкен өртке дейін бұл амфитеатрдың қирағаны туралы ешқандай мәлімет болмағандықтан, бұл ағаш амфитеатр болған болуы мүмкін. 80 жылы Колозейдің ашылуына арналған салтанатта Тит екі наумахия ұйымдастырды: біреуі Августин бассейнінде, онда мыңдаған адамдар қатысты, екіншісі – жаңа амфитеатрда (Дио Кассиус, LXVI, 25, 1–4). Суетонийдің (Домициан, IV, 6–7) мәліметінше, Домициан шамамен 85 жылы Колозейдің ішінде, ал 89 жылы Тибрден тысқары жаңа бассейнде наумахия ұйымдастырды. Бассейн құрылысына жұмсалған тастар екі жағынан өртенген Максимус циркінің жөнделуіне пайдаланылды. Осы екі наумахия арасында Домициан қазіргі күні көрініп тұрған Колозейдің астындағы бөлмелер желісін аяқтады, соның нәтижесінде аренада мұндай шаралар өткізуге мүмкіндік болмай қалды. Колозейдегі аренаның көлемі 79,35 × 47,20 метрді құрайды, бұл Августин бассейнінің көлемінен едәуір кішкентай. Сондықтан Колозейдегі наумахия бұрынғыларындай әсерлі болмады. Бірнеше кемелердің экипаждары арасындағы шайқасты көзге елестете беруге болады, мүмкін, олар толық немесе оған жақын көлемде болған, бірақ нақты маневрлер немесе тіпті суда жүзуге болатыны күмәнді. Сахналық безендірулер кемелерді бейнелеу үшін қолданылғаны белгілі, кейде сахнада да, аренада да кеме апаттарын имитациялайтын механизмдермен бірге (Тацит, Анналы, XIV, 6, 1; Дио Кассиус LXI, 12,2).

Амфитеатрлардағы су

Амфитеатрларда кемелерді жүзуге жеткілікті суды пайдалану техникалық мәселелер тудырады. Амфитеатрлар тек наумахиялар үшін ғана емес, гладиаторлық жекпе-жектер мен басқа да көрермендерге арналған тамашалар үшін де жылдам толтырылып, босатылатын болған. Судағы және құрлықтағы қойылымдардың арасындағы жылдам ауысу, көптеген адамдарды қызықтырған нәрселердің бірі болған сияқты. Дио Кассий бұл туралы Неронның наумахиясына қатысты айтады (LXI, 9, 5); Марциал да Титтің Колизейдегі наумахиясы туралы сөз етеді (Көріністер кітабы, XXIV). Қолда бар жазбаша дереккөздерде осы механизмдер мен инженериялық шешімдердің сипаттамасы жоқ. Археология да ешқандай мәлімет бермейді: Колизейдің ішкі кеңістігі кейіннен өзгертілген. Тек екі провинциялық амфитеатр – Верона және Испаниядағы Мерида ғана техникалық деректер ұсынады. Верона амфитеатрының орталық шұңқыры, әдетте аренаның астында болатын бөлмелерге қарағанда тереңірек болып, бассейн қызметін атқарған. Ол екі осьтік құбырмен байланысты болған. Бірі, аренаның батыс галереясының астынан өтіп, дренаж жүйесіне қосылмаған, сондықтан бассейнды толтыру үшін акведукқа қосылуы қажет болған. Шығыс құбыры тереңірек болып, суды Адиге өзеніне құю үшін арналған. Мерида амфитеатрындағы бассейн тереңдігі 1,5 метр ғана, Веронадағыдан әлдеқайда шағын. Оның тереңдігі адам бойынан төмен болғандықтан, оны жер асты қызметтік бөлмесімен шатастыру мүмкін емес. Бұл бассейнге кіруге арналған баспалдақтар орнатылған және римдік бассейн мен ванналарда қолданылатын материалмен жабылған. Оған сондай-ақ екі құбыр арқылы су жеткізілген, олардың батысы Сан-Лазаро акведугіне қосылған. Бұл бассейннің өлшемдері ең қарапайым наумахиялардан басқасын өткізуге мүмкіндік бермейді: Меридадағы бассейннің өлшемдері 18,5 × 3,7 метр ғана. Бұл жерде тек ең қарапайым су шаралары ғана көрсетілуі мүмкін. Осыдан, тіпті Колизейде гипогеум (жер асты кешені) салынар алдында осындай бассейн болған деп есептесек, наумахиялар арена бетін жабатын қалыңдығы аз су қабатында ғана орындалған болар еді – кемелердің жүзуі үшін қажетті ең төменгі деңгей.

Рим империясының құлдырауы

Жаңа технологиялардың енгізілуі бастапқыда наумахиялардың санының артуына әкелді. Алғашқы үш наумахия шамамен 50 жылдық интервалмен өткізілді; ал келесі алтауы, олардың көпшілігі амфитеатрларда болды, 30 жылдың ішінде өтті. Олар материалдық және адамдық ресурстар тұрғысынан аз шығынды талап еткендіктен, жиірек қойылу мүмкіндігіне ие болды. Олар аса сәнді болмаса да, ойындардың бір бөлігіне айналды, бірақ ерекше есептелмеді. Бұл туралы бейнелеу өнері куәлік етеді. Рим өнеріндегі жиырмаға жуық наумахия бейнесінің көбі Нерон мен Флавий әулетінің кезеңіне тән Төртінші стильде орындалған. Флавий кезеңінен кейін наумахиялар туралы мәліметтер мәтіндерден дерлік жоғалып кетті. «Август тарихындағы» кейбір деректерден басқа, сенімділігі шектеулі соңғы көздерден, тек Остия қалалық жазбаларында (fasti) 109 жылы Траян наумахия алаңын ашқандығы айтылады. Бұл орын 18 ғасырда Ватикан аумағында, Сант-Анджело қамалының солтүстік-батысында табылған. Қазір ол Наумахия Ватикана деп аталады, кейбір дереккөздер оның пішінінің басқа қазба цирктерге ұқсас болуына және Адриан мавзолейіне жақын орналасқандығына байланысты оны Адриан циркі деп атайды. Келесі қазба жұмыстары толық жоспарын ашты. Онда көрермендерге арналған қабатты трибуналар болды және алаңның ауданы Августтың наумахиясының шамамен алтыдан бір бөлігін құрады. Мәтіндік деректердің болмауына байланысты, ол тек Траян кезінде пайдаланылған деп есептеуге болады. Дегенмен, егер Рим империясының соңғы кезеңдерінің деректері мен орта ғасырлардағы наумахия және далмахия топонимикасы ескерілсе, ол 5 ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін. Сонымен қатар, оның периметріндегі трибуналардың болуы тұрақты шаралардың күшті көрсеткіші болып табылады. Остия қалалық жазбаларына сәйкес, ашылу салтанатына 127 жұп гладиатор қатысты, бұл амфитеатрлардағыдай, Траян алаңындағы шектеулі кеңістік көптеген жаттығусыз тұтқындарды қатыстыратын ірі шайқастарға қолайлы емес екенін немесе теңіз шайқастарын ықшамдау қажеттігін көрсетеді, бұл жеке шайқастарға басымдық беруге әкелді. Осы формада және арнайы алаңмен наумахиялар бірнеше ғасыр бойы дереккөздерде көрсетілмей, жалғасуы мүмкін (бірақ жиілігі азаюы мүмкін), өйткені олар ерекше атауға лайық болмас еді: олар өз сәні мен әсерлілігін жоғалтты. Провинцияларда римдік наумахиялардың ықпалы байқалады, бірақ ол шектеулі және жергілікті, зиянсыз теңіз ойындары мен қойылымдарымен шектелген. Флавий кезеңінен бастап Панафиналық ойындардың бір бөлігі ретінде афиналық жас сарбаздар арасында наумахива атты жарыс өткізілді. Ол бұл ойындарда бұрын өткізілген регаталарды алмастырды. Егер Аусонийге сенсек (Мозель, 200–2,29), Мозель өзенінде жергілікті жастар арасында наумахия өткізілді.

Римнен кейінгі кезең

1550 жылы Руанда Франция королі Генрих II үшін наумахия көрсетілді. Наумахия 1589 жылы Флоренциядағы Питти сарайының ауласында өткен Медичи әулетінен Фердинанд I мен Лотарингиялық Кристинаның үйлену тойының бөлігі болды. Орацио Скарабелли жасаған альбомда осы оқиғаның суреті сақталған, ол тойды құжаттау үшін арналған еді. 1755 жылы Валенсияда Турия өзенінің көпірлері арасында Әулие Винсент Феррердің қасиеттілікке иеленуінің жүз жылдығына арналған наумахия өтті. 1807 жылы Миланда Наполеон үшін тағы бір наумахия ұйымдастырылды. Париждегі Монсо паркінде колоннадамен қоршалған наумахия су нысаны бар. 18 және 19 ғасырлардағы Англияда бірнеше саябақта модельді кемелермен макеттік теңіз шайқастары өткізілді, олар да наумахия деп аталды. Англияның Скарборо қаласындағы Пейсхолм паркі әлі де мұндай шараларды өткізеді. Театрлық кішкентай су драмалары да танымал болды. Нью-Йорк суретшісі Дьюк Райли 2009 жылы Куинс өнер мұражайында наумахия қойды.

Шотландия мен Англиядағы Наумахия

Шотландияда наумахия 1562 жылы Холируд паркіндегі көлде Лорд Флемингтің үйлену тойына, ал 1581 жылы Лит суында Морей графы мен Элизабет Стюарттың үйлену тойына қойылды. 1613 жылы ақпанда Елизавета мен Фредерик V Пфальцтың үйлену тойында Темзада наумахия сахналанды. 1613 жылдың маусым айында Дания королевасы Анна Бристольге келді. Оған Бристоль соборының жанындағы Канон батпағында орындық салынды, онда 7 маусымда ол Авон мен Фром өзендерінің қосылған жеріндегі ағылшын кемесі мен екі түрік галереясы арасындағы шайқасты тамашалады. Жеңіс однысқаннан кейін, оған түрік тұтқындары (актерлер сомдады) ұсынылды, ол оған күліп, актерлердің киімдері де, "бет-пішіндері" де түріктерге ұқсайды деді. Бристольдегі көңіл көтеруді Роберт Найл өлеңмен сипаттады, ол түріктерді теңізшілердің орындағанын айтады, "олардың киімдерін, сырт келбетін және мінезін жиі көрген лайықты адамдар". Олар Данияның Аннасының алдында тізе бүгіп, мейірім сұрап, салтанаттың соңғы әрекеті ретінде жалбарынды. Георг дәуіріндегі Ұлыбританияда наумахия жеке саябақтар мен бақтарда ұйымдастырылып, оларды римдік үлгіде, бірақ кішірек көлемде қайта жаратты. Лорд ле Деспенсер Батыс Уайкомбте аққу пішіндес жасанды көл құрды және көлде шағын кемелермен бірнеше наумахия ұйымдастырды; ол сондай-ақ көлдің жағасындағы бекініс құрылысын тапсырды, өзі соғысқа қатысу үшін.