Кіріспе

Адамның өмірі туралы ақпаратты болжау практикасы

Тағдыр айту – адамның өмірі туралы ақпаратты болжаудың дәлелденбеген рухани практикасы. Алғаулаудың мәні, негізінен, пайғамбарлықпен бірдей. Айырмашылығы – алғаулау терминi діни ғұрыптың бір бөлігі саналатын болжамдарға қолданылады, олар құдайларға немесе рухтарға сиынған кезде жасалады. Ал тағдыр айту терминi одан азырақ маңызды немесе ресми жағдайды білдіреді, тіпті халық мәдениетінде де, онда болжамның артындағы құпия күштерге сену, ұсыныс, рухани немесе практикалық кеңес беру немесе растау тұжырымдарынан гөрі аз болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Плиний Ескі әлемде біздің эрамыздың I ғасырында болашақ көрушілердің кристалл шарды қолданғанын сипаттаған ("crystallum orbis", кейін орта ғасырлық латын тілінде жазушылар "orbuculum" деп жазған). Қазіргі батыс елдеріндегі тағдыр айту бейнелері Ренессанс сиқырының фольклорлық қабылдауынан, әсіресе цыған халқымен байланысты. Христиандық, ислам, бахаи және иудаизм діндерінде тағдыр айтуға қарсылық бар, себебі олардың қасиетті кітаптарында алғаулау тыйым салынған. Болашақты көре алатынын мәлімдейтін адамдарға арналған терминдерге: тағдыр айтушы, кристалл шарды қараушы, болашақты болжайтын әйел, көруші, болашақ көруші, сибиль, экстрасенс және пайғамбар кіреді. Осы қабілеттердің арасында осыны қамтитын байланысты терминдер: оракул, агус және көреген. Күмәнданушылар алғаулауды жалған ғылымға, мистикалық ойлау мен ырымға негізделген деп санайды.

Әлеуметтану

Батыстағы болжаушылар әдетте болашақтағы махаббат, қаржылық жағдай және бала туу мүмкіндіктері сияқты мәселелер бойынша болжам жасауға тырысады. Көптеген болжаушылар "мінезді тану" да жасайды. Мұндай кезде нумерология, графология, ладонь бойынша болжам (егер адам қатысса), және астрология қолданылуы мүмкін. Қазіргі Батыс мәдениетінде әйелдер еркектерге қарағанда жиірек болжаушыларға жүгінеді. Кейбір әйелдер жеке болжаушыларымен ұзақ қарым-қатынас құрып, сақтап келеді. 1990 жылдары телефон арқылы экстрасенстермен кеңесу кең таралды, ал 2010 жылдары электрондық пошта және бейнеконференция сияқты қосымша байланыс тәсілдері де пайда болды, бірақ олардың ешқайсысы дәстүрлі жеке кеңесу әдістерін толыққанды алмастыра алмады.

Солтүстік Америкадағы бизнес ретінде

Америкалық раввин және жазушы Рональд Исаакс болашақты болжаудың қоғамдағы рөлін талқылап, былай деді: "Адамзат ежелгі заманнан бері болашаққа қатысты білуге құштарлық танытқан. Сондықтан, ежелгі цивилизацияларда және бүгінгі күні де болашақты болжау – нағыз кәсіп ретінде қалыптасқандықтан, адамзат болашаққа деген қызығушылығын сақтап келеді, әрі таза қызығушылықтан, әрі оған жақсырақ дайындалу ниетімен осы салаға ден қойып отыр". 5000 жыл бұрын ассириялықтар болжамгерлерді құрметті кеңесшілер ретінде бағаласа, 17-18 ғасырларда Ақыл-ойының дамуымен олар құрмет пен сый-құрметтен айырылды. Әлеуметтанушылар Дэнни Л. және Линь Йоргенсеннің сөзіне сәйкес, коммерциялық қатынастардың өркендеуімен "көпшілік қоғамда оккульттік тәжірибелер [сақталу үшін] бейімделді". Кен Файнгольд, "Интерактивті өнер – болжау сияқты сату автоматы" атты еңбектің авторы, ақшаның пайда болуымен болашақты болжау "жеке қызметке, нарықтағы тауарға" айналды деген пікірді келтірді. 1994 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінде Ж. Педер Зэйн Психикалық Достар Желісіне сілтеме жасап былай жазды: "Күні 15:00 болсын немесе 03:00 болсын, Дион Уорвик пен оның психикалық достары махаббат, ақша және жетістік туралы кеңес беруде. Кристаллдардың күші мен періштелердің жанында жүретіндігіне күлкі емес, ойлануға шақыратын елде, жыл сайын миллиондаған адам Уорвик ханымның достарына қоңырау шалатыны таңқаларлық емес".

Үлгі клиенттер

1982 жылы Оңтүстік Флорида университетінің дінтану профессоры Дэнни Йоргенсен болашақты болжаудың танымал болуына рухани түсіндірме берді. Ол адамдардың экстрасенс немесе бақсыға өзіне түсіністік алу үшін, сондай-ақ өмірдің бір саласында жеке күшке немесе табысқа жеткізетін білімге ие болу үшін баратынын айтты. 1995 жылы Кен Файнгольд адамдардың бақсыларға неліктен жүгінетініне басқаша түсіндірме ұсынды: астрология және таро карталарын оқу сияқты, кеңес әдетте клиентті мазалаған нақты мәселелер туралы беріледі. Діни емес рухани көмек те ұсынылуы мүмкін. Кэтрин Адамс есімді американдық экстрасенс: «Менің философиям – рухани еркіндікті үйрету және іске асыру, яғни сіздің өзіңізге рухани бағыт бар, оны табуға мен көмектесе аламын» деп жазды. Африкалық-американдық қауымдастықта көптеген адамдар «худу» немесе «рутворкинг» деп аталатын халықтық сиқырдың бір түрін қолданады, клиентке арналған сеанс немесе «оқудан» кейін «магикалық жаттығу» процесі арқылы сиқыр жасау және христиандық дұғаға қатысты практикалық кеңес беріледі. Бақсылар өздерінің көріп білулерін бөлісіп, түсіндіріп қана қоймай, клиенттерінің мәселелерін талқылап, кеңес беру арқылы кеңесшілердің де қызметін атқара алады.

Толық күндізгі қызмет

Кейбір бақсылар өмірін толыққанды болжау бизнесінен табады, ал басқалары бір немесе бірнеше жұмыс істейді, олардың қосымша жұмыстары болжау кәсібімен байланысты болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. 1982 жылы Дэнни Л. және Лин Йоргенсен "осы [қосымша] кәсіптер арасында үлкен айырмашылықтар болғанымен, [толық емес уақытта жұмыс істейтін болжаушылар] көбінесе адамдарға көмектесу, әлеуметтік жұмыс, оқыту, денсаулық сақтау салаларында жиі кездеседі" деген қорытындыға келді. Сол авторлар Солтүстік Америка болжаушыларының шектеулі сарптауында, бақсылардың көпшілігі үйленген және балалары бар екенін, ал аздағандары жоғары білім алғанын мәлімдеді. "Олар киноға барады, теледидар көреді, тұрақты жұмыстарын орындайды, K Mart дүкендерінен сауда жасайды, кейде McDonald's-та тамақтанады және ауырғанда ауруханаға жатады", - делінген.

Заңдық

1982 жылы социологтар Дэнни Л. және Линь Йоргенсен «аңғақтар жергілікті заңдарды сақтауға және бизнес лицензиясын алуға дайын» деген қорытындыға келді. Осы заңды жазған заң шығарушылар аңғақтардың «тек ойын-сауық немесе көңіл көтеру үшін» ғана емес, қызмет ететінін, сондай-ақ аңғақтар заңға қайшы әрекет етсе де, адамдар оларға жүгінуді жалғастыратынын мойындады. Миннесота, Солтүстік Каролина, Оклахома, Пенсильвания және Висконсин штаттарында аңғарудың барлық түрлері заңсыз. Сол сияқты, Жаңа Зеландияда 1981 жылғы «Қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы» заңның 16-бабында, ақшалай сыйақы алу мақсатында «телепатияға немесе көрегендікке ие екенін немесе «алдамшы құралдарды» пайдаланып ақша табу үшін медиум ретінде әрекет ететінін» алдап көрсетуге тыйым салынған және мұндай әрекеттер үшін мың доллар айыппұл салынған. Алайда, жоғарыда аталған Нью-Йорк заңдарындағыдай, егер бұл әрекет тек ойын-сауық мақсатында болса, ол қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды. Австралияда аңғару Оңтүстік Австралия және Солтүстік территорияда заңсыз. Канадада, жалған аңғару үшін ақы алу Канаданың қылмыстық кодексі бойынша қылмыстық құқық бұзушылық болып саналады. Нигерияда «өзінің сықақшы екенін көрсету немесе аңғарумен айналысу» үшін бір жылға дейін бас бостандығынан айыруға болады. Сауд Арабиясы да бұл практиканы толығымен тыйым салады, себебі аңғаруды сиқыршылық деп санайды, демек ол ислам дінінің және заңнамасының қағидаларына қайшы келеді. Мұндай әрекеттер өлім жазасымен жазаланады.

Санаткерлік талдау

Болжам жасау сыншылар тарапынан сиқырлы ойлау мен сенімсіздік ретінде қарастырылады. Скептик Берген Эванс болжам жасаудың "көптеген оқиғалардың арасынан болғандарды таңдап алу, түсініксіздіктерді шеберлікпен түсіндіру немесе болмай қалмайтын нәрсені батыл түрде жариялау" нәтижесі екенін айтқан. Басқа скептиктер болжам жасаудың тек қана суық оқу екенін мәлімдейді. Болжам жасау тәжірибесінде көптеген алаяқтықтар дәлелденген. Болжам жасау және оның қалай жұмыс істейтіні көптеген маңызды сұрақтар тудырады. Мысалы, болжам жасау экстрасенстік сеанстар мен таро карталары сияқты әртүрлі әдістер арқылы жүзеге асырылады. Бұл әдістердің көпшілігі кездейсоқ құбылыстарға негізделген. Мысалы, астрологтар жұлдыздардың қозғалысы адам өміріне әсер ете алады деп сендіреді. Таро карталарына келетін болсақ, адамдар карталардағы бейнелердің өмірлерінде маңызды мәні бар деп есептейді. Алайда, жұлдыздар сияқты нәрселердің өмірімізге әсер ететінін растайтын ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, мысалы, жылнамалар арқылы жасалатын болжамдар көбінесе кез келген адамға қатысты болатын жалпылама сипаттамалардан тұрады. Суық оқу кезінде оқырмандар әдетте жалпы сипаттамалармен бастап, болжам жасап отырған адамның реакциясына байланысты нақтырақ мәліметтер беруді жалғастырады. Адамдардың жалпылама сипаттамаларды өздеріне қатысты деп қабылдауы Барнум эффектісі деп аталады және психологтар бұл құбылысты көп жылдар бойы зерттеп келеді. Дегенмен, болжам жасаудың әртүрлі әдістерін растайтын дәлелдердің жетіспеуіне және экстрасенстер жасаған көптеген алаяқтықтарға қарамастан, болжам жасау әлемде кең таралған. Болжам жасаудың тартымды болуының көптеген себептері бар, мысалы, адамдар белгісіздікке ұшырағанда стресс сезінеді және осылайша өмірлеріне тереңірек үңілуге тырысады.