Кешір Креаст кезеңінің Хадрозавр динозавры

Кіріспе

Кейінгі Бор кезеңінен шыққан хадрозаврид динозаврлар туысы

Хадрозавр (,/h//æ//d//r//ə/'/s//ɔːr//ə//s/; ) – Солтүстік Америкада Кейінгі Бор кезеңінде, қазіргі Вудбери формациясында шамамен 78-80 миллион жыл бұрын өмір сүрген хадрозаврид орнитопод динозаврларының туысы. Голотипік үлгі судың құрамында табылған, яғни жануардың денесі өзен арқылы тасылып, теңізге шығарылған. Олар ірі жануарлар болған, сақталған элементтерінің көпшілігі өте берік, хадрозаврлар үшін ерекше қасиет. Хадрозаврлар – ауыр денелі жануарлар, жапырақтарды шабу үшін кератин тұмсықтарымен және тамақ өңдеу үшін арнайы, күрделі тістерімен жабдықталған. Hadrosaurus foulkii, осы туыстың жалғыз түрі, скелеттің көп бөлігінен және бас сүйегінің бөліктерінен тұратын бір ғана үлгі бойынша белгілі. Үлгі 1858 жылы АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Вудбери формациясынан жиналған, Солтүстік Америкада оқшауланған тістерден басқа анықталған алғашқы динозавр түрін білдіреді. Осы формациядағы екі қабықты қабыршақтардың радиометриялық жасы арқылы, Хадрозаврдың қазбасы табылған шөгінді жыныстардың 80,5 және 78,5 миллион жыл бұрын пайда болғаны анықталды. 1858 жылы жалғыз белгілі үлгі алғаш рет динозавр қаңқасы ретінде қойылды. 1991 жылы H. foulkii Нью-Джерси штатының ресми динозавры атанды.

Ашу тарихы

1838 жылы Джон Эсто Хопкинс марль орнында қазба жұмыстарын жүргізіп жатқанда (Нью-Джерси штатының Хэддонфилд қаласындағы Купер өзенінің шағын саласы және Вудбери формациясының Кампан дәуіріне жататын бөлігі), ірі сүйектер тапты. Ол оларды Хэддонфилдтегі өз үйінде көрмеге қойды. 1858 жылы сүйектер Уильям Паркер Фолк атты келушінің қызығушылығын оятып, ол сол жылы марль орнынан қалған сүйектерді қазып шығарды. Қазір Ұлттық тарихи ескерткіш болып табылатын қазба орны А. Лейдидің "Hadrosaurus foulkii Leidy" деп атауымен белгілі. Фолк палеонтолог Джозеф Лейдимен байланысып, олар бірге омыртқа және тіс аймағынан сегіз тіс, тіс батареясының сынықтары, сол жақ омыртқаның сынықтары, үш жартылай арқа омыртқасы, 13 құйрық омыртқасы, соның ішінде дерлік толық ортаңғы құйрық омыртқасын тапты. Басқа да фрагменттердің ішінде оң жақ жарым-жартылай қоршақ сүйек, сол жақ көкірек сүйек, сол жақ радиус, сол жақ шынтақ сүйек, сол жақ иліак сүйек, оң жақ ишиум, оң жақ жартылай қуыс сүйек, жамбас сүйегі, құйрық сүйегі, II және IV метатарсалдар және үшінші саусақтың бірінші табан фалангасы бар. Фолк пен Лейди қазбаларды бірге зерттеді және 1858 жылы Лейди өз әріптесінің құрметіне Hadrosaurus foulkii деп атап, формалды түрде сипаттады. Атау бастапқыда оның табылған жері – Хэддонфилдтің атауынан алынған, сондай-ақ динозаврлар үшін қолданылатын "saurus" жұрнағы қосылған. Бірақ Hadrosaurus атауы ғылыми тұрғыдан грек тілінен алынған "ἁδρός" (hadros) – "ірі" немесе "көлемді" және "σαῦρος" (sauros) – "құйрық" сөздерінен тұратыны дәлелденді. Лейди бұл атауды Фолкке арнап, грек тілінен аударғанда "Фолктің үлкен құйрықты жануары" деген мағына беретінін атап өтті. Лейди сүйектердің бірнеше онжылдық бұрын Англияда табылған Игуанодон сүйектерімен ұқсастығын байқап, олардың динозаврға жататынын анықтады. Бірақ сол кезде Hadrosaurus қаңқасы белгілі болған динозавр қаңқаларының ең толықтарының бірі болды. Лейдидің 1860 жылы жазылған, Hadrosaurus туралы толық сипаттама мен суреттерді қамтитын "АҚШ-тың кредалық жорғалаушылары" монографиясының жариялануы Америка Азамат соғысының салдарынан 1865 жылға дейін кешіктірілді. Лейди Hadrosaurus-ты екі аяқты жануар ретінде қайта құрастырды, бұл сол кездегі осындай динозаврлардың төрт аяқты болған деген пікірге қарсы болды. 1868 жылы ағылшын мүсіншісі және табиғатты зерттеуші Бенджамин Уотерхаус Хокинс қатысқан команда қаңқаны толық жинап, Филадельфия Табиғи ғылымдар академиясында көрмеге қойды. Бұл – ең алғашқы жиналған динозавр қаңқасы. Қаңқа алғаш рет жиналғанда, Хокинс жасаған гипстен жасалған бас сүйекпен бірге көрсетілді. Көптеген суретшілер Грипсозавр және Брахилофозавр сияқты туысқан түрлердің бас сүйектерін пайдаланып Hadrosaurus-ты қайта жасады. Хэддонфилд тұрғыны Джон Джанноти жасаған Hadrosaurus мүсіні қазір Хэддонфилд қаласының орталығында орналасқан, оның осы жерде табылғанын еске салады. 1988-1991 жылдары Нью-Джерси штатының Хэддон-Твиптегі Страубридж бастауыш мектебінің 4-сынып оқушыларының (Джойс Берри басшылығымен) арқасында 1991 жылы Hadrosaurus Нью-Джерси штатының мемлекеттік динозавры болып жарияланды. Бұл – ең танымал динозаврлардың бірі және оның тарихи маңызы зор. Прието Маркестің сөзіне сүйенсек, Hadrosaurus жалпы көк жамбас ұзындығының 40%-дан сәл артық қысқартылған кеуде жотасымен, көк жамбас шашынан дамыған дельта-кеуде жотасымен, бұл латеродисталь шекараның кең жақтық жағын көрсетуге себеп болады, артқы жағынан төменгі жағына қарай иліак сүйектің икиальдық педункулының артқы түбіршігінде орналасқан supraacetabular жотасының төменгі ең үлкен нүктесімен, алдыңғы жағынан артқы жағына қарай қысқартылған supraacetabular жотасымен және оның ені ортаңғы иліак пластина ұзындығының жартысына теңдігімен ерекшеленеді. Көптеген хадрозаврлар сияқты, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарына қарағанда ауыр болмаса да, тік тұруға немесе қозғалуға жеткілікті болды. Төменде Рамирес Веласко және авторлар тобының 2012 жылы Huehuecanauhtlus түрін сипаттағанда қалпына келтірген оңайлатылған кладограмма келтірілген. Бұл топология 60 хадрозауроид түрінің және екі сырт топтанушы таксондардың кең көлемді үлгісін пайдалану арқылы қалпына келтірілді, олар 287 морфологиялық белгілерге негізделген және Прието Маркес және авторлар тобының Hadrosaurus-ты екі рет қайта сипаттаған деректерін қамтыды (2006).

In 1838, John Estaugh Hopkins was digging in a marl pit (on a small tributary of the Cooper River in Haddonfield, New Jersey, and part of the Campanian age Woodbury Formation) when he uncovered large bones. He put them on display at his home, also in Haddonfield. In 1858, the bones sparked the interest of a visitor, William Parker Foulke, who dug out the rest of the bones from the marl pit in the same year. The excavation site, known as the Hadrosaurus foulkii Leidy site, is now a National Historic Landmark. Foulke contacted paleontologist Joseph Leidy, and together they recovered eight teeth from the maxillar and dentary areas, dental battery fragments, left maxilla fragments, three partial dorsal vertebrae, 13 caudal centra, including an almost complete middle caudal vertebra. Other fragments included a partial right coracoid, left humerus, left radius, left ulna, left ilium, right ischium, right partial pubis, the left hindlimb composed by the femur, tibia, fibula with metatarsals II and IV and the first pedal phalanx from the third digit. Foulke and Leidy studied the fossils together and, in 1858, Leidy formally described and named Hadrosaurus foulkii in honor of his collaborator. While originally a portmanteau of Haddonfield, the location of its discovery with the accepted suffix for dinosaurs saurus, the name Hadrosaurus was scientifically justified as deriving from the Greek ἁδρός, hadros, meaning "bulky" or "large", and σαῦρος, sauros, meaning "lizard". The name was an additional play on words by Leidy since it translates from Greek as Foulke’s big lizard. Leidy recognized that the bones were from a dinosaur because of their similarity to those of Iguanodon, discovered in England some decades before but, at the time, the skeleton of Hadrosaurus was one of the most complete dinosaur skeletons known. Leidy's monograph Cretaceous Reptiles of the United States, describing Hadrosaurus more completely, and with illustrations, was written in 1860, but the American Civil War delayed its publication until 1865. Leidy reconstructed Hadrosaurus as a biped, in contrast to the view at the time that such dinosaurs were quadrupedal. The entire skeleton was completely assembled in 1868 by a team including English sculptor and naturalist Benjamin Waterhouse Hawkins and was put on display at Philadelphia Academy of Natural Sciences. It was the first ever mounted dinosaur skeleton. When the skeleton was first put together, it was displayed with a plaster skull sculpted by Hawkins. Many other artists have recreated Hadrosaurus with skulls from other, related species such as Gryposaurus and Brachylophosaurus. A statue of Hadrosaurus, sculpted by Haddonfield resident John Giannotti, now stands in the center of the town of Haddonfield, commemorating its discovery there. Thanks to Joyce Berry and her 4th grade classes (1988–1991) at Strawbridge Elementary School in Haddon Twp, New Jersey, the Hadrosaurus was named the state dinosaur of New Jersey in 1991. It is one of the most celebrated dinosaurs ever and is of great historic importance. According to Prieto Márquez, Hadrosaurus can be distinguished in having a shortened pectoral crest that is slightly over 40% of the total humeral length, a deltopectoral crest that is developed from the humeral shaft causing the laterodistal border to display a broad lateral facet, a lower greatest point of the supraacetabular crest located above lateral edge from the rear to the bottom on the posterior tuberosity of the ischial peduncle of the ilium, a shortened supraacetabular crest from the front to the rear with its breadth being half the length of the middle iliac plate. As in most hadrosaurs, the forelimbs were not as heavily built as the hindlimbs, but were long enough to be used in standing or movement. Below is a simplified cladogram recovered by Ramírez Velasco et al. in 2012 in their description of Huehuecanauhtlus. This topology was recovered using an extensive sampling of 60 hadrosauroid species, and two outgroup taxa, which were scored based on 287 morphological traits, and included data from two recent redescriptions of Hadrosaurus by Prieto Márquez et al. (2006)

Палеоэкология

Гадрозаврдың голотипі теңіз шөгінділерінде табылды, бұл сүйек қаңқасы өзен арқылы тасымалданған, содан кейін бор теңізіне шөгіндіргенін көрсетеді. Гадрозаврдың барлық қалдықтары Вудбери формациясына жатады.