Кіріспе

1960 жылдарғы салынбаған Ұлыбританияның ұшақ тасымалдағыш кемелерінің класы

CVA 01 – 1960 жылдары жобаланған Ұлыбританияның ұшақ тасымалдағыш кемесі. Бұл кеме Корольдік әскери-теңіз флотының барлық авианосектерін, олардың көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын немесе оның кезінде жобаланған, алмастыруға арналған класс кемелердің біріншісі болуы тиіс еді. CVA 01 және CVA 02 кемелері және кемелерін алмастыру жоспарланған, ал CVA 03 және CVA 04 кемелері сәйкесінше және кемелерін алмастыруға тиіс еді. Жоспарланған төрт кемелік класс тез арада үш кемеге дейін, содан кейін екі кемеге дейін қысқартылды, және ақырында, 1966 жылғы Қорғаныс туралы ақ кітапта баяндалған үкіметтік сараптамадан кейін, жоба, негізінен авианосецтер тобын сүйемелдеуге арналған 82-типті эсминецтер класымен бірге тоқтатылды. CVA 01 жобасын тоқтатуға себеп болған факторлар – әртүрлі әскери түрлер арасындағы бәсекелестік, ұсынылған авианосецтің жоғары құны, сондай-ақ оның құрылысында, пайдалануда және техникалық қызмет көрсетуде туындаған техникалық күрделілік пен қиындықтар. Егер CVA 01 және CVA 02 кемелері салынған болса, олар сәйкесінше HMS Queen Elizabeth және HMS Duke of Edinburgh деп аталатын болар еді.

Шығу тегі

1960 жылдары Корольдік теңіз күштері әлі де әлемдегі жетекші авианосецтер флотының бірі болатын, тек АҚШ теңіз күштері 80 000 тонналық кемелерді құрылыс кезеңінде дамытып жатқанда ғана одан асып түсті. Британдық флотқа флоттық авианосецтер және , сондай-ақ екі кішігірім авианосец – толығымен қайта жаңғыртылған , және сәл жаңа жеңіл авианосец кірді. Екеуі де 3D Type 984 радарымен және C3 жүйесімен жабдықталған, бірақ әуе тобы 25 ұшақтан аспауы керек еді: ең көп дегенде 20 истребитель және шабуылдық ұшақ пен бес тікұшақ, немесе балама ретінде 16 истребитель және шабуылдық ұшақ, төрт турбовинтті Fairey Gannet AEW және бес тікұшақ. Бесінші авианосец, , 1959 жылы екінші буын Supermarine Scimitars және de Havilland Sea Vixens ұшақтарын пайдалануға ең төменгі деңгейде жаңғыртылды, бірақ ядролық соққы беруге қабілетті ұшақтарды пайдалану үшін қанағаттанарлық немесе қауіпсіз болған жоқ және Eagle жөндеуден өткен кезде уақытша шешім болды. Теңіз күштерінің төрт ірі авианосецінің барлығы Blackburn Buccaneer шабуылдық ұшағының S.2 нұсқасын пайдалана алса да, тек Ark Royal және Eagle ғана Buccaneers эскадрильясын (14 ұшаққа дейін) және Корольдік теңіз күштері жаңа флоттың әуе қорғанысы үшін сатып алуды жоспарлаған McDonnell Douglas F 4 Phantom эскадрильясын қабылдауға жеткілікті кең болды. Әуе тобының қалған бөлігімен бірге, бұл шамамен 40 ұшақтан тұратын болып, Kitty Hawk класындағы кемедегі 90 ұшаққа қарағанда кемдеуші көрсеткіш еді. Қазіргі заманғы реактивтік истребительдердің салмағы мен өлшемі ұшу мен қону үшін үлкен палубаны талап етті. Корольдік теңіз күштері өздерінің авианосецтерінің кішкентай ұшу палубаларынан барған сайын үлкен ұшақтарды пайдалануға мүмкіндік беретін инновациялық тәсілдерді ойлап тапса да, қолданыстағы кемелердің қалған қызмет мерзімі (тек Hermes 1975 жылдан кейін сенімді және тиімді жаңғыртуға қабілетті деп есептелді) және ең тиімді және қымбат жаңғыртылған Victorius және Hermes авианосецтері F 4 немесе жеткілікті көлемде Buccaneers ұшақтарын пайдалана алмауы 1960 жылдардың ортасына қарай кем дегенде екі жаңа ірі флоттық авианосецке тапсырыс беруді қажет етті.

Қарастырылатын мәселелер

Штаб басшылары жаңа авиатасымалдаушылардың қажеттігіне келіскеннен кейін, 1962 жылдың қаңтарында COS(621)1 стратегиялық құжатында «60-шы жылдардағы британдық стратегия» деп аталған құжатта Адмиралтейство Кеңесі алты мүмкін жобаны қарастырды. Бұл жобалар толық жүктеме кезінде 42 000-дан 68 000 тоннаға дейін ауытқуы мүмкін еді. Ең ірі жоба, американдық үлгіде жасалған, төрт толық көлемді бу катапульттарына арналған орынға ие болды, бірақ олардың қызмет көрсетуіне қажетті кемежайларды жаңартудың жоғары құнына байланысты бастапқыда қабылданбады. Үлкен кемелердің артықшылықтары бірден көзге түсті: 42 000 тонналық авиатасымалдаушыда 27 ғана ұшақ орналаса алса, 55 000 тонналық кемеде 49 Buccaneer немесе Sea Vixen ұшағына орналасуға мүмкіндік болды. Бұл 30% ауытқуға қарағанда әуе тобының мөлшерін 80% арттыруды білдірді. 1961 жылы Адмиралтейство Кеңесі ең төменгі мөлшерді 48 000 тонна деп белгіледі. Авиатасымалдаушылардың екі басты міндеті болды: шабуылды жүргізу (әуежайларға шабуылдарды қоса) және флотты қорғау. Олар сондай-ақ ерте ескерту ұшақтарын және кейіннен суастына қарсы тікұшақтарды да пайдалануға тиіс болды. Тіпті осы кішірек жобалардың өзінде де құн маңызды мәселе болып қала берді. Қаржы министрлігі мен Әуе министрлігі әлемнің әртүрлі аймандарына орналасқан базалардан ұшатын ұзақ қашықтыққа ұшатын шабуылдық ұшақтарды сатып алуды талап етті. Біріншісі үшін бұл Суэцтен шығыс мәселесіне тиімді шешім болып көрінді, ал екіншісі үшін бұл Корольдік теңіз күштеріне қорғаныс бюджетінің көп бөлігі бөлмелмейтінін білдірді. Төрт кеме жоспарланған, бірақ төрт Polaris зымырандық ядролық суасты кемелерін құрылысқа салу (1963 жылдың сәуірінде тапсырыс берілді) күтілетін өндірісті он айға ықшамдады. Назардағы мәселелерге кемежайлардағы орындардың болуы, QT35 болатпен жұмыс істеуге жеткілікті білікті дәнекерлеушілердің саны, кемежайлардағы жобалау бюроларының сыйымдылығы және электр монтаждаушылардың саны кірді. Портсмутте жаңа құрғақ док салу қажеттігі де туды. 1963 жылдың шілдесінде тек бір авиатасымалдаушы салынатыны жарияланды, бірақ Австралия теңіз күштері үшін де тапсырыс беру мүмкіндігі қарастырылды.

Егжей-тегжейлер

1963 жылғы шілдеде Адмиралтейство бекіткен "эскиз" су сызығы бойынша 890 фут (271 м) ұзындығындағы кемеге арналған. Жаңа бу машиналарымен жұмыс істейтін үш вал 27-28 түйін жылдамдыққа жетеді, ал техникалық қызмет көрсету үшін бір валды уақытша тоқтатуға болады. 3,3 кВ трансформаторларды пайдаланатын электр тарату жүйесі де Корольдік теңіз күштері үшін жаңа болды. CVA 01 54 500 тоннадан аспайтын орын ауыстыруға мүмкіндік береді, ұшақ палубасының ұзындығы (тұтқа аспабын қоса алғанда) 294 м, ені 58 м болатын. Кеменің жалпы ені 70 метрді құрады. Ұшақ палубасының мөлшері, бу катапульттары және тежегіш құрылғылардың болуы тасымалдағыштарға соңғы үлгідегі ұшақтарды пайдалануға мүмкіндік беретін еді. Ұшақтың максималды салмағын қолдай алатын 76 метрлік екі катапульт 4 градус бұрышпен орнатылған. V/STOL ұшақтарын пайдалану үшін төрт ұшу позициясы болды. Бастапқыда броньдау жоспарланбаған, бірақ оны журналдарға, кеме қабырғаларына және ангарға қосты, бұл орын ауыстыруды 54 500 тоннаға дейін арттырды. Эскизде 30 Buccaneer шабуылдық және Sea Vixen истребитель ұшақтары қарастырылған. OR.346 жедел қажеттіліктеріне сәйкес жобаланған өзгермелі геометриялы ұшақтар кейінірек енгізілуі күтілді. 1966 жылғы 27 қаңтарда бекітілген жобадағы ұшақ құрамына 36 британдық үлгідегі McDonnell Douglas Phantom II флоттық қорғаныс истребительдері (қосымша шабуылдық рөлмен) және Blackburn Buccaneer төмен қабаттағы шабуылдық ұшақтары, төрт ерте ескерту ұшағы, бес суастына қарсы вертолет және екі іздеу-құтқару вертолеті кірді. Қорғаныс жүйесіне Ikara суастына қарсы жүйесі және (дамытылып жатқан) Sea Dart әуеге қарсы зымыраны кірді. 1965 жылғы ақпанда Ikara жүйесі жобадан алынып тасталды. Тасымалдағыштағы орталық аралдың үстіндегі үлкен "Бромстик" радарлық күмбезі 988 типті англо-голландтық 3D радары болуы жоспарланған, ол кейін Нидерланд Корольдік теңіз күштеріне орнатылатын еді, бірақ Ұлыбритания жобадан шыққандықтан бұл радар соңғы тасымалдағышқа орнатылмады.

Күшін жою

1963 жылдың басында Қорғаныс министрі Питер Торникрофт парламентте бір жаңа ұшақ тасымалдаушы кемесінің салынатынын, оның құны шамамен 56 миллион фунт стерлинг болатынын мәлімдеді, бірақ Қазынашылық соңғы құны 100 миллион фунт стерлингке жақын болуы мүмкін деп санды. Бұл, Корольдік әуе күштері қолданатын Hawker Siddeley P.1154 үстірткі V/STOL ұшағын (Hawker Siddeley Harrier ұшағының үлкен нұсқасы) пайдаланатын кемеге негізделген еді. Алайда, 1964 жылғы қазан айындағы жалпы сайлаудан кейін жаңа Лейбористік үкімет қорғаныс шығындарын қысқартуды көздеді, ал Корольдік әуе күштері (RAF) қысқартулардан BAC TSR 2 соққылық-барлау ұшағын, содан кейін оның ізбасары болжанып отырған General Dynamics F 111 ұшағын қорғау үшін Корольдік теңіз күштерінің (Royal Navy) ұшақ тасымалдаушы кемесіне қарсы күресті. Жаңа үкімет, сондай-ақ Қазынашылық, осы мәселелерге ерекше алаңдады, себебі олар жиі өзгеріп тұрды. Сондықтан Адмиралтействодан кеменің 53 мың тонналық болуын талап етті. Теңіз күштері кеменің және оның әуе тобының мөлшерін өзгертуге келмейтін болғандықтан, қиындықтар күшейді және соңғы тоннаж 55 мың тоннаға жақын болуы мүмкін еді. Сондай-ақ, жоғары жылдамдық, палуба кеңістігі, бронь және радар жабдықтары күрт төмендегені сияқты конструкциялық мәселелер де көбейді. 1966 жылғы ақпанда өткен Кабинет отырысында жаңа Қорғаныс министрі Денис Хили RAF-ті және олардың ұзақ қашықтықтағы соққылық ұшақтар жоспарын, қазір F 111 ұшағын, флоттық ұшақ тасымалдаушыларды ұстаудың қымбаттығына және күшті британдық әскери құрылысына қарсылығына байланысты қатты қолдады. Бұл отырыс 1966 жылғы қорғаныс ақ кітабына әкелді. Аталған кітапта CVA 01 жобасы ақыры тоқтатылды, сонымен қатар эскорт ретінде салынатын 82-ші типтегі эсминецтердің қалған бөлігі де тоқтатылды, олардың тек біреуі ғана аяқталды. Оның орнына "Игл" (Eagle) және "Арк Роял" (Ark Royal) кемелерін жаңғырту жоспарлары жасалды. CVA 01 жобасының соңғы бас конструкторы жоба тоқтатылар алдында, көлем және бюджет шектеулеріне байланысты көптеген компромистер жасалғанын, сондықтан жобаның баршасы тәуекелге толы болғанын айтты. Келесі жылы, тексеруге қосымша, "Суэц шығысынан" британдық әскерін шығару арқылы әлемдік қатысу аяқталды деп белгіленді. Бір жылдан кейін F 111 ұшақтарын сатып алу жобасы тоқтатылды. CVA 01 жобасын тоқтату туралы бір аргументте RAF Австралияны 500 мильге жылжытқандығы айтылады, бұл әуе күштерінің құрлықта орналасқан ұшақтар стратегиясын қолдау мақсатында жасалған. 1970 жылдары "Гермес" (Hermes) кемесімен бірге қолданылатын шағын ұшақ тасымалдаушы флотымен салыстырғанда. Тексеруде ұшақ тасымалдаушының тиімді қолданылуы Суэц шығысына британдық күшін жобалау ғана екендігі, ал Royal Navy ұшақ тасымалдаушылары Солтүстік Атлантикадағы Royal Navy-дің басқа маңызды театры үшін тым "әлсіз" екендігі көрсетілді. Британ үкіметі 1967 жылы Суэц шығысынан шығу туралы шешім қабылдағаннан кейін, ұшақ тасымалдаушыларға қатысты мәселе одан әрі нашарлады. 1966 жылғы тексеруде RAF-тің 700 мильге дейін әуеден қорғауға қабілетті екендігі туралы RAF-тің даулы мәлімдемесіне қарамастан, RAF-тің жағалаудан 300 мильді қамту мүмкіндігі 1970 жылдары жеткілікті деп мәлімделді. 1965 жылдың ортасында Лейбористік партияның 150 TSR2 ұшағын тоқтатуы RAF-тің "аралдар арасында секіру стратегиясы" үшін негіз болды.

Бөрік пен Арк Роял

CVA 01 бағдарламасының тоқтатылуын Eagle және Ark Royal кемелерін ең аз мүмкіндікпен жаңарту арқылы өтеу жоспарланған, бұл оларға тапсырыс берілген 52 Phantom ұшағын пайдалануға мүмкіндік беретін еді. Алайда, кейіннен "Суэц шығысынан" шығуға байланысты 1972 жылға қарай Корольдік теңіз күштеріндегі тұрақты қанатты авиацияны толық тоқтату туралы шешім қабылданды. 1969 жылы "Викториус" кемесі қызметтен шығарылды, ал "Гермес" кемесі 1971 жылы "Альбион" кемесінің орнына "командос тасымалдағыш" ретінде қайта жабдықталды. Хабарлама жасалған кезде Ark Royal кемесі радар жүйелерін, байланыс құралдарын, электр желілерінің жартылай жаңартылуын және Phantom ұшағын пайдалануға қажетті жабдықтарды қамтитын қайта құру жұмыстарын бастады (Eagle кемесіне қарағанда бұл түрлендіру үшін нашар база болғанына қарамастан). Бірақ, қажетті жұмысты тоқтату немесе үш жылдан кем пайдалану үшін шамамен 32 миллион фунт стерлинг жұмсаудың қажеті жоқ деп есептелді. Үкімет алмасуы нәтижесінде 1967–1970 жылдарғы жөндеуден кейін Ark Royal кемесін сақтап қалуға, бірақ Eagle кемесін жөндеуден өткізбеуге келісім берілді. Eagle кемесі 1972 жылы, бір жыл бұрынғы жартылай жерге тұрып қалу салдарынан келген зақымдануға байланысты қызметтен шығарылды; жөндеу жұмыстары, мүмкін, 1972–1973 жылдары кемінде 18 айлық жөндеуді қажет ететін еді, 1977 жылға дейін пайдалану үшін шамамен 40 миллион фунт стерлинг қажет болар еді. Eagle кемесіне арналған F 4 Phantom ұшақтарының екінші эскадрильясының көп бөлігі бірден Корольдік әуе күштеріне (RAF) берілді. Eagle кемесі 1978 жылға дейін Ark Royal кемесін күту үшін қосалқы бөлшектердің көзі ретінде резервте сақталды, бірақ оны қайтадан қызметке енгізу мүмкін болмады.

"Күшедегі крейсер арқылы"

Алайда, Корольдік теңіз күштері 1978 жылы "Арк Роял" кемесі алынғаннан кейін де әуе кемелерін толықтай қолданбай қойған жоқ. "Тік өткізуші басқару крейсері" тұжырымы алғаш рет 1960 жылдардың соңында, Флоттың әуе күштерінің қанатты ұшақтарды қолдану мүмкіндігін жоғалту ықтималдығы анықталғанда ұсынылды. "Тік өткізуші крейсер" деген атау, толыққанды авианосецтерге байланысты жоғары шығындардан қашу үшін таңдалды, себебі бұл 20 000 тонналық кемелер жоспарланған CVA 01 авианосецтеріне қарағанда қанатты авиациялық мүмкіндіктері жөнінен кем болды. Дегенмен, олар Біріккен НАТО флотының құрамында жұмыс істеді, олардың басты міндеті – Атлант мұхитының солтүстік-шығысындағы су асты кемелеріне қарсы күзеттік патрульдерді жүргізу, американдық авианосецтер тобына көмек көрсету болды. "Крейсер" маңындағы ұрыс тобының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, дамудың соңғы кезеңінде Sea Harrier ұшағын тасымалдау мүмкіндігі қосылды, мақсаты – ұрыс тобына жердегі немесе АҚШ Теңіз күштерінің ұшақтарына тәуелді болмай, советтік ұшақтарды ұстап алу қабілетін беру еді. Осының нәтижесінде Корольдік теңіз күштері Фолкленд соғысы кезінде авианосецтерден ұшақтарды қолдана алды. Бірақ CVA 01 жобасымен айналысқан бір офицер, Ұлыбритания "осы үлгіде екі-үш кеме салғанда, олар қазір [1999 жылы] ғасырдың ең тиімді келісімі болар еді және Фолкленд соғысын әлдеқайда аз тәуекелмен жүргізуге мүмкіндік берген болар еді" деп сенді, себебі олардың функционалдығы жоғары болар еді.

CVF

Ұлыбритания флоттық авиатасымалдағыш идеясына "Queen Elizabeth" кластың авиатасымалдағыштарын салу арқылы қайта оралды, олар жойылған CVA 01 авиатасымалдағыштарынан гөрі үлкен. Бастапқыда CVF (F – 'Future' деген мағынада) деп аталған екі жаңа авиатасымалдағышқа және атау берілді. Осы кемелерге арналған келісімшарт 2007 жылдың 25 шілдесінде Қорғаныс министрі Дес Браун жариялады. "Queen Elizabeth" 2017 жылдың 7 желтоқсанында қолданысқа енгізілді, ал "Prince of Wales" 2019 жылдың 10 желтоқсанында қолданысқа енгізілді.