Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Австралиядағы өзен

Сноу-Ривер – Оңтүстік-шығыс Австралиядағы маңызды өзен. Ол Австралияның ең биік құрлықтағы шыңы – Косцюшко тауының етегінде басталады, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Қарлы таулардың шығыс беткейлерін суландырады, содан кейін Альпілік ұлттық паркі мен Виктория штатындағы Сноу-Ривер ұлттық паркі арқылы ағып, Басс бұғазына құяды. Өзеннің бағыты мен төңірегі көбінесе өзгермеген, көп бөлігі Сноу-Ривер ұлттық паркімен қорғалған. Алайда, 20-шы ғасырдың ортасында, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі бастауындағы төрт ірі бөгет (Гутега, Айленд-Бенд, Еукумбен және Жиндабине) мен көптеген шағын су бұру құрылыстары салынғаннан кейін, өзеннің су ағыны Жиндабинеде өлшенгенде 1%-дан азына дейін күрт төмендеді. Өзен 1890 жылы Банжо Патерсон жазған «Сноу-Ривердің адамы» атты поэма арқылы халықтық фольклорда мәңгі есте қалды, бұл поэма көптеген келесі фильмдердің, телешоулардың және музыкалық театрлардың негізі болды.

География

Евкумбен, Гунгарлин және Тредбо өзендері мен көптеген кішігірім альпілік су арналарынан тұратын Снежная өзенінің негізгі бастаулары негізінен Косьюшко ұлттық паркінде орналасқан және Жиндабине жанында қосылады. Осы нүктеден өзен қиын өтетін, жеке меншік және Сноу-Ривер ұлттық паркінен тұратын жерлер арқылы оңтүстікке қарай иіліп ағады, соңында Орбост маңындағы Марлодағы Сноу-Инлетте теңізге құяды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте өзен Сноу Монаро аймақтық кеңесі аумағынан өтеді. Жиндабинеден төменгі ағысындағы Снежная өзенінің салаларына Момба, Вуллвей, Маклафлин, Делегат, Джейкобс, Пинч, Суган Буган, Деддик, Букан, Роджер және Бродрибб өзендері жатады. Хатчинс асуы деп аталатын тар жерде су көтеріле ағады. 1986 жылы Дженнингс және Маббутт Снежная өзенінің бассейніндегі төрт геоморфтық класс анықтады: (i) Австралия Альпісі; (ii) Монаро таулы үстірті; (iii) Шығыс Виктория таулы үстірті және (iv) Гиппсленд жазығы. Әр класс бір-бірінен физикалық тұрғыдан ерекшеленеді.

Жаңбыр жауған

Сноуи өзенінің су алабында (қоймасы) жауын-шашынның жалпы таралуы орографиялық факторлармен анықталады. Алап бойынша жауын-шашын мөлшерінің айқын градиенті байқалады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері ең жоғары Сноуи су алабының альпілік жоғарғы бөлігінде тіркелген, ал ең төменгі орташа жауын-шашын мөлшері жаңбыр көлеңкесіне тап болған солтүстік-шығыс алабында, Далгети маңындағы Монаро жазығында байқалады, мұндағы орташа жауын-шашын мөлшері төмен. Төменгі шығыс су алаптарына жағалаудағы жауын-шашын үлгілері күштірек әсер етеді. Мысалы, Делегат алабындағы жауын-шашынның ең жоғары деңгейіне шығыс жағалауындағы төмен қысымдық жүйелер күштірек әсер етеді, ал жоғарғы Сноуи өзені алабындағы альпілік жауын-шашын үлгілерінен гөрі. Жауын-шашынның осы жергілікті айырмашылықтары Сноуи өзені су алабындағы өзендерде ерекше гидрологиялық жағдайларға алып келеді.

Гидрология

Қарлы таулардағы қар еріген өзендерде қарашадан маусымға дейінгі айларда орташа су ағыны ең төмен болады, ал қазан айында жылдың ең жоғары айлық су ағыны тіркеледі. Мысалы, қарлы су жүйесі іске қосылғанға дейін Далгетидегі қазан айының орташа айлық су ағыны осылай болған. Қыркүйек және қазан айларындағы жоғары су ағыны қардың еруінен туындайды және гидрологиялық тұрғыдан осы тау өзендерін сипаттайтын маңызды ерекшеліктердің бірі болып табылады. Әдетте, Австралия өзендерінің су ағыны өте өзгермелі болады, тіпті ылғалды аймақтарда да топырақтың өте ерте кездесуі және протеоид тәрізді тамырлар арқылы минималды фосфорды сіңіруге байланысты судың жоғары жұтылуы салдарынан жиі су ағыны тоқтауға ұшырайды. Қарлы таулардың қар мен жаңбырдан толыған өзендері айқын маусымдық үлгілермен сипатталады және жыл бойы сақталды, ал Төменгі Қарлы тауларда су ағыны тоқтағандығы туралы ешқандай дерек жоқ. Тас көпір, Корроунг, Қарлы және Пинч сарқырамалары. Бұл сарқырамалардың көптегені Қарлы өзенінің негізгі арнасындағы су жануарларының кең ауқымды қозғалысына кедергі келтіруі мүмкін. Ең үлкен бөгет – Қарлы сарқырамасын басу үшін қажетті су ағыны, Джиндабине суқоймасы арқылы өзенге жіберілетін экологиялық судан көп болуы мүмкін.

Өзен экологиясы

Қарлы таулардағы қар суы еріген өзендердің су өсімдіктері мен жануарлары болжамды маусымдық су тасқынының ең жоғары деңгейімен және тұрақты жазғы ағынмен қатар дамыған. Осы өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлері салқын суға бейімделген.

Өзен мекені

Жиндабинен төменгі Сноуи өзенінің су ағысындағы ортасы өзгерді. Жоғары таулы өзендерге тән көптеген су ағысы ерекшеліктері қазір көрінбейді. Бұрын субстрат таза шағыл тастармен сипатталған. Бүгінде өзен арнасы тарылып, субстраттың үстіне көп мөлшерде шөгінді жиналған, бұл шағыл тасты өзен төсегін жапқан. 2002–2003 жылдарғы өрттер бұл мәселені ушықтырды, себебі көптеген шөгінділер мен органикалық заттар салалы өзендер арқылы өзенге келді. Бұл шөгінділердің түсуі субстраттың ұсарауына әкелді. Өрттен кейін Қарлы таулардың өзендері мен ағындарындағы судың лайлылану үлгісі байқалды. Бұл өрттер осы су жолдарына ұзақ мерзімді әсер етуі мүмкін. Өзен төсегінің жағдайын жақсарту үшін ірі су тасқындары қажет. Күн сайынғы тасқындар өзен төсегінің тұрақсыз ұсақ бөлшектерін жылжыта бастайды. Күнделікті тасқындар рифльдердегі (ағынды су ортасының бір түрі) ортаны жақсартуға көмектеседі. Өзен төсегінің қазіргі нашар жағдайы қар еріген кездегі су фаунасына кедеріл келтіретін басты факторлардың бірі болып табылады.

Су сапасы

Тау өзендері мен салалары әдетте қоректік заттар мен электр өткізгіштігі жағынан төмен болады. Өткізгіштік көбінесе 50 мкС/см-ден аспайды. Ірі бөгеттер ағыс бойындағы су сапасына екі маңызды механизм арқылы ықпал етеді: бөгет суынан нашар сапалы су жіберу және өзен суының араласуының төмендеуі, бұл су ағысының баяулауына байланысты терең өзен ойпаларының түбінде оттегізсіз жағдайларға алып келеді.

Жиндабине бөгетінің су сапасына әсері

Мүмкін, Жиндабине бөгетінен төменгі ағыстағы су сапасына ең көп әсер ететін фактор – су температурасының өзгеруі. Бөгеттердің өзендегі су жәндіктеріне зиянды әсер ететіні дәлелденді. Каенид майшаңдары (рифльдерде) және олигохает құрттары (жағалау бойында) әдетте биік таулы аймақтардағы реттелген Сноуи өзеніне тән. Басқа зерттеулер де реттелген өзендерде, реттелмеген өзендерге қарағанда Caenidae майшаңдарының саны көп екенін көрсетті. Жоғарғы Сноуи өзеніндегі жоғары су тасқынының азаюы және тұрақты төмен деңгейдегі ағыс, бассейндердегі шөгінді мен органикалық заттардың жиналуына байланысты құрттардың тығыздығының артуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Nichols және авторлар (2006) мен Petts және авторлар (1993) өзенді реттеуге байланысты, жұмсақ шөгінділерде және ірі органикалық қалдықтарда сегменттелген құрттардың тығыздығы жоғары екенін де анықтады. Хирономидтер реттелген Сноуи өзеніндегі рифльдерде сандық түрде басым болды. Бұл құбылыс басқа көптеген реттелген өзендерді зерттеуде де кездесіп, рифльдердегі перифиттік өсудің артуымен байланысты, бұл жалпы мекендеу аумағы мен тамақ көзінің молықтығын арттырады. Conoesucidae caddisflies (рифльдерде), дернәсілдері мен ересек elmids (рифльдерде) және Oniscigastridae (жағалау бойында) қар еріген өзендерді реттелген Сноуи өзенінен ерекшелендірді. Marchant және Hehir (2002) AUSRIVAS модельдері (>50% ықтималдық) Conoesucidae және elmids-тің жоғарғы Сноуи өзенінде кездесуі мүмкін екенін болжады, бірақ бұл таксондар олардың зерттеулерінде табылған жоқ. Қар еріген өзендердегі осы таксондардың жоғары тығыздығы, Сноуи өзенімен салыстырғанда, өзенді реттеумен сәйкес келеді. Marchant және Hehir бұл таксондардың жоқтығын бөгеттердің ағып кетуге кедергі келтіруімен және осы таксондардың қайта отарлануын шектеуімен байланыстырады, ағысты реттеумен емес.

1950-1990 жылдардағы су ағынының төмендеуі

Бастапқыда Қарлы өзенде көктемгі қар еріген кезде тікелей теңізге құйылатын үлкен, көбінесе зиян келтіретін ағыс болды. 1950-1960 жылдары Қарлы таулар жобасының аясында төрт бөгеттен (атап айтқанда Гутега, Айленд Бенд, Еукумбелен және Джиндабине) тұратын желі және көптеген кіші су бұру құрылыстары салынды. Бұл құрылыстар Қарлы өзенінің ағысының 99% (Джиндабинеде өлшенгендей) таулар арқылы жинап, бұруға, Мюррей және Мюрримбидж өзендерінің суаруға арналған ауыл шаруашылығы алқаптарына көбірек су жеткізуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, электр энергиясын өндіру үшін бірнеше гидроэлектр станциялары салынды. 1950-1960 жылдары өзен суын бұруға халықтың наразылығы болғанымен, бұл жоба ауыл шаруашылығына су жеткізгендіктен көбінесе назарға алынбады. Ол бастапқыда құрылыс, содан кейін ауыл шаруашылығы және логистика салаларында көптеген жұмыс орындарын жасады, сондай-ақ екі штатқа тұрақты, сенімді және қажеттілікке қарай электр энергиясын өндіруге мүмкіндік берді.

1990-2000 жылдар: Жағдайға бейімделу

1990 жылдары Сноуи өзеніндегі су ағынының азаюы Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия бойынша маңызды экологиялық мәселеге айналды. Құрылыс аяқталғаннан кейін, өзен арнасын өсімдіктерден таза ұстауға және өзен төсегіндегі шөгінділерді жылжытуға жеткіліксіз су болды. Тұзды судың енуі өзен сағасынан жоғары қарай жеті-он шақырымға дейін жетті, соның салдарынан өзеннің төменгі ағысындағы ашық ауадағы демалыс шаралары шектелді. Сноуи суын зерттеудің басты нәтижесі – Жиндабайнеден төменгі Сноуи өзеніне және Сноуи таулық өзендеріне экологиялық су жіберуді 15%-ға арттыру жөніндегі бастапқы келісім болды. Бұл кезеңдік ағын мақсаттары (Жиндабайнеден төменгі Сноуи өзеніндегі орташа жылдық табиғи су ағынының 28%-ға дейін) Мюррей және Мюррумбиджи өзендері бассейндерінде суды үнемдеуге байланысты белгіленді. Мақсаттардың ішінде 2009 жылға қарай 15%, ал 2012 жылға қарай 21% көтермелеу қарастырылды.

2002-2006 жылдар: Момба өзенінен қоршаған ортаға судың аз бөлінген кезеңдегі шығарылуы

2002 жылдың 28 тамызынан бастап 2006 жылдың қаңтарына дейін қоршаған ортаға арналған судың бірінші кезеңі Момбама өзені арқылы Сноуи өзеніне жіберілді. Момба өзенінің су тас жолы "жабылып", судың Жиндабине тоғанына бұрылуына кедері келтірді. Момбама өзенінен жасалған шығарылымдар Далгетидегі күндізгі су шығынын шамамен екі есеге арттырды. Бұған қоса, қыркүйек айында қардың еруінің шағын белгісі пайда болды. Момба өзенінің су жиналатын алабының қыста қармен жабылған бөлігі, Сноуи өзенінің су жиналатын алабындағы жоғарғы аймақтармен салыстырғанда, өте аз. Сонымен қатар, су шығарылымдары күндізгі су ағынының өзгеруін күшейтті, ол күніне шамамен ауытқып, ағынның уақыты су жиналатын алап бойынша табиғи оқиғалармен сәйкес келді. Бұл аз шығарылымдар Сноуи өзенінің Далгети жотасындағы ылғалды ортаның 20%-ға ұлғаюына және ағын сулы ортаның (яғни, тасқынды ағыстар) екі есеге артуына әкелді, ал өзеннің қалған бөлігінде басым құрғақшылық салдарынан су шығыны азайды. Бұл кезең өзеннің орташа жылдық су шығынының 1%-дан шамамен 4%-ға дейін өсуіне мүмкіндік берді. Әдетте, жылдық шығарылым шамамен.

2006-2010 жылдар: Жиндабине бөгетінен қоршаған ортаға судың шығарылуы

Жиндабине бөгетіндегі күрделі жұмыстар аяқталғаннан кейін (яғни, көп деңгейлі су тарту және конус шамалары) қоршаған ортаға арналған су шығарылымдары негізінен Момба өзенінен емес, Жиндабине бөгеті арқылы жасалды. Қоршаған ортаға су жіберудің екінші кезеңінде орташа ағыс мөлшері өте аз артты, бірақ бірінші кезеңмен және базалық ағыспен салыстырғанда күндізгі ағыстың өзгеруі азайды. Тарихи жазба бойынша болған құрғақшылықты ескере отырып, жылдық шығарылған су көлемі шамамен 38 ГЛ құрады.

2010-2011 жж.: Айналадағы судың жоғары бөлу кезеңіндегі шығарылуы

Осы кезеңде "Өзендер үшін су" Батыс өзендердегі суға құқықтарды (яғни арттыруға) қол жеткізе алды және Оңтүстік-Шығыс Австралияда құрғақшылық аяқталғанда су бөлу көбейді. Нақты бөлінген су көлемі ауа райына байланысты, сондықтан құрғақ жылдары бөлінген көлем ылғалды жылдарға қарағанда аз болады. Осы кезеңде жылдық су мүмкіндігі шамамен бір жылда бір реттен өсті. Су жыл бойына босатылғанымен, осы кезеңде екі маңызды көктемгі қар еріген кезде су шамасы ұлғайды. 2010 жылдың қарашасында бірінші көктемгі қар еріген кезде су босатылды. Бұл шағын, бірақ маңызды босату күніне шамамен ағызуды құрады және Сноуи өзенінің төсегінің кейбір бөліктеріндегі ұсақ шөгінділерді тазалауға жеткілікті болды. 2011 жылдың қазан айында, су көлемі едәуір артқандықтан, көктемгі қар еріген кезде одан да үлкен су босатылды, яғни 19 күнге жуық. Бұл екінші, едәуір үлкен босату үш күн бойы күніне шамамен ағызу жылдамдығымен өзен төсегін тазартады деп күтілуде. Бұл босатулар өзен төсегі тым "қорғалған" болғандықтан және өзеннің ішіндегі мекен ортасын жақсарту үшін осы бөлшектерді жылжыту үшін үлкен ағындар қажет болғандықтан, шамамен дейін жететін ірі бөлшектерге бағытталған. Қорғаныш қабаты алынғаннан кейін, ұсақ шөгінді өзен төсегінің профилі бойынша тазартылады деп күтілуде.

Саясат

Саяси науқан басталды, мақсаты – Жиндабине су қоймасының бөгетінен бастапқы су ағынының 1%-дан 28%-ға дейін арттыру. Шығыс Гиппсленд аймағынан тәуелсіз кандидат Крейг Инграм 1999 жылы Виктория заң шығару жиналысына сайланды және 2002 және 2006 жылдары қайта сайланды, оның бағдарламасы Сноуи өзеніндегі су ағынын арттыруға бағытталған. Инграм сайланғаннан кейін, үш үлестік үкіметтің Сноуи өзеніне экологиялық ағынның 28%-ға дейін ANF көлемін қайтару бойынша келісімге келуіне зор ықпал етті, бұл Сноуи схемасының корпоративтендірілуінің нәтижесі болды және Виктория үкіметін заңға қол қоюға итермеледі. Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Федералдық үкіметтер корпоративтендіру жекешелендіруге алып келмейтінін уәделегенімен, 2005 жылдың қараша айында олар Snowy Hydro-ны ашық сауда арқылы сату ниеттерін жариялады. Қоғамдық ұйымдар Snowy Hydro-ның сатылуын тоқтатуға бірікті және 2006 жылдың маусымында Австралия премьер-министрі Ұлттық Достастықтың Snowy Hydro-ны сату ниетінен бас тартты.

Мәдени сілтемелер

"Снежный өзенінен келген адам" поэмасы 1890 жылы "Бенжо" Паттерсон жазған, ол фильм, теледидар және музыкалық театрдағы көптеген кейінгі туындылардың негізі болды. Снежный өзенін қоршаған табиғи орта "Бенжо" Паттерсонның "Снежный өзенінен келген адам" поэмасының мазмұны мен оқиға орнының бір бөлігін құрады, алғаш рет 1890 жылы жарияланды. Снежный өзені 1920 жылғы "Снежный өзенінен келген адам" нұсқаусыз фильмінде, сондай-ақ көбірек танымал 1982 жылғы Fox фильмі "Снежный өзенінен келген адам" және оның 1988 жылғы Disney жалғасы "Снежный өзенінен келген адам II" (АҚШ атауы: "Return to Snowy River", Ұлыбритания атауы: "The Untamed") фильмдерінде бейнеленді, сондай-ақ "Снежный өзенінен келген адам" (телесериал) және "Снежный өзенінен келген адам: Arena Spectacular" туындыларында қолданылды, олардың барлығы "Бенжо" Паттерсонның поэмасына негізделген.