Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әдеби жанр
Literary genre
Жақтау – қайғы-қасіреттің құйылысқан, ыстық сезімі, көбінесе музыка, поэзия немесе ән түрінде білдіріледі. Бұл қайғы көбінесе өкініш немесе жоқтаудан туындайды. Жақтауды сөз арқылы да білдіруге болады, онда қатысушылар өкінген нәрсесіне немесе жоғалтқан жақынына ағынан тоғып, жылап, зіркілдеп, еңкеуі мүмкін. Жақтау – жазудың ең ежелгі түрлерінің бірі, оның мысалдары адамзат мәдениеттерінде кең таралған.
A lament or lamentation is a passionate expression of grief, often in music, poetry, or song form. The grief is most often born of regret, or mourning. Laments can also be expressed in a verbal manner in which participants lament about something that they regret or someone that they have lost, and they are usually accompanied by wailing, moaning and/or crying. Laments constitute some of the oldest forms of writing, and examples exist across human cultures.
Тарих
Адамзат тарихындағы ең көне және ең ұзақ сақталған өлеңдердің көптегені – жоқтаулар. "Сумер мен Урға ағытқан жоқтау" кем дегенде 4000 жыл бұрынғы ежелгі Сумерге, әлемдегі алғашқы қалалық өркениетке дейін жетеді. Жоқтаулар "Илиада" мен "Одиссея" дастарқанында кездеседі, ал классикалық және эллиндік Грецияда аулоспен сүйемелдеп, жоқтау әндері орындала берді. Жазғы жырлар "Беовульф", индуист дінінің Ведалары және Таяу Шығыстың ежелгі діни мәтіндерінде де кездеседі. Олар Месопотамия қалаларының жоқтауларына, мысалы, Урға ағытқан жоқтауға және яһудилердің Танахына (христиандар оны Ескі өсиет деп атайды) енген. Көптеген ауыз әдебиеттерінде, ертеде де, қазір де, жоқтауды әдетте әйелдер орындаған жанр ретінде таныстырады: Батия Вайнбаум "Илиада" тудырған ауыз әдебиетінің қалыптасуында әйел әншілердің спонтанды жоқтауларының маңыздылығын дәлелдеді. Жоқтаудың мәні, "травманың үні" Әйүп кітабындағыдай, сондай-ақ Шеллидің "Адонис" немесе Мэтью Арнольдтың "Тирсис" сияқты пасторальдық элегиядағыдай маңызды элемент болып табылады. Ескі өсиетте Иеремияның жоқтаулары кітабы бар. Мәсіхтің жоқтауы (көптеген ұқсас аталымдармен) – Мәсіхтің өнеріндегі тақырыптардың бірі, онда Исаның денесі айқашқа ілінгеннен кейін аза тұтылып жатыр. Исаның өзі де Иерусалимнің болашақта құлауына ағытқан, өйткені ол шәкірттерімен бірге қалаға келгенде, азапқа ұшырар алдында осылай болды. Танахтың Забурларындағы жоқтау/шағым жоқтаулары, әсіресе, "Израильдің өзін қорғауға күші жетпеген кездегі дағдарыс кезеңіндегі қажеттілікке шақыру" ретінде қарастырылуы мүмкін. Басқаша айтқанда, жоқтау – тек "қасірет кезінде Құдайдан көмек сұрап жалбарыну" ғана. Бұл жоқтаулардың да әдетте белгілі бір форматы болады: Құдайға үндеу, азаптан/қайғыдан құтылу үшін іздейтін азаптың/қайғының сипаттамасы, көмек және құтқару туралы өтініш, жауларға қарғыс айту, өзінің кінәсіздігіне сенім білдіру немесе оның жоқтығын мойындау, Құдайдың күтілетін жауабына сәйкес келетін уәде және, соңында, алғыс айту әні. Операдағы жоқтаулар, олардың әнге қонымды мелодиялық желілері, еркін, строфикалық емес құрылымы және адажио темпімен ерекшеленеді, опералық контекстінен алыс болғанда да, сопрано немесе меццо-сопрано ариялары есте қалады. Алғашқы мысал – Ариаднаның "Lasciatemi morire" ("Мені өлуге рұқсат етіңдер") шығармасы, ол Клаудио Монтевердидің жоғалған "Арианна" операсының жалғыз сақталған бөлігі. Франческо Каваллидің опералары ламенто формуласын көптеген мысалдарда кеңейтті, олардың ішінде Сироның "Negatemi respiri" ("Мені тыныс алуға рұқсат етпеңдер") операсынан ерекше көзге түседі. Басқа мысалдарға Дидоның жоқтауы ("Мен жерге жатқанда") (Генри Пурселл, Дидо мен Эней), "Lascia ch'io pianga" ("Мен жылауға рұқсат етіңдер") (Джордж Фридерик Гендель, Ринальдо), "Caro mio ben" (Томазо немесе Джузеппе Джордани) кіреді. Жоқтау музыкалық-драмалық шығарманың биік нүктесі болып қала берді. Опера буффа контекстінде графшаның "Dove sono" ("Мен қайдамын?") деген жоқтауы Вольфганг Амадей Моцарттың "Фигароның үйленуі" романының көрермендерін таң қалдырады, ал Джоахино Россинидің "Севильский шаштаразы" романында Розинаның тастап кеткеніне деген қайғылы сөздері күтілген жоқтау ариясымен емес, дауыл музыкасының жанды оркестрлік аралықтарымен жалғасады. Басты кейіпкердің жоқтауы романтикалық операның тұрақты бөлігі болды, ал "Розенкавальер" операсының 1-ші әрекетіндегі Маршаллиннің монологын терең психологиялық жоқтау ретінде түсінуге болады. Қазіргі заманда меланхолия мен травма туралы әңгімелер, қазіргі заманға дейінгі қоғамдағы жоқтаулардың орнын басады. Бұл қауымдық және конвенциялық нәрсеге назар аудармай, жеке тұлға мен шынайылыққа көшуді білдіреді.
Many of the oldest and most lasting poems in human history have been laments. The Lament for Sumer and Ur dates back at least 4000 years to ancient Sumer, the world's first urban civilization. Laments are present in both the Iliad and the Odyssey, and laments continued to be sung in elegiacs accompanied by the aulos in classical and Hellenistic Greece. Elements of laments appear in Beowulf, in the Hindu Vedas, and in ancient Near Eastern religious texts. They are included in the Mesopotamian City Laments such as the Lament for Ur and the Jewish Tanakh, (which Christians refer to as the Old Testament). In many oral traditions, both early and modern, the lament has been a genre usually performed by women: Batya Weinbaum made a case for the spontaneous lament of women chanters in the creation of the oral tradition that resulted in the Iliad The material of lament, the "sound of trauma" is as much an element in the Book of Job as in the genre of pastoral elegy, such as Shelley's "Adonais" or Matthew Arnold's "Thyrsis". The Book of Lamentations or Lamentations of Jeremiah figures in the Old Testament. The Lamentation of Christ (under many closely variant terms) is a common subject from the Life of Christ in art, showing Jesus' dead body being mourned after the Crucifixion. Jesus himself lamented over the prospective fall of Jerusalem as he and his disciples entered the city ahead of his passion. A lament in the Book of Lamentations or in the Psalms, in particular in the Lament/Complaint Psalms of the Tanakh, may be looked at as "a cry of need in a context of crisis when Israel lacks the resources to fend for itself". Another way of looking at it is all the more basic: laments simply being "appeals for divine help in distress". These laments, too, often have a set format: an address to God, description of the suffering/anguish from which one seeks relief, a petition for help and deliverance, a curse towards one's enemies, an expression of the belief of ones innocence or a confession of the lack thereof, a vow corresponding to an expected divine response, and lastly, a song of thanksgiving. Because of their plangent cantabile melodic lines, evocatively free, non strophic construction and adagio pace, operatic laments have remained vividly memorable soprano or mezzo soprano arias even when separated from the emotional pathos of their operatic contexts. An early example is Ariadne's "Lasciatemi morire", which is the only survivor of Claudio Monteverdi's lost Arianna. Francesco Cavalli's operas extended the lamento formula, in numerous exemplars, of which Ciro's "Negatemi respiri" from Ciro is notable. Other examples include Dido's Lament ("When I am laid in earth") (Henry Purcell, Dido and Aeneas), "Lascia ch'io pianga" (George Frideric Handel, Rinaldo), "Caro mio ben" (Tomaso or Giuseppe Giordani). The lament continued to represent a musico dramatic high point. In the context of opera buffa, the Countess's lament, "Dove sono", comes as a surprise to the audience of Wolfgang Amadeus Mozart's The Marriage of Figaro, and in Gioachino Rossini's Barber of Seville, Rosina's plaintive words at her apparent abandonment are followed, not by the expected lament aria, but by a vivid orchestral interlude of storm music. The heroine's lament remained a fixture in romantic opera, and the Marschallin's monologue in act 1 of Der Rosenkavalier can be understood as a penetrating psychological lament. In modernity, discourses about melancholia and trauma take the functional place ritual laments hold in premodern societies. This entails a shift from a focus on community and convention to individuality and authenticity.
Шотландиялық наразылық
Тек аспаптық жылау – шотланд сыбызғысының (piobaireachd) музыкасындағы кең таралған форма. "МакКриммонның зар жыры" 1745 жылғы якобит көтерілісіне қатысты. Бұл күйді Дунвеган МакЛеодтарының сыбызғышы Дональд Бан МакКриммон жазған деп есептеледі, ол Гановерліктерді қолдаған. 1746 жылы Мойда қаза тапқан Дональд Банның қайта оралмайтынын сезінгендігі айтылады. Гель тіліндегі белгілі балалар жұбату әні – "Griogal Cridhe" ("Жақсы көрілген Грегор"). Ол 1570 жылы Кемпбеллдер Грегор МакГрегорды өлімге кескеннен кейін жазылған. Қайғыға толы жесір Марион Кэмпбелл баласына ән айтып, оқиғаны баяндайды. "Cumhadh na Cloinne" ("Балаларға арналған зар жыры") – Падруиг Мór МакКриммонның 1650-ші жылдардың басында жазған pìobaireachd туындысы. Бұл күй МакКриммонның сегіз ұлының жетісінің бір жыл ішінде, мүмкін испан сауда кемесімен Скайға келген шешек ауруынан қаза тапқандығына байланысты туған деп есептеледі. Ақын және жазушы Ангус Питер Кэмпбелл, ақын Сорли Маклиннің сөздерін келтіре отырып, оны "барлық Еуропаның ұлы көркемдік жетістіктерінің бірі" деп атады. Автор Бриджит Маккензи "Аргиллдің сыбызғы тарихы" еңбегінде, бұл МакЛеодтардың Ворчестер шайқасында Кромвель әскерлерімен шайқасқандағы қазасын көрсетеді деп болжайды. Бұл екі оқиғаның да ықпалы болуы мүмкін. Пиобайри дәстүрінен тыс шотландтық зар жырының мысалдары: "Lowlands Away", "MacPherson's Rant" және "Гектор батыр".
The purely instrumental lament is a common form in piobaireachd music for the Scottish bagpipes. "MacCrimmon's Lament" dates to the Jacobite uprising of 1745. The tune is held to have been written by Donald Ban MacCrimmon, piper to the MacLeods of Dunvegan, who supported the Hanoverians. It is said that Donald Ban, who was killed at Moy in 1746, had an intimation that he would not return. A well known Gaelic lullaby is "Griogal Cridhe" ("Beloved Gregor"). It was composed in 1570 after the execution of Gregor MacGregor by the Campbells. The grief stricken widow, Marion Campbell, describes what happened as she sings to her child. "Cumhadh na Cloinne" ("Lament for the Children") is a pìobaireachd composed by Padruig Mór MacCrimmon in the early 1650s. It is generally held to be based on the loss of seven of MacCrimmon's eight sons within a year to smallpox, possibly brought to Skye by a Spanish trading vessel. Poet and writer Angus Peter Campbell, quoting poet Sorley MacLean, has called it "one of the great artistic glories of all Europe". Author Bridget MacKenzie, in Piping Traditions of Argyll, suggests that it refers to the slaughter of the MacLeod's fighting Cromwell's forces at the Battle of Worcester. It may have been inspired by both. Other Scottish laments from outside of the piobaireachd tradition include "Lowlands Away", "MacPherson's Rant", and "Hector the Hero".
Музыкалық түрі
Барокко дәуірінде, кейін Романтизм кезеңінде пайда болған қысқа, еркін музыкалық форма бар, ол "ламент" деп аталады. Әдетте, бұл гомофониялық текстурадағы гармониялық вариациялар жиынтығы болып табылады, онда бас партиясы (Lament bass) тетрахорд бойынша төмендейді, көбінесе минорлық ладты білдіреді.
There is a short, free musical form appearing in the Baroque and then again in the Romantic periods, called lament. It is typically a set of harmonic variations in homophonic texture, wherein the bass (Lament bass) descends through a tetrachord, usually one suggesting a minor mode.