Кремнийдің шаңын жұдырудан туындаған пневмокониоз

Кіріспе

Кремний, кварц немесе тақталы тас бөлшектерін тыныспен жұтудан туындайтын пневмокониоз.

Силикоз – кристалдық кремний шаңын тыныспен жұтудан пайда болатын кәсіптік өкпе ауруының бір түрі. Ол өкпенің жоғарғы бөліктеріндегі түйіндік зақымданулар түрінде қабыну мен тіндің қатаюымен сипатталады. Бұл пневмокониоздың бір түрі. Силикоз, әсіресе жедел түрі, тыныс алудың қиындауы, жөтел, қызба және цианозбен (терінің көгеруімен) ерекшеленеді. Оны жиі өкпе ісігі (өкпедегі сұйықтық), пневмония немесе туберкулез деп жаңылыстыруы мүмкін. Жұмыс орнындағы қауіпсіздік шараларын қолдану арқылы силикоздың алдын алуға болады. 2013 жылы әлем бойынша силикоздан кемінде 43 000 адам қайтыс болды, бұл 1990 жылы тіркелген кемінде 50 000 өлімнен азырақ. «Силикоз» атауын (латын тіліндегі *silex*, яғни кремень) алғаш 1870 жылы Милан қаласындағы Ospedale Maggiore госпиталінің патологоанатомы Ахилл Висконти (1836–1911) қолданған. Шаңды тыныспен жұтудан туындайтын тыныс алу проблемалары туралы мәліметтер ежелгі гректер мен римдіктерге дейін барады. Агрикола 16 ғасырдың ортасында шахтерлерде шаңды жұтудан туындаған өкпе аурулары туралы жазған. 1713 жылы Бернардино Рамаццини тас кесушілердің өкпелерінен астмалық белгілер мен құмға ұқсас заттарды тапқан. Одан кейін, 1720 жылы, британдық керамика өнеркәсібіне шикізат ретінде енгізілген балқытылған кременьдің жұмысшылардың өкпелеріне тигізетін зиянды әсері анықталды. Индустриялық өндіріс дамыған сайын, қолмен жасалған құралдарға қарағанда шаңның көлемі арта түсті. 1897 жылы пневматикалық бұрғы, ал 1904 жылы құм шашу әдісі енгізілді, бұл екеуі де силикоздың таралуына ықпал етті. 1938 жылы АҚШ Еңбек министрлігі, сол кездегі министр Фрэнсис Перкинс басшылығымен, АҚШ бойынша силикозға шалдыққандардың санының өсуіне қатысты бір жылдық зерттеудің нәтижелерін талқылау үшін «Силикозды тоқтату» атты фильм жасады. 21 ғасырдың басында кварцтан жасалған жасанды тас беттерді қауіпсіз емес өндіру салдарынан силикоздың жаңа эпидемиясы пайда болды, бұл материалтар кең таралған болатын.

Белгілері мен симптомдары

Созылмалы силикоз дамуы баяу болғандықтан, белгілер мен көріністер ластанғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана пайда болуы мүмкін. Силикоздың өкпе асқынуларына созылмалы бронхит және ауа ағынының шектелуі (шебуге байланысты туындағаннан ажырату қиын), туберкулез емес микобактерия инфекциясы, өкпедегі зең инфекциясы, компенсаторлық эмфизема және пневмоторакс жатады. Сонымен қатар, силикоз бен кейбір аутоиммундық аурулардың, атап айтқанда нефрит, склеродермия және жүйелік қызыл жегіш (эрифематоздық сипус) арасындағы байланыс туралы деректер бар, әсіресе жедел немесе үдемелі силикоз жағдайында.

Патофизиология

Кішкентай кремний шаң бөлшектері тыныс алғанда, өкпедегі кішкентай альвеолалық қапшықтар мен өзекшелерге терең еніп, оттегі мен көмірқышқыл газы алмасуы жүзеге асыратын жерге сіңіп қояды. Сол жерде өкпе шаңды шырыш немесе жөтел арқылы шығара алмайды. Кристалды кремний шаңының ұсақ бөлшектері өкпеге қонғанда, шаң бөлшектерін жұтқан макрофагтар ісік некрозы факторларын, интерлейкин 1, лейкотриен B4 және басқа цитокиндерді бөліп, қабыну реакциясын қозғайды. Бұл өз кезегінде фибробластарды көбейтуге және кремний бөлшегінің айналасында коллаген өндіруге ынталандырады, соның нәтижесінде фиброз пайда болып, түйіндік зақымданулар қалыптасады. Кристалды кремнийдің қабыну әсері NLRP3 қабыну сомы арқылы жүзеге асырылады. Нодулдық силикоздың өкпе тінінің патологиясы фиброздық түйіндерден тұрады, олар коллаген талшықтарының концентрлі "пияз қабығына" ұқсас орналасуымен, орталық гиализациямен және поляризацияланған жарық астында жеңіл екіжақты сындыруға ие бөлшектері бар жасушалық шеткі аймақпен сипатталады. Силикоздық түйін кристалды кремнийге тіндік ерекше жауапты білдіреді.

Кремний

Кремний (Si) – оттегіден кейін Жер қабығында ең көп таралған екінші элемент. Кремний қышқылы, сондай-ақ кремний диоксиді (SiO2) деп те аталады, кремний мен оттегі атомдарынан құралады. Оттегі мен кремний Жер қыртысының шамамен 75% құрағанымен, кремний қосылысы кеңінен таралған. Ол гранит, құмтас, гнейс және тақтадай тастар сияқты көптеген тау жыныстарында, сондай-ақ кейбір металл кендерінде кездеседі. Кремний құмның негізгі құрауышы болуы мүмкін. Одан басқа, топырақ, ерітінді, гипс және шатыр жапқыштарында да кездеседі. Бұл материалдарды кесу, сындыру, ұсақтау, бұрғылау, тілмелеу немесе абразивті тазалау арқылы ұсақ немесе өте ұсақ кремний шаңы пайда болуы мүмкін. Кремний үш түрде кездеседі: кристаллдық, микрокристаллдық (немесе криптокристаллдық) және аморфты (кристалл емес). "Таза" кремний диоксиді басқа элементтермен қосылмаған, тек кремний диоксидінен тұрады, ал силикаттар (мысалы, талк, асбест және мика) – катиондардың белгілі бір мөлшерімен қосылған SiO2. Кристалдық кремний қышқылы қалыптасу температурасына байланысты жеті түрлі формада (полиморфтарда) болады. Негізгі үш полиморф – кварц, кристобалит және тридимит. Кварц – әлемдегі екінші ең көп таралған минерал (фельдшпаттан кейін). Микрокристаллдық кремний қышқылы ұсақ кварц кристалдарынан және аморфты кремний диоксидінен тұрады. Мысалдары – кремень және шақыр. Аморфты кремний қышқылы диатомдардың қаңқасынан алынған кизельгурдан (диатомиттен) және кристалды кремний қышқылын қыздырып, одан кейін тез суыту арқылы алынған шыны кремний диоксидінен тұрады. Аморфты кремний қышқылы кристаллдық кремнийге қарағанда аз улы, бірақ биологиялық тұрақты емес, ал диатомит қызғанда тридимит немесе кристобалитке айналуы мүмкін. Кремний ұны – бұл ұсақ ұнтақталған, дерлік таза SiO2. Кремний ұны жылтырату немесе буферлеу үшін, сондай-ақ бояуды кеңейту, абразив және косметикаға толтыру ретінде қолданылады. Кремний ұны силикоздың барлық түрлерімен, соның ішінде жедел силикозбен байланысты. Силикоз – бұл альфа-кварц, кристобалит немесе тридимит түріндегі кристаллдық кремний диоксиді бар ұсақ, тыныс алуға арналған тозаңның (10 микрометрден кішкентай диаметрлі) шөгуінен туындайды.

Silicon (Si) is the second most common element in the Earth's crust after oxygen. The compound silica, also known as silicon dioxide (SiO2), is formed from silicon and oxygen atoms. Since oxygen and silicon make up about 75% of the Earth's crust, the compound silica is quite common. It is found in many rocks, such as granite, sandstone, gneiss and slate, and in some metallic ores. Silica can be a main component of sand. It can also be in soil, mortar, plaster, and shingles. The cutting, breaking, crushing, drilling, grinding, or abrasive blasting of these materials may produce fine to ultra fine airborne silica dust. Silica occurs in three forms: crystalline, microcrystalline (or cryptocrystalline) and amorphous (non crystalline). "Free" silica is composed of pure silicon dioxide, not combined with other elements, whereas silicates (e. g., talc, asbestos, and mica) are SiO2 combined with an appreciable portion of cations. Crystalline silica exists in seven different forms (polymorphs), depending upon the temperature of formation. The main three polymorphs are quartz, cristobalite, and tridymite. Quartz is the second most common mineral in the world (next to feldspar). Microcrystalline silica consists of minute quartz crystals bonded together with amorphous silica. Examples include flint and chert. Amorphous silica consists of kieselgur (diatomite), from the skeletons of diatoms, and vitreous silica, produced by heating and then rapid cooling of crystalline silica. Amorphous silica is less toxic than crystalline, but not biologically inert, and diatomite, when heated, can convert to tridymite or cristobalite. Silica flour is nearly pure SiO2 finely ground. Silica flour has been used as a polisher or buffer, as well as paint extender, abrasive, and filler for cosmetics. Silica flour has been associated with all types of silicosis, including acute silicosis. Silicosis is due to deposition of fine respirable dust (less than 10 micrometers in diameter) containing crystalline silicon dioxide in the form of alpha quartz, cristobalite, or tridymite.

Диагностика

Силикоз диагнозы үш негізгі элементтен тұрады. Біріншіден, науқастың анамнезінде осы ауруды тудыруға жеткілікті мөлшердегі кремний тозаңға ұшырағандығы анықталуы керек. Екіншіден, кеуде суреті (әдетте кеуде рентгені) силикозға тән белгілерді көрсетуі тиіс. Үшіншіден, симптомдарға себеп болатын басқа аурулар жоқ болуы керек. Физикалық тексеру әдетте ерекше белгілер көрсетпейді, егер ауру асқынған болмаса. Тексеру нәтижелері силикозға тән емес. Өкпе функциясын тексеру нәтижесінде ауа ағынының шектелуі, шектеуші бұзылыстар, диффузиялық қабілеттің төмендеуі, аралас бұзылыстар немесе, әсіресе асқынуларсыз жағдайда, нормальды көрсеткіштер анықталуы мүмкін. Силикоздың көптеген жағдайларында диагноз қою үшін тінді биопсия қажет болмайды, бірақ кейбір жағдайларда, негізінен, басқа жағдайларды жоққа шығару үшін қажет болуы мүмкін. Бронхоальвеолярлық шаю сұйықтығындағы альвеолярлық кристалдық жүктемені бағалау диагнозды нақтылауға көмектеседі. Асқынбаған силикоз жағдайында кеуде рентгені өкпеде, әсіресе жоғарғы бөліктерде, 10 мм-ден кішкентай түйіндердің бар екенін анықтайды. Халықаралық еңбек ұйымының (ILO) жіктеу жүйесін қолдану арқылы олардың таралу деңгейі 1/0 немесе одан жоғары, ал пішіні/өлшемі "p", "q" немесе "r" болып табылады. Өкпе аймақтарының зардап шегуі және таралу деңгейі ауру прогрессиясымен бірге артады. Силикоздың қанағаттандырылмаған жағдайларында, кішкентай түйіндердің бірігуінен (>1 см) үлкен көлеңке пайда болады, әсіресе өкпелердің жоғарғы аймақтарында. Өкпе тінінің тартылуына байланысты компенсаторлық эмфизема дамиды. Гилумның ұлғаюы созылмалы және жеделдетілген силикоздың белгісі болып табылады. Шамамен 5-10% жағдайларда түйіндер шетінен кальцификацияланады, соның салдарынан "жұмыртқа қабығына" ұқсас кальцификация пайда болады. Бұл белгі силикоздың нақты диагнозын қоюға мүмкіндік бермейді (патогномоникалық емес). Кейбір жағдайларда өкпе түйіндері де кальцийленуі мүмкін. Компьютерлік томография (КТ) өкпелерді толыққанды талдауға мүмкіндік береді және бір мезгілде микобактериялық инфекцияға байланысты кавитацияны анықтауға көмектеседі.

Жіктеу

Силикозды жіктеу аурудың ауырлығына (радиографиялық бейнелерді қоса алғанда), басталуына және прогрессия жылдамдығына сәйкес жүзеге асырылады. Олар: созылмалы қарапайым силикоз, көбінесе силика тозаңын салыстырмалы түрде төмен концентрацияда ұзақ уақытқа (10 жыл немесе одан да көп) жұмыс істеуден туындайды және әдетте алғашқы әсерден кейін 10–30 жылдан соң пайда болады. Бұл силикоздың ең көп кездесетін түрі. Осы түрдегі силикозбен ауырған науқастарда, әсіресе бастапқы сатысында, аурудың айқын белгілері мен симптомдары болмауы мүмкін, бірақ рентген сәулесі арқылы аномалиялар анықталуы мүмкін. Созылмалы жөтел және физикалық күш түскенде демқынның қиындауы (демікпе) жиі кездеседі. Рентгендік тұрғыдан қарағанда, созылмалы қарапайым силикоз жоғарғы өкпе аймақтарында басымды, әдетте дөңгелек пішіндес, кішкентай (10 мм-ден кішкентай диаметрлі) мөлдір емес аймақтардың көптігін көрсетеді. Жеделдеген силикоз – силика тозаңын жоғары концентрацияда алғаш рет жұмыс істегеннен кейін 5–10 жылдан соң дамитын силикоз. Симптомдары мен рентгендік тұрғыдан анықталатын белгілері созылмалы қарапайым силикозға ұқсас, бірақ ертерек пайда болады және жылдамдауға бейім. Жеделдеген силикозға шалдыққан науқастарда прогрессивті массивті фиброз (ПМФ) сияқты күрделі аурулардың даму қаупі жоғары. Күрделі силикоз – силикоз ауыр шабыт пайда болуымен "күрделене" алады (прогрессивті массивті фиброз, сондай-ақ конгломератты силикоз деп те аталады), онда кішкентай түйіндер біртіндеп бірігіп, 1 см немесе одан да үлкен өлшемге жетеді. ПМФ симптомдары мен тыныс алу функциясының нашарлауы қарапайым ауруға қарағанда ауыррақ болады. Силикоз туберкулез, туберкулездік емес микобактериялық инфекция, саңырауқұлақ инфекциясы, кейбір аутоиммундық аурулар және өкпе қатерлі ісігі сияқты басқа да өкпе ауруларымен күрделенуі мүмкін. Күрделі силикоз созылмалы түріне қарағанда жеделдеген силикозбен жиірек кездеседі. Жедел силикоз – тыныс алуға қолданылатын силика тозаңын жоғары концентрацияда жұмыс істегеннен кейін бірнеше аптадан 5 жылға дейін дамитын силикоз. Бұл силикопротеиноз деп те аталады. Жедел силикоз симптомдарының ішінде ауыр демікпе, жөтел, әлсіздік, салмақ жоғалту тез пайда болады, көбінесе өлімге алып келеді. Рентгендік зерттеулерде әдетте ауа бронхограммасымен альвеолалық толтыру көрінеді, бұл "матовый шыны" сияқты сипатталады және пневмонияға, өкпе ісінуіне, альвеолалық қан кетуге және альвеолалық жасушалы өкпе қатерлі ісігіне ұқсас.

Classification of silicosis is made according to the disease's severity (including radiographic pattern), onset, and rapidity of progression. These include:
Chronic simple silicosis Usually resulting from long term exposure (10 years or more) to relatively low concentrations of silica dust and usually appearing 10–30 years after first exposure. This is the most common type of silicosis. Patients with this type of silicosis, especially early on, may not have obvious signs or symptoms of disease, but abnormalities may be detected by x ray. Chronic cough and exertional dyspnea (shortness of breath) are common findings. Radiographically, chronic simple silicosis reveals a profusion of small (<10 mm in diameter) opacities, typically rounded, and predominating in the upper lung zones. Accelerated silicosis Silicosis that develops 5–10 years after first exposure to higher concentrations of silica dust. Symptoms and x ray findings are similar to chronic simple silicosis, but occur earlier and tend to progress more rapidly. Patients with accelerated silicosis are at greater risk for complicated disease, including progressive massive fibrosis (PMF). Complicated silicosis Silicosis can become "complicated" by the development of severe scarring (progressive massive fibrosis, or also known as conglomerate silicosis), where the small nodules gradually become confluent, reaching a size of 1 cm or greater. PMF is associated with more severe symptoms and respiratory impairment than simple disease. Silicosis can also be complicated by other lung disease, such as tuberculosis, non tuberculous mycobacterial infection, and fungal infection, certain autoimmune diseases, and lung cancer. Complicated silicosis is more common with accelerated silicosis than with the chronic variety. Acute silicosis Silicosis that develops a few weeks to 5 years after exposure to high concentrations of respirable silica dust. This is also known as silicoproteinosis. Symptoms of acute silicosis include more rapid onset of severe disabling shortness of breath, cough, weakness, and weight loss, often leading to death. The x ray usually reveals a diffuse alveolar filling with air bronchograms, described as a ground glass appearance, and similar to pneumonia, pulmonary edema, alveolar hemorrhage, and alveolar cell lung cancer.

Алдын алу

Бақылау иерархиясын пайдалану арқылы тыныс алуға қабілетті кристаллды кремнийге ұшыраудың алдын алудың әртүрлі әдістері бар. Силикозды алдын алудың ең жақсы жолы – жұмысшының тыныс алуға қабілетті кристаллды кремнийі бар шаңға ұшырауына жол бермеу. Ең тиімді алдын алу шарасы – шаңды бақылауда ұстау. Сумен біріктірілген құралдар көбінесе шаң пайда болатын белгілі бір тапсырмалар кезінде қолданылады. Киім мен теріге шаң жиналмау үшін бір рет қолданылатын қорғаныш костюмін киіңіз немесе киімді ауа өткізбейтін қапқа салып, мүмкіндігі болса, үйге келгеннен кейін душ қабылдаңыз. Жұмыс орнында шаң жинала бастаса және сумен жабдықталған құралдарды пайдалану мүмкін болмаса, шаңды қауіпсіз орынға тасымалдау үшін өнеркәсіптік вакуумды қолдану керек. Шаңды жеке құрғақ ауа сүзгісі арқылы да бақылауға болады. Жеке қорғаныш құралдарын (ЖҚҚ) қолдану – тыныс алуға қабілетті кристаллды кремнийге ұшырауды бақылауға тырысқандағы соңғы шара. Силикоздың алдын алу үшін арнайы шаралар қажет болуы мүмкін. Мысалы, туннель құрылысы кезінде ауа тазартқыштармен қатар арнайы жасалған кабиналар қолданылады. Тыныс алу қорғанысын таңдағанда, оның дұрыс қорғаныс деңгейін қамтамасыз ететіні, бетке дұрыс жарасып, сыналағаны, пайдаланушының бетіндегі түктердің жоқтығы және сүзгілерді қалай ауыстыру керектігі ескерілуі керек. Ұлыбританияның Денсаулық және қауіпсіздік басқармасы қыш керамикалық бұйымдарда тыныс алуға қабілетті кристаллды кремнийге ұшырауды бақылау бойынша нұсқаулар әзірледі, ал Британдық керамика федерациясы тегін жүктеуге арналған нұсқаулық кітапшаны ұсынады.

Емдеу

Силикоз – емсіз, қанағаттандырылмаған ауру. Кремний шаңы және басқа да өкпе тітіркендіргіштері, оның ішінде темекі шегу. Жөтелді басатын дәрілер. Бактериялық өкпе инфекциясына қарсы антибиотиктер. Туберкулиндік тері сынамасы немесе IGRA қан сынағы оң нәтиже көрсеткендерге туберкулез (ТБ) профилактикасы. Белсенді ТБ-мен ауыратын науқастарға ұзақ мерзімді туберкулезге қарсы (көп дәрілік схема). Бронхтардан шырышты шығаруға көмектесетін кеуде физиотерапиясы. Егер гипоксимия болса, оны емдеу үшін оттегі беру. Тыныс алуды жеңілдететін бронходилататорлар. Зақымдалған өкпе тінін алмастыру үшін өкпе трансплантациясы – ең тиімді емдеу, бірақ ол өкпе трансплантациясы операциясынан және ұзақ мерзімді иммуносупрессия салдарынан (мысалы, мүмкіндік инфекциялары) туындайтын қауіптермен байланысты. Жіті силикоз жағдайында бронхоальвеолярлық лаваж симптомдарды жеңілдетуі мүмкін, бірақ жалпы өлім-жітімді төмендетпейді. Жасанды тасқа байланысты силикозбен ауыратын науқастарға бүкіл өкпені шаю арқылы жасалған алдын ала зерттеулер, бүкіл өкпені шаюдан кейін радиологиялық жақсаруды көрсетті.

Эпидемиология

2013 жылы силикоздан 46 000 адам қайтыс болды, бұл көрсеткіш 1990 жылы 55 000 болған. 1991 жылдан 1995 жылға дейін Қытайда әр жылы 24 000-нан астам адам силикоздан қайтыс болды. Бұл мәселе дамыған елдерде де кездеседі. АҚШ-та бір-екі миллион жұмысшы кристалды кремний шаңына кездесіп, олардың 59 мыңы өмірінің барысында силикозға шалдығуы мүмкін. CDC деректері бойынша, АҚШ-та силикоз сирек кездеседі. 1968 және 1999 жылдар аралығында силикоздан болатын өлім-жітім 84%-ға төмендеді, ал 1999 жылы тек 187 өлімнің себебі негізгі немесе қосымша фактор ретінде силикоз болды. Сонымен қатар, Мичиган, Нью-Джерси және Огайо штаттарында силикоз ауруының таралуы өндіріс саласымен және кәсіптік қызметпен байланысты. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік жөніндегі басқарманың соңғы мәліметтеріне сәйкес, соңғы жылдары жыл сайын 10-20 адам силикоздан қайтыс болады, ал соңғы 10 жылда орташа көрсеткіш жылына 12 адамды құрайды. 2019 жылы Ұлыбританияда 10 жыл ішінде 12 адам қайтыс болды. Силикоз ғасырлар бойы белгілі кәсіптік ауру болғанымен, кен өндірісінің индустриялық деңгейге көтерілуі силикоз жағдайларының көбеюіне әкелді. Кен орындарында пневматикалық бұрғылау және сирек жағдайларда жарылғыш заттарды қолдану нәтижесінде ұсақ, өте ұсақ кристалды кремний шаңы (тас шаңы) пайда болады. 1930 жылы АҚШ-та Батыс Вирджиния штатындағы Гаули көпіріне жақын орналасқан "Шаянның ұясы" туннелінің құрылысынан туындаған силикоз эпидемиясы кем дегенде 400 жұмысшының өліміне себеп болды. Басқа мәліметтер бойынша, қаза тапқандардың саны 1000-нан асып, олардың көп бөлігі АҚШ-тың оңтүстігінен келген афроамерикалық уақытша жұмысшылар еді. Ауруға шалдыққан жұмысшылар жұмыстан шығарылып, аймақтан кетіп қалғандықтан, нақты өлім-жітім санын анықтау қиын. Бұл оқиға "Америкадағы ең ауыр өнеркәсіптік апат" ретінде танылады. Силикоздың кең таралғандығына байланысты кейбір шахтерлер шаңды барынша тоқтату үшін "шахтердің мұрты" деп аталатын мұрт өсіруге тырысты. Сонымен қатар, қарапайым созылмалы силикоз силикаға толы топырағы бар және жиі шаңды борандар болатын аймақтардағы силикаға ұзақ уақыт бойы қоршаған ортада әсер ету нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Сондай-ақ, Невада штатындағы Деламар қалашығының тау-кен өндірісі құрғақ тау-кен өндірісі процесінен туындаған силикозға себеп болатын шаңнан қирады. Силикоздан жүздеген адам қайтыс болғаннан кейін, қала "Жесірші" деген лақап атпен белгілі болды. Бұл мәселенің шешілуіне бұрғыға соқпақ қосылып, су тұманды бүркіп, бұрғылаудан пайда болған шаңды сазға айналдыру көмектесті, бірақ бұл тау-кен жұмыстарын қиындатты. Силика шаңына жұмыс орындарында ұшырау салдарынан силикоз құрылыс, теміржол, бұзғыш, тау-кен, құм шашу, карьер, туннель, керамика және қорыту жұмыскерлері, сондай-ақ ұсақтағыштар, тас кескіштер, тас үстелдерін жасаушылар, отқа төзімді кірпіш жұмысшылары, қабір тастары жасаушылар, мұнай және газ өнеркәсібіндегі жұмысшылар, қыш құмырашылар, шыны талшығын, шыны өндірісімен айналысатындар, кремнездер және басқа да мамандық иелері үшін кәсіптік қауіпті құрайды. Кристалды кремний шаңының төмен деңгейіне қысқа немесе кездейсоқ ұшырау клиникалық маңызы бар өкпе ауруын тудырмайды. Жұмыс жағдайлары нашар және тыныс алу құралдары сирек қолданылатын дамымаған елдерде өмір сүру ұзақтығы төмендеу (мысалы, Боливияның Потоси қаласындағы күміс кеншілерінің өмір сүру ұзақтығы силикозға байланысты 40 жасқа дейін). Жақында Түркиядағы джинсы құм шашу машиналарында нашар жұмыс жағдайларына байланысты силикоздың жаңа түрі анықталды. Силикоз Калифорниядағы кейбір кристобалит құрамындағы топырақтан шаң жұту нәтижесінде аттарда да кездеседі. Әлеуметтік реалист суретші Ноэль Коунихан 1940 жылдары Австралиядағы өнеркәсіптік шахталарда жұмыс істеген және силикоздан қайтыс болған адамдарды бейнелейтін "Шахташылар" (1947 жылғы линолеумелер) атты алты суреттен тұратын сериясын жасады. Австралиядағы жағдайлардың соңғы күрделілігі ас үйлер мен ванна бөлмелеріне орнатылатын инженерлік тастан жасалған үстелдерді өндірумен және орнатумен байланысты. Инженерлік тас құрамында кремнийдің өте жоғары пайыздық үлесі бар. Австралияның Денсаулық сақтау министрлігі 2018 жылы силикоздың тіркелген жағдайларының санына жауап ретінде Ұлттық шаң аурулары жөніндегі арнайы топ құрды. Осыған байланысты осы үстелдерді кесуге қатысты жұмыс орындарындағы қауіпсіздік және денсаулық сақтау ережелері қатаңдатылды. Австралиядағы құрылыс жұмыскерлерін білдіретін ірі жұмыс орны кәсіподағы - Құрылыс, орман шаруашылығы, теңіз, тау-кен және энергетика одағы 2024 жылға дейін жоғары кремнийлі инженерлік тасқа бүкіл ел бойынша тыйым салуды талап етті және егер үкіметтік тыйым салынбаса, өз мүшелеріне осы материалды пайдалануға тыйым салатынын мәлімдеді. Силикоз 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан зардап шеккен алғашқы жауап берушілердің денсаулығына қатысты ұзақ мерзімді салдарлардың бірі ретінде де анықталды, олар тыныс алуға арналған кристалды кремнийдің жоғары концентрациясымен және басқа да металдар мен токсиндермен қамтылған шаңға ұшырады.

Globally, silicosis resulted in 46,000 deaths in 2013, down from 55,000 deaths in 1990. From 1991 to 1995, China reported more than 24,000 deaths due to silicosis each year. It also affects developed nations. In the United States, it is estimated that between one and two million workers have had occupational exposure to crystalline silica dust and 59,000 of these workers will develop silicosis sometime in the course of their lives. According to CDC data, silicosis in the United States is relatively rare. The incidence of deaths due to silicosis declined by 84% between 1968 and 1999, and only 187 deaths in 1999 had silicosis as the underlying or contributing cause. Additionally, cases of silicosis in Michigan, New Jersey, and Ohio are highly correlated to industry and occupation. The latest data from The Health and Safety Executive shows that there are typically between 10 and 20 annual silicosis deaths in recent years, with an average of 12 per year over the last 10 years. In 2019 in the UK, there were 12 deaths in 10 years. Although silicosis has been a known occupational disease for centuries, the industrialization of mining has led to an increase in silicosis cases. Pneumatic drilling in mines and less commonly, mining using explosives, would raise fine ultra fine crystalline silica dust (rock dust). In the United States, a 1930 epidemic of silicosis due to the construction of the Hawk's Nest Tunnel near Gauley Bridge, West Virginia, caused the death of at least 400 workers. Other accounts place the mortality figure at well over 1000 workers, primarily African American transient workers from the southern United States. Workers who became ill were fired and left the region, making an exact mortality account difficult. The Hawks Nest Tunnel Disaster is known as "America's worst industrial disaster". The prevalence of silicosis led some men to grow what is called a miner's mustache, in an attempt to intercept as much dust as possible. Chronic simple silicosis has been reported to occur from environmental exposures to silica in regions with high silica soil content and frequent dust storms. Also, the mining establishment of Delamar Ghost Town, Nevada, was ruined by a dry mining process that produced a silicosis causing dust. After hundreds of deaths from silicosis, the town was nicknamed The Widowmaker. The problem in those days was somewhat resolved with an addition of a nozzle to the drill which sprayed a mist of water, turning dust raised by drilling into mud, but this inhibited mining work. Because of work exposure to silica dust, silicosis is an occupational hazard to construction, railroad, demolition, mining, sandblasting, quarry, tunnelling, ceramics and foundry workers, as well as grinders, stone cutters, stone countertops, refractory brick workers, tombstone workers, workers in the oil and gas industry, pottery workers, fiberglass manufacturing, glass manufacturing, flint knappers and others. Brief or casual exposure to low levels of crystalline silica dust are said to not produce clinically significant lung disease. In less developed countries where work conditions are poor and respiratory equipment is seldom used, the life expectancy is low (e. g. for silver miners in Potosí, Bolivia, is around 40 years due to silicosis). Recently, silicosis in Turkish denim sandblasters was detected as a new cause of silicosis due to recurring, poor working conditions. Silicosis is seen in horses associated with inhalation of dust from certain cristobalite containing soils in California. Social realist artist Noel Counihan depicted men who worked in industrial mines in Australia in the 1940s dying of silicosis in his series of six prints, 'The miners' (1947 linocuts). A recent rise of cases in Australia has been associated with the manufacture and installation of engineered stone bench tops in kitchens and bathrooms. Engineered stone contains a very high proportion of silica. The Australian Government Department of Health established a National Dust Disease Taskforce in response to the number of reported cases of silicosis in 2018. Workplace health and safety regulations for cutting these bench tops have been tightened in response. The Construction, Forestry, Maritime, Mining and Energy Union, the major workplace trade union representing construction workers in Australia, has called for a nationwide ban on high silicon engineered stone by 2024, and stated that it will ban its members from using the material if a governmental ban is not put in place. Silicosis has also been identified as one of many long term health outcomes for first responders from the terrorist attacks of September 11, 2001, after having been exposed to dust containing high concentrations of respirable crystalline silica, as well as other metals and toxins.

Шөлде өтетін өкпе ауруы

Кәсіптік емес түріндегі силикоз сипатталған, ол Сахара, Ливия шөлі және Негев аймақтарында тіркелгендей, шөлді аймақтардағы құм шаңына ұзақ уақыт бойы тозудан туындайды. Бұл ауру өкпеге шаң жиналуынан пайда болады. Шөл өкпе ауруы Аль-Эскан ауруымен байланысты болуы мүмкін, бұл ауру органикалық антигендері бар құм шаңына ұшыраудан туындайды деп саналады және 1990 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін алғаш рет диагностикаланды. Бұл жағдайлардағы денсаулыққа әсерде кремний бөлшектерінің және олармен бірге тасымалданатын микроорганизмдердің салыстырмалы маңыздылығы әлі анық емес.

АҚШ-тағы ереже

2016 жылдың наурызында OSHA компаниялар қызметкерлеріне, егер олар кремниймен немесе оның жанында жұмыс істейтін болса, силикоз, өкпе рагы және басқа кремнийге байланысты аурулардың алдын алу мақсатында, қажетті қауіпсіздік шараларын ұсынуды міндетті етіп ресми түрде бұйырды.

Негізгі ережелер

OSHA-ның кремний стандартына енгізілген маңызды жаңарулардың бірі – тыныс алуға жарамды кристалдық кремнийге қатысты рұқсат етілген шекті концентрацияны (PEL) 250-ден 50 микрограммға дейін, ауаның куб метрлік бірлігіне дейін төмендету болды, бұл көрсеткіш 8 сағаттық жұмыс кезеңінде орташа есеппен алынады. Стандартта сондай-ақ, сумен жұмыс істейтін құралдарды инженерлік шешім ретінде пайдаланған кезде пайда болатын шламды тазалау қағидалары да қарастырылған. Медициналық тексерулерге дәрігермен немесе лицензияланған денсаулық сақтау маманымен (PLHCP) бұрынғы тыныс алу денсаулығы, кеуде рентгені, өкпе функциясын тексеру, жасырын туберкулез инфекциясы және PLHCP қажет деп табатын басқа да тексерулер туралы әңгімелесу кіреді. Мұндай медициналық тексерулер кремнийге ұшыраумен байланысты жұмысқа алғашқы тағайындалғаннан кейін 30 күн ішінде жүргізілуі керек және PLHCP басқаша шешім қабылдамаса, кем дегенде үш жыл сайын жаңарудан өтуі тиіс. Жаңартылған стандарттың аясында OSHA, 18 түрлі қолданыста кремнийге ұшырауды азайтуға бағытталған нақты инженерлік және әкімшілік бақылау әдістерінің тізімін жасады, мысалы, стационарлық қабырға араларынан бастап қолмен ұсталатын шлифовкалау құралдарын пайдалануға дейін. Шағын бизнес үшін икемділікпен қамтамасыз етілген қосымша ережелер де бар.