Кіріспе

Бериллиоз немесе созылмалы бериллий ауруы (CBD) – бериллий мен оның қосылыстарының әсерінен туындайтын созылмалы аллергиялық өкпе реакциясы және созылмалы өкпе ауруы, бериллийге уланудың бір түрі. Бұл, 1950 жылдар шамасында кәсіби әсер ету шектері белгіленгеннен кейін сирек кездесетін жедел бериллий улануынан өзгеше.

Белгілері мен симптомдары

Бір рет немесе ұзақ уақыт бойы ингаляция арқылы әсер еткен кезде өкпелер бериллийге сезімтал болуы мүмкін. Бериллиоздың басталуы мен дамуы баяу болады. Бериллийге сезімтал кейбір адамдарда ешқандай симптомдар байқалмауы мүмкін. Үнемі әсер ету гранулома деп аталатын кішкентай қабыну түйіндерінің пайда болуына әкеледі. 2006 жылғы зерттеу авторлары бериллийді жұту ғана емес, тері арқылы да әсер етуі мүмкін екенін болжады, себебі бериллийді жұтудың азаюы созылмалы бериллий ауруының немесе бериллийге сезімталдықтың азаюына соқтырмады. Гранулома түзілуі туберкулез және саркоидоз сияқты басқа ауруларда да кездеседі. Саркоидоз, бериллиоз сияқты, некроздық ортасы жоқ грануломалар жасайды, сондықтан екі процесті ажырату қиын болуы мүмкін. Нәтижесінде, бұл процесс өкпе ауруының шектелуіне (диффузиялық қабілеттің төмендеуіне) алып келеді. Симптомдардың ең алғашқылары әдетте жөтел және тынысқырудың қиындауы болып табылады. Басқа симптомдарға кеудедегі ауырсыну, буын ауруы, салмақ жоғалту және қызба сезіну жатады. Сирек жағдайларда, грануломалар бауыр сияқты басқа органдарда да пайда болуы мүмкін. Симптомдардың пайда болу мерзімі алғашқы әсерден бастап бірнеше аптадан ондаған жылдарға дейін созылуы мүмкін. Кейбір адамдарда бериллийге бір рет әсер ету бериллиозды тудыруы мүмкін.

Патогенез

Сезімтал адамдарда бериллийге ұшырау клеткалық иммундық жауапқа алып келуі мүмкін. Т-клеткалары бериллийге сезімтал болады. Әрбір келесі ұшырау CD4+ көмекші Т лимфоциттері мен макрофагтардың өкпеде жиналуын қамтитын иммундық жауапты тудырады. Бұл жауап жалғасқанда макрофагтар, CD4+ Т лимфоциттері және плазмалық жасушалар бірігіп, жағдайы жоқ грануломаларды құрайды. Бериллий макрофагтармен фагоциттік сіңірілгенде, бериллий макрофагтардың апоптозын тудырады, осылайша өкпеден бериллийді шығаруды азайтады және соңында екіншілік некроз бен лизиске әкеледі. Нәтижесінде өкпе фиброзы дамиды. Бірнеше зерттеулер бериллийге сезімталдықтың генетикалық компоненті бар екенін көрсетті. Атап айтқанда, HLA DPB1 Glu69 позициясындағы мутациясы бар бериллийге ұшыраған жұмысшыларда бериллийге сезімталдық пен созылмалы бериллий ауруының таралуы жоғарылайды. HLA DPB1 гені антигенді ұсынатын жасушалардағы MHC II классы молекуласының жұмысы үшін маңызды. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігінің мәліметінше, бериллий және бериллий қосылыстары 1-ші санаттағы канцерогендер болып табылады; олар жануарлар мен адамдар үшін канцерогенді болып табылады.

Алдын алу

Өндірістерде ауаға шығатын бериллийдің қалыпты деңгейі 0,01 мкг/м3 шамасында, 30 күндік кезеңдегі орташа көрсеткіш, немесе 8 сағаттық жұмыс сменасы үшін жұмыс ортасы ауасында 2 мкг/м3 құрайды. Қазіргі АҚШ Еңбек және қауіпсіздік басқармасының (OSHA) бериллийге қатысты рұқсат етілген шекті мәнінің 2 мкг/м3 деңгейін сақтау, жұмыскерлерді бериллийге сезімталдықтан және созылмалы бериллий ауруынан қорғау үшін жеткіліксіз деп танылды. Жұмыс денсаулығы саласындағы сарапшылардың тәуелсіз ұйымы – Америка мемлекеттік өндірістік гигиенистер конференциясы (ACGIH) 2006 жылғы Ниетті өзгерістер туралы хабарламасында 0,05 мкг/м3 шекті мән ұсынды. Бұл TLV қазіргі OSHA рұқсат етілген шекті мәннен 40 есе төмен, бұл ACGIH-тің ауадағы бериллийдің сезімталдық пен созылмалы бериллий ауруын тудыруға қажетті ең аз мөлшеріне қатысты қолжетімді, сарапшылардың қарауымен жүргізілген зерттеу деректерін талдауын көрсетеді. Бериллийге қатысты өнеркәсіптік әсерді бақылау қиын болғандықтан, ауадағы және беткейлік ластануды азайту үшін барлық мүмкін әдістерді қолдану, мүмкіндігінше бериллийді және бериллий қоспаларын пайдалануды шектеу, сондай-ақ адамдар бериллий шаңымен немесе түтінімен кездесуі мүмкін болса, оларға осы қауіп туралы хабарлау ұсынылады. Құрғақ бөлшектердің жиналуын болдырмау үшін металлографиялық дайындау жабдықтарын ылғалды сүрту маңызды. Кесу, ұнтақтау және жылтырату жұмыстары арнайы сүзгілермен жабдықталған, жеткілікті желдетуі бар капоттардың астында жүргізілуі тиіс. 2009 жылдың 29 қаңтарында Лос-Аламос Ұлттық зертханасы 2000-ге жуық қазіргі және бұрынғы қызметкерлері мен қонақтарына зертханада бериллийге ұшыраған болуы мүмкін екенін және олар ауруға шалдығу қаупінде болуы мүмкін екенін хабарлады. Материалға ұшырау мүмкіндігі туралы алаңдаушылық алғаш рет 2008 жылдың қарашасында, зертхананың қысқа мерзімді сақтау орнына бериллий бар қорап келген кезде туды.

Емдеу

Бериллиозға ем жоқ; емдеудің мақсаты – симптомдарды азайту және аурудың прогрессирлеуін тежеу. Клиникалық белгілер немесе өкпе функциясын тексеруде маңызды өзгерістер байқалған жағдайда, емдеуге оттегі, ауызға қабылданатын кортикостероидтар және қажетті көмекші терапия кіреді.

Эпидемиология

Америка Құрама Штаттарында бериллийге ұшыраған жұмысшылардың саны әртүрлі, бірақ 1960 және 1970 жылдары 800 000-ға дейін жетеді деп бағаланған. 2004 жылғы жаңа зерттеу АҚШ-та бериллийге ұшыраған жұмысшылардың санын шамамен 134 000 деп көрсеткен. Бериллийге сезімталдық даму деңгейі генетикалық ерекшеліктерге және әсер ету деңгейіне байланысты өзгереді. Бір зерттеуде зерттеушілер бериллийге сезімталдықтың таралуы салаға қарай 9–19% аралығында екенін анықтады. Бериллийге сезімталдық табылған жұмысшылардың көпшілігі созылмалы бериллиоз ауруының диагностикалық критерийлеріне сәйкес келеді. Бериллийге сезімталдықтан созылмалы бериллиозға аурудың прогрессиясы жылдық 6–8% шамасында бағаланады. Бериллийге сезімталдық танылған адамдарда бериллийге ұшыруды тоқтату созылмалы бериллиоздың дамуын тоқтатуға толыққанды кепілдік бермейді. Қоршаған ортада бериллийдің мөлшері әдетте өте төмен болғандықтан (<0,03 нг/м3), халықтың көп бөлігі бериллийдің жедел немесе созылмалы ауруларын дамытуға бейім емес. Дегенмен, Огайо штатының Лорейн қаласындағы бериллий зауытынан 3/4 миль радиуста тұратын адамдардың 1%-ы ауадағы 1 миллиграмнан кем концентрацияға ұшырағаннан кейін берлиллиозға шалдыққан. Америка Құрама Штаттарындағы Бериллий істерінің тізілімінде 900 жазба бар, оның алғашқы жағдайлары бериллийді өндіру және люминесценттік шамдар жасаумен байланысты, ал кейінгілері әуе-ғарыш, керамика және металлургия салаларынан келген.

Тарих

1920 жылдан бері бериллий электроникада, керамикада, ғылыми-зерттеу және әзірлеу зертханаларында, ұшақтарда, атом энергиясы және қорғаныс өнеркәсібінде пайдаланылып келеді. Сол кезде көптеген құрылыс салалары мен өнеркәсіптері бериллийге ұшыраудың қылақас тәуекелдерінен хабарсыз болды. Кейде ол ядролық қару жасаумен айналысқан алғашқы жұмысшыларды, мысалы Герберт Л. Андерсонды қаза қылды. Бериллийге сезімталдықты анықтау үшін алғашқы сынақ 1950 жылдардың басында теріге жағылатын бериллий пластыры арқылы жүргізілді, бірақ бұл сынақ сезімталдық тудырғандықтан немесе бар созылмалы бериллий ауруын күшейткендіктен тоқтатылды. 1990 жылдары DOE бериллий қолданылатын мекемелерде қызметкерлерді BeLPT сынағымен тексеруді бастады, бериллийге ұшыраудың алдын алу шараларын қабылдау мақсатында. Алаңдатарлығы, материалды өңдеуге ешқашан қатыспаған кеңсе қызметкерлері де белгілі бір симптомдарсыз сезімталдық танытты.