Эрик Мария Кюнельт-Леддин: Саясаттанушы, философ және ойшыл

Кіріспе

Австриялық ақсүйек және саяси теоретик (1909–1999)

Эрик Мария Риттер фон Куэннельт Леддин (; 31 шілде 1909 – 26 мамыр 1999) – австриялық-американдық ақсүйек және полимат, оның қызығушылықтары философия, тарих, саясаттану, экономика, тіл білімі, өнер және теологияны қамтиды. Ол француз революциясының идеяларына, сондай-ақ коммунизм мен нацизмге қарсы болды. Өзін «консервативті архилиберал» немесе «радикал либерал» деп сипаттаған Кюнельт Леддин демократиядағы көпшілік билігі жеке бостандықтарға қауіп төндіретінін жиі айтты. Ол өзін монархист және тоталитаризмнің барлық түрлерінің жауы деп жариялады, бірақ Швейцария және ерте АҚШ сияқты «демократиялық емес республикаларды» қолдады. Кюнельт Леддин демократияға деген күмәнданушылығының негізгі ықпалы ретінде АҚШ-тың негізін қалаушы әкелерін, Токвильді, Бёркхардтты және Монталембертті атады. Уильям Ф. Бакли кіші «Жүріп тұрған білім кітабы» деп сипаттаған Куэннельт Леддин гуманитарлық ғылымдар туралы энциклопедиялық білімге ие болды және сегіз тілде сөйлей алатын, ал тағы он жеті тілді оқи алатын полиглот болды. Оның алғашқы кітаптары «Топтың қаупі» (1943) және «Еркіндік пе, теңдік?» (1952) американдық консервативті қозғалыста маңызды рөл атқарды. Бакли кішінің әріптесі, оның ең танымал жазбалары National Review журналында жарияланды, онда ол 35 жыл бойы тілші болды.

Ерте өмір және мансап

Фон Куэннельт Леддин Австрия-Венгрия империясының Тобельбад қаласында дүниеге келген. 16 жасында "The Spectator" журналының Венадағы тілшісі болды. Содан бастап өмірінің соңына дейін жазумен айналысты. 18 жасында Вена университетінде азаматтық және канондық құқықтарды оқыды. Кейін Будапешт университетіне оқуға түсіп, Пал Телекидің басшылығымен экономика магистрі дәрежесін алды, сосын саяси ғылымдар докторы ғылымын қорғады. Венаға оралғаннан кейін теологияны зерттеуге кірісті. 1935 жылы Куэннельт Леддин Англияға барып, иезуиттердің жеке мектебі – Бомонт колледжінде мұғалім болып жұмыс істеді. Соңынан АҚШ-қа көшіп, Джорджтаун университетінде (1937–1938), Сент-Питерс колледжінде (Нью-Джерси, Тарих және социология кафедрасының меңгерушісі, 1938–1943), Фордхэм университетінде (жапон тілі, 1942–1943) және Честнат Хилл колледжінде (Филадельфия, 1943–1947) сабақ берді. 1939 жылы "The New York Times" газетінің редакторына жазған хатында Куэннельт Леддин айналымдағы барлық американдық монеталардың дизайнын, Вашингтондық шилінгтен басқасын сынады, оны "қазірге дейін ең қанағаттанарлық монета" деп атады, ал Меркурийлік он центтікті "ең қайғылы" деп бағалады. 1933 жылы "Иезуиттер, бұржуазия және большевиктер" (неміс тілінде Pustet, Зальцбург баспасынан шыққан) және 1943 жылы "Топтың қаупі" атты кітаптарын жариялағаннан кейін, ол Ұлттық социалистерді де, социалистерді де сынады. Үшінші рейхке қосылған Австрияға қайта орала алмағандықтан ол АҚШ-та қалды. Куэннельт Леддин 1937 жылы Вашингтонға көшіп, Джорджтаун университетінде сабақ берді. Фордхэм университетінде де жапон тілінен дәріс оқыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Лансқа қоныс аударды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол көп саяхаттар жасаған адам болды: ол жетпіс бестен астам елді (соның ішінде 1930–1931 жылдары Совет Одағын), АҚШ-тың барлық елу штатын және Пуэрто-Риконы аралады. Куэннельт Леддин "Chronicles", "Thought", "Rothbard Rockwell Report", "Catholic World" және норвеждік "Farmand" бизнес журналы сияқты түрлі басылымдарда жазды. Ол сондай-ақ Актон институтымен жұмыс істеді, ол оны қайтыс болғаннан кейін "үлкен дос және қолдаушы" деп жариялады. Людвиг фон Миз институтының қосымша ғылымы қызметкері болды. Өмірінің көп бөлігінде Куэннельт суретші болды; ол өзінің кейбір кітаптарын иллюстрациялады.

Von Kuehnelt Leddihn was born in Tobelbad, Styria, Austria Hungary. At 16, he became the Vienna correspondent of The Spectator. From then on, he wrote for the rest of his life. He studied civil and canon law at the University of Vienna at 18. Then he went to the University of Budapest, from which he received an M. A. in economics, studying under Pál Teleki, and later his doctorate in political science. Moving back to Vienna, he took up studies in theology. In 1935, Kuehnelt Leddihn traveled to England to become a schoolmaster at Beaumont College, a Jesuit public school. Subsequently, he moved to the United States, where he taught at Georgetown University (1937–1938), Saint Peter's College, New Jersey (head of the History and Sociology Department, 1938–1943), Fordham University (Japanese, 1942–1943), and Chestnut Hill College, Philadelphia (1943–1947). In a 1939 letter to the editor of The New York Times, Kuehnelt Leddihn critiqued the design of every American coin then in circulation except for the Washington quarter, which he allowed was "so far the most satisfactory coin" and judged the Mercury dime to be "the most deplorable." After publishing books like Jesuiten, Spießer und Bolschewiken in 1933 (published in German by Pustet, Salzburg) and The Menace of the Herd in 1943, in which he criticized the National Socialists as well as the Socialists, he remained in the United States, as he could not return to the Austria that had been incorporated into the Third Reich. Kuehnelt Leddihn moved to Washington, D. C. in 1937, where he taught at Georgetown University. He also lectured at Fordham University, teaching a course in Japanese. Following the Second World War, he resettled in Lans, where he lived until his death. He was an avid traveler: he had visited over seventy five countries (including the Soviet Union in 1930–1931), as well as all fifty states in the United States and Puerto Rico. Kuehnelt Leddihn wrote for a variety of publications, including Chronicles, Thought, the Rothbard Rockwell Report, Catholic World, and the Norwegian business magazine Farmand. He also worked with the Acton Institute, which declared him after his death "a great friend and supporter." He was an adjunct scholar of the Ludwig von Mises Institute. For much of his life, Kuehnelt was also a painter; he illustrated some of his own books.

Жұмыс

Оның әлеуметтік-саяси жазбалары нацизмнің пайда болуына және оның қалыптасуына себеп болған философиялық және мәдени ағымдарды зерттейді. Ол монархиялық ұғымдар мен Еуропаның жүйелерін, гуситизм мен протестантизм сияқты мәдени қозғалыстардың күрделілігін, сондай-ақ монархияға қарсы сезімдер мен Еуропа мәдениеті мен тарихын білмеушіліктен туындаған американдық саясаттың апатты салдарына түсіндіруге тырысты. Кюнельт Леддин өзінің ең маңызды сын-пікірлерін Вильсонның сыртқы саясат белсенділігіне бағыттады. Вильсонизмнің іздері Франклин Рузвельттің сыртқы саясатында да байқалды, әсіресе демократияның кез келген жағдайда идеалды саяси жүйе деген болжамы. Кюнельт Леддин американдықтардың Орталық Еуропа мәдениетін, мысалы, Аустрия-Венгрия империясын дұрыс түсінбегенін, бұл нацизмнің өсуіне ықпал еткен факторлардың бірі деп санайды. Ол сонымен қатар неміс қоғамы мен мәдениетінің ерекшеліктерін (әсіресе протестанттық және католиктік сананың әсерін) атап өтті және нацизмнің әлеуметтанулық ағымдарын түсіндіруге тырысты. Осылайша, ол салауатты католицизм, салауатты протестантизм немесе тіпті, мүмкін, салауатты халықтық егемендік (1919 жылы Германияның Австриямен бірігуі) ұлттық социализмге жол бермейтінін айтады, бірақ Кюнельт Леддин соңғы екеуін ұнатпайды. Нацистік партия тек қана беткі және минималды солшылдық элементтері бар радикалды оңшылдық қозғалыс деген басым көзқарасқа қарсы, Кюнельт Леддин нацизмді (Ұлттық социализмді) француз революциясына негізделген, теңдік, конформизм, материализм және орталықтандыру күштерін босатқан қатты солшылдық, демократиялық қозғалыс деп мәлімдеді. Ол нацизм, фашизм, радикалды либерализм, анархизм, коммунизм және социализм негізінен демократиялық қозғалыстар болып табылады, олар бұқараны революцияға итермелеуге және қоғамның ескі формаларын жоюға бағытталған деп дәлелдеді. Сонымен қатар, Кюнельт Леддин барлық демократияның негізінен тоталитарлық екенін және барлық демократиялардың ақырында диктатураға айналатынын айтты. Ол бұл "республикаларға" (Куэнельт Леддин үшін бұл сөз Аристотельдің πολιτεία деп атаған нәрсені білдіреді) – Швейцарияға немесе АҚШ-қа, оның конституциясында бастапқыда көзделгендей, қатысты емес екенін айтты. Алайда, ол АҚШ-тың 1820 жылдардың соңында белгілі бір дәрежеде үндемейтін демократиялық революцияға ұшырағанын санайды. Оның шедеврі "Еркіндік немесе теңдік" еңбегінде Кюнельт Леддин монархия мен демократияны қарама-қарсы қойып, монархияның артықшылығы туралы өз дәлелдерін ұсынды: монархиялық елдерде демократияға қарағанда әртүрлілік жақсы сақталады. Монархизм партиялық билікке негізделмейді және "христиандық қоғамның шіркеулік және отбасылық үлгісіне табиғи түрде сәйкес келеді". Еркіндік талабы белгілі бір елді қалай басқаруға қатысты емес, кіммен басқаруға қатысты екенін айтқаннан кейін, ол монархиялық үкімет осы тұрғыдан шынымен де либералды екенін, бірақ демократия табиғи түрде теңдікті жақтап, тіпті оны күштеп жүзеге асыру арқылы либералдыққа қарсы болатынын дәлелдейді. Қазіргі заманғы өмір көптеген түрлі әлеуметтік-саяси деңгейлерде күрделене түскендіктен, Кюнельт Леддиннің пікірінше, Scita (бұқараның және олардың өкілдерінің саяси, экономикалық, технологиялық, ғылыми, әскери, географиялық, психологиялық білімі) және Scienda (логикалық, рационалды, моральдық қорытындыларға жету үшін қажетті осы мәселелердегі білім) арасындағы алшақтық үнемі және қатал кеңейіп барады және демократиялық үкіметтер мұндай міндеттерді орындауға мүлдем жеткіліксіз. 1969 жылдың ақпан айында Кюнельт Леддин Вьетнам соғысын тоқтату үшін бейбіт келісімге қол қоюға қарсы пікір білдіретін мақала жазды. Оның орнына ол ұсынылған екі нұсқаны – қайта бірігу схемасын және коалициялық вьетнамдық үкімет құруды – марксистік Солтүстік Вьетнамға қабылдауға болмайтын жеңілдіктер деп санайды. Ол былай деп жазды: "Епископтардың хатындағы идеализм, моральдық империализм, теологияны саясатқа енгізуге тырысу, экстремалды жағдайларды қоспағанда, олардан аулақ болу керек, мысалы, құлдық пен оны жою". Оның үш баласы болды. 1999 жылы қайтыс болған кезде оның төрт баласы және жеті немересі бар еді. Баклидің айтуынша, Кюнельт Леддин "дүниедегі ең қызықты адам" болған. Католик апологы Карл Китинг Кюнельт Леддинді өмірінде кездескен ең ақылды адам деп атады.

His socio political writings dealt with the origins and the philosophical and cultural currents that formed Nazism. He endeavored to explain the intricacies of monarchist concepts and the systems of Europe, cultural movements such as Hussitism and Protestantism, and the disastrous effects of an American policy derived from antimonarchical feelings and ignorance of European culture and history. Kuehnelt Leddihn directed some of his most significant critiques towards Wilsonian foreign policy activism. Traces of Wilsonianism could be detected in the foreign policies of Franklin Roosevelt; specifically, the assumption that democracy is the ideal political system in any context. Kuehnelt Leddihn believed that Americans misunderstood much of Central European culture such as the Austro Hungarian Empire, which Kuehnelt Leddihn claimed as one of the contributing factors to the rise of Nazism. He also highlighted characteristics of the German society and culture (especially the influences of both Protestant and Catholic mentalities) and attempted to explain the sociological undercurrents of Nazism. Thus, he concludes that sound Catholicism, sound Protestantism, or even, probably, sound popular sovereignty (German Austrian unification in 1919) would have prevented National Socialism although Kuehnelt Leddihn rather dislikes the latter two. Contrary to the prevailing view that the Nazi Party was a radical right wing movement with only superficial and minimal leftist elements, Kuehnelt Leddihn asserted that Nazism (National Socialism) was a strongly leftist, democratic movement ultimately rooted in the French Revolution that unleashed forces of egalitarianism, conformity, materialism and centralization. He argued that Nazism, fascism, radical liberalism, anarchism, communism and socialism were essentially democratic movements, based upon inciting the masses to revolution and intent upon destroying the old forms of society. Furthermore, Kuehnelt Leddihn claimed that all democracy is basically totalitarian and that all democracies eventually degenerate into dictatorships. He said that it was not the case for "republics" (the word, for Kuehnelt Leddihn, has the meaning of what Aristotle calls πολιτεία), such as Switzerland, or the United States, as it was originally intended in its constitution. However, he considered the United States to have been to a certain extent subject to a silent democratic revolution in the late 1820s. In Liberty or Equality, his masterpiece, Kuehnelt Leddihn contrasted monarchy with democracy and presented his arguments for the superiority of monarchy: diversity is upheld better in monarchical countries than in democracies. Monarchism is not based on party rule and "fits organically into the ecclesiastic and familistic pattern of Christian society." After insisting that the demand for liberty is about how to govern and by no means by whom to govern a given country, he draws arguments for his view that monarchical government is genuinely more liberal in this sense, but democracy naturally advocates for equality, even by enforcement, and thus becomes anti liberal. As modern life becomes increasingly complicated across many different sociopolitical levels, Kuehnelt Leddihn submits that the Scita (the political, economic, technological, scientific, military, geographical, psychological knowledge of the masses and of their representatives) and the Scienda (the knowledge in these matters that is necessary to reach logical rational moral conclusions) are separated by an incessantly and cruelly widening gap and that democratic governments are totally inadequate for such undertakings. In February 1969, Kuehnelt Leddihn wrote an article arguing against seeking a peace deal to end the Vietnam War. Instead, he argued that the two options proposed, a reunification scheme and
the creation of a coalition Vietnamese government, were unacceptable concessions to the Marxist North Vietnam. He wrote that "The Bishops' letter breathes idealism moral imperialism, the attempt to inject theology into politics, ought to be avoided except in extreme cases, of which abolition and slavery are examples." with whom he had three children. At the time of his death in 1999, he was survived by all four of them, as well as seven grandchildren. According to Buckley, Kuehnelt Leddihn was "the world's most fascinating man." Catholic apologist Karl Keating stated that Kuehnelt Leddihn was the most intelligent man he ever met.</blockquote>

Романдар

"Адамзаттың қақпалары: қазіргі заманның тарихи романы". Лондон: Шид және Уорд, 1933 жыл. "Шығыстағы түн". Лондон: Шид және Уорд, 1936 жыл. "Мәскеу 1979". Лондон: Шид және Уорд, 1940 (Кристиан фон Куэнелт Леддинмен бірге). "Қара тулар". Олдингтон, Кент: Forty Five Press & Hand and Flower Press, 1952 жыл.

Әлеуметтік-саяси шығармалар

"Топтың қаупі". Милуоки: Брюс баспа компаниясы, 1943 (соғыс уақытындағы Австриядағы туыстарын қорғау үшін "Франсис С. Кемпелл" деген псевдониммен). Еркіндік немесе теңдік. Фронт-Рояль, Вирджиния: Christendom Press, 1952; 1993. "Уақыттан тыс христиан". Чикаго: Franciscan Herald Press, 1969. Солшылдық: де Садтан және Маркстан Гитлерге және Маркузға дейін. Нью-Рошель, Нью-Йорк: Arlington House Publishers, 1974. Ақылды американдықтарға арналған Еуропа нұсқаулығы. Нью-Рошель, Нью-Йорк: Arlington House Publishers, 1979. Солшылдық қайта қарастырылды, де Садтан және Маркстан Гитлерге және Пол Потқа дейін. Вашингтон, округ Колумбиясы: Regnery Gateway, 1990.

Ынтымақтастықтар

Эрик фон Куэннельт Леддин. Ф. Ж. Шид (ред.), Католик болып туғандар. Нью-Йорк: Шид және Уорд, 1954, 220–238 бб. "Полианна католиктігі". Дэн Херр және Клем Лейн (ред.), Шындықтар. Милуоки: Брюс баспасы, 1958, 1–12 бб. "Гильотин дәуірі". Стивен Тонсор (ред.), Француз революциясы туралы толғаулар: Хиллсдейл симпозиумы. Вашингтон, Колумбия округі: Регнери Гейтвей, 1990.

Таңдалған мақалалар

"Реакционердің кредосы", "The American Mercury" 57, 1943 жылғы шілде. "Анти-нацистік аллегория", "The American Mercury" 59, 1944 жылғы шілде. "Жаңаруға ұмтылған Испания", "Modern Age" 1 (1), 1957 жылғы наурыз. "Католик әлеміндегі революция, қылмыс және күнә", "Modern Age" 2 (2), 1958 жылғы маусым. "Англосаксондықтар мен Еуропадағы суретші және зиялы", "Modern Age" 3 (4), 1959 жылғы желтоқсан. "Жергілікті тіл мәселесі", "The Catholic World", 1962 жылғы желтоқсан. "Христиан әлеміндегі солшылдықтың тамыры", "The Freeman" 18 (2), 1968 жылғы ақпан. "Латын Америкасына қарапайым көзқарас", "The Freeman" 18 (4), 1968 жылғы сәуір. "Дамып келе жатқан елдердің қиындықтары", "The Freeman" 21 (1), 1971 жылғы қаңтар. "Батыстың таңдауы: Кальвин немесе Руссо?", "Modern Age" 15 (1), 1971 жылғы наурыз. "Біз және үшінші әлем", "The Freeman" 22 (2), 1972 жылғы ақпан. "Құдайсыздық жылдары", "Modern Age" 16 (1), 1972 жылғы наурыз. "Жеке кәсіпкерлік және орыстар", "The Freeman" 22 (8), 1972 жылғы тамыз. "Капитализмге қарсылықтың тамыры", "The Freeman" 22 (11), 1972 жылғы қараша. "Зұлым адамның портреті", "The Freeman" 23 (9), 1973 жылғы қыркүйек. "Scita Et Scienda: Қазіргі адамның мойынсұнуы", "Imprimis", 1974 жылғы қазан. "Асқынбаған иконалар", "Modern Age" 20 (1), 1976 жылғы наурыз. "Утопиялар мен идеологиялар: Консервативті демонологияның жаңа тарауы", "Modern Age" 21 (3), 1977 жылғы қыркүйек. "Дау", "Policy Review" 15, 1981 жылғы қаңтар. "Американың табысты сыртқы саясатының мәселелері", "Imprimis" 14 (11), 1985 жылғы қараша. "Демократияның тирандыққа апаратын жолы", "The Freeman" 38 (5), 1988 жылғы мамыр. "Әке өлтіру операциясы: Сад, Робеспьер және француз революциясы", "Fidelity Magazine", 1989 жылғы қазан. "Төрт либерализм", "Religion & Liberty" 2 (4), 1992 жылғы шілде/тамыз. "Католик әлеміндегі экономика", "Religion & Liberty" 4 (4), 1994 жылғы шілде/тамыз. "Христиандық, бостандықтың негізі және сақтаушысы", "Religion & Liberty" 7 (6), 1997 жылғы қараша-желтоқсан. "Америкадағы либерализм", "The Intercollegiate Review" 33 (1), 1997 жылғы күз. "Еврейлер және христиандар", "The Rothbard Rockwell Report" 9 (4), 1998 жылғы сәуір. "Монархия және соғыс", "The Journal of Libertarian Studies" 15 (1), 2000 жылғы желтоқсан. "Людвиг фон Мизестің мәдени тұрғысынан қарағанда", "Studies in Classical Liberalism", мерзімі көрсетілмеген.

“Credo of a Reactionary”, The American Mercury 57, July 1943. “An Anti Nazi Allegory”, The American Mercury 59, July 1944. “Recuperating Spain”, Modern Age 1 (1), March 1957. “Revolution, Crime, and Sin in the Catholic World”, Modern Age 2 (2), June 1958. “The Artist and the Intellectual in Anglo Saxonry and on the Continent”, Modern Age 3 (4), December 1959. "The Thorny Problem of the Vernacular" The Catholic World, December 1962. "The Roots of Leftism in Christendom", The Freeman 18 (2), February 1968. "Latin America in Perspective", The Freeman 18 (4), April 1968. "The Woes of the Underdeveloped Nations", The Freeman 21 (1), January 1971. "The Western Dilemma: Calvin or Rousseau? ", Modern Age 15 (1), March 1971. "We and the Third World", The Freeman 22 (2), February 1972. "The Years of Godlessness", Modern Age 16 (1), March 1972. "Free Enterprise and the Russians", The Freeman 22 (8), August 1972. "The Roots of ‘Anticapitalism’", The Freeman 22 (11), November 1972. "Portrait of an Evil Man", The Freeman 23 (9), September 1973. "Scita Et Scienda: The Dwarfing of Modern Man", Imprimis, October 1974. "The Unholy Ikons", Modern Age 20 (1), March 1976. "Utopias and Ideologies: Another Chapter in the Conservative Demonology", Modern Age 21 (3), September 1977. "Controversy", Policy Review 15, January 1981. "The Problems of a Successful American Foreign Policy", Imprimis 14 (11), November 1985. "Democracy’s Road to Tyranny", The Freeman 38 (5), May 1988. "Operation Parricide: Sade, Robespierre, and the French Revolution", Fidelity Magazine, October 1989. “The Four Liberalisms”, Religion & Liberty 2 (4), July/August 1992. “Economics in the Catholic World”, Religion & Liberty 4 (4), July/August 1994. “Christianity, the Foundation and Conservator of Freedom”, Religion & Liberty 7 (6), November – December 1997. “Liberalism in America”, The Intercollegiate Review 33 (1), Fall 1997. "Hebrews and Christians", The Rothbard Rockwell Report 9 (4), April 1998. "Monarchy and War", The Journal of Libertarian Studies 15 (1), December 2000. “The Cultural Background of Ludwig von Mises”, Studies in Classical Liberalism, n. d.

Өрнек сөздер

"«Мәдениетті мемлекет» термині қате, себебі әрбір мемлекет жалпыға ортақ игілікті қамқорлауға тиіс." "Көптеген адамдар үшін барлық мәселелер Екінші дүниежүзілік соғыстан басталады; білімі барлар үшін Бірінші дүниежүзілік соғыстан; ал нағыз тарихшылар үшін – Француз революциясынан." "Еркіндік пен теңдік мәні жағынан бір-біріне қайшы." "Америкалық Конгресс немесе француз палаталарының өз ұлттарына XIV Людовик немесе III Георгтың тірі болғанда қызғанышын тудыратын билікке ие екеніне күмән жоқ. Тек тыйым салу ғана емес, сонымен қатар табыс салығын жариялау, әскери қызметке іріктеу, міндетті білім беру, кінәсіз азаматтардың саусақ іздерін алу, некеге тұру алдындағы қан тексерулері – мұндай тоталитарлық шаралардың ешқайсысы он жетінші ғасырдың патшалық абсолютизміне де осыны жасауға батыл болмас еді." "Мен «оңшыл» деген сөзді қолдаймын. Оң – дұрыс, сол – бұрыс, түсінесіздер, және барлық тілдерде «оң» сөзінің оң мағынасы бар, ал «сол» сөзінің теріс мағынасы бар. Мысалы, итальян тілінде la sinistra – «сол», ал il sinistro – «апат» немесе «қасірет». Жапондықтар жамандықты hidar imae деп сипаттайды, яғни «сол жақтағы нәрсе». Ал Киелі кітапта, еврейлер Кохелет деп атайтын Екклесиаст кітабында былай делінген: «Дана адамның жүрегі оң жағында соғады, ал ақымақ адамның жүрегі сол жағында»."