Кіріспе

Нью-Йорктегі гей-таверна және ескерткіш

Stonewall Inn (сонымен қатар Stonewall деп те аталады) – Нью-Йорктегі Манхэттеннің Гринвич-Виллидж ауданындағы Кристофер көшесі, 53-ші үйінде орналасқан гей-бар және ойын-сауық тавернасы. Бұл 1969 жылғы Стоунволл көтерілісінің ортасы болды, ол АҚШ-та гей бостандық қозғалысының және ЛГБТ құқықтары үшін заманауи күрестің бастауына әкелді. Көтеріліс кезінде Stonewall Нью-Йорк қаласындағы сирек гей-барлардың бірі болды. Алғашқы гей-бар 1840 жылдары жылқы тұрақтары ретінде салынған Кристофер көшесі, 51-53 мекенжайында орналасқан еді. Алғашқы Stonewall 1930 жылы жетінші авенюдің оңтүстігінде спикизи ретінде ашылды. 1934 жылы Кристофер көшесіне көшіріліп, 1966 жылға дейін мейрамхана ретінде жұмыс істеді. 1967 жылдың басында Геновез қылмыстық отбасымен байланысты төрт мафиози мейрамхананы сатып алып, оны гей-бар ретінде қайта ашты. Stonewall Inn гей-еркектер үшін, әсіресе жастар мен гей-қоғамдастықтың шетіндегілер үшін танымал орын болды. Stonewall жеке клуб ретінде жұмыс істеді, себебі оған алкоголь лицензиясын алуға рұқсат берілмеген; полиция иелерінен пара алғанға қарамастан, барға жиі рейд жасады. 1969 жылдың 28 маусымы мен 3 шілдесі аралығындағы Стоунволл көтерілісі осындай рейдтің бірінен кейін болды. Бар көтерілістен кейін көп ұзамай жабылды, ал екі ғимарат бөлініп, жылдар бойы әртүрлі бизнеске жалға берілді. 1990 жылы Джимми Пизано Кристофер көшесінің 53-ші үйінде жаңа бар ашты, ол бастапқыда «Жаңа Джимми» деп аталды, бірақ кейін Stonewall болып өзгертілді. 1994 жылы Пизаноның қазасынан кейін оның серігі Томас Гаргило барды басқарды, содан кейін Доминик ДеСимон және Боб Гурецки басқарды. Stonewall Inn 2006 жылы жабылды және Билл Морган, Тони ДеСикко, Курт Келли және Стейси Ленц барды сатып алғаннан кейін 2007 жылдың наурызында қайта ашылды. Кристофер көшесі, 51-ші үйі 2020 жылдары Стоунволл ұлттық ескерткішінің келушілер орталығына айналды. Ғимараттардың өзі сәулеттік жағынан ерекшеленбейді, олардың қасбеті кірпіш пен штукатурдан жасалған. Алғашқы бардың интерьері жылдар бойы едәуір өзгертілді. Қазіргі заманғы барда түрлі шаралар мен қойылымдар өтеді, ал оның иелері ЛГБТ жақтау ұйымын басқарады. Стоунволл Inn көтерілістен кейін туристік орынға айналды және ЛГБТ қауымдастығының символы болды, сонымен қатар бар туралы көптеген медиа материалдары жасалды. ЛГБТ мәдениетіне тигізген әсеріне байланысты Stonewall Inn – ЛГБТ мәдени орны ретінде алғашқы Ұлттық тарихи ескерткіш және Нью-Йорк қаласының ескерткіші болып табылады. Бар сонымен қатар ЛГБТ құқық қозғалысына арналған алғашқы АҚШ ұлттық ескерткіші – Стоунволл ұлттық ескерткішінің бөлігі болып табылады.

Бастапқы және ерте тарихы

Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің Гринвич-Виллидж ауданындағы Кристофер-Стрит, 51–53 мекенжайындағы Стоунволл-Инн ғимараттары бастапқыда екі қабатты жылқы тұрақтары ретінде салынған. Екі ғимараттың ескісі – Кристофер-Стрит, 51, оны 1843 жылы А. Вурхис салған, ал 1898 жылы үш қабатқа дейін кеңейткен. Тарихшы Дэвид Картер 1930 жылдары бұл әйелдерді сырттай құрметпен қабылдау әрекеті болуы мүмкін деп жазған. Бар, АҚШ-та спирттік ішімдіктерге тыйым салынған кезеңде алкогольді жасырын сатқан спики болған; осының салдарынан 1930 жылдың желтоқсан айында оған рейд жасалған. Бонавия 1934 жылы тыйым алынғаннан кейін Кристофер-Стрит, 51–53-ке көшкен. Архитектор Гарри Яриш ғимараттың фасадына үлкен тік белгіні және Кристофер-Стрит, 53 үйіне кіреберістің екі жағына бағаналар қойылған есікті орнатқан. Ішкі дизайны аң аулау үйі стилінде жасалған. Ресторанда түрлі банкеттер мен тойлар өткізілген, сондай-ақ 1961 жылы «Жаз және түтін» пьесасында ойнаған актерлердің кездесу кеші ұйымдастырылған. 1940 жылдары бұл орын Боннидің Стоунволл-Инн атымен белгілі болды, ал Кристофер-Стрит, 51-ден 61-ге дейінгі ғимараттар 1965 жылдың наурыз айында сатылды. Жаңа иесі Берт пен Люсиль Хендельсман болған-жоқпын анықтау қиын, ақпарат көздері келіспейді. Ауданның ЛГБТ қауымы бастапқыда Гринвич-Авеню мен Вашингтон-сквер паркінің маңында шоғырланған, бірақ 1960 жылдары Кристофер-Стрит бойымен батысқа қарай жылдамдады. Ол ресторан үшін 2000 доллар төлеген, ал Зоки Зарфас, Тони Сниф және Джой атты үш мафиози әрқайсысы 500 доллар төлеген. Бұл Нью-Йорктегі Геновез синдикаты басқаратын көптеген гей-барлардың бірі еді. Мафияның түрлі барларын бақылаған Геновез мафиози Мэтти Ианниелло бардың кірісінің бір бөлігін алып отырған. Олар одан қорғау үшін үнемі ақша талап еткен. Гей-барларға жасалған жиі рейдтердің салдарынан көптеген жеке гей-барлар жабылды, тек мафиозилер басқаратындары ғана ашық қалды. Алайда, жеке клубтардың мүшелері Нью-Йорк штатының заңына сәйкес өзімен бірге алкогольді ішімдіктер әкеле алатын. Сондықтан Лаурия мен оның серіктестері Стоунволл үшін жеке клуб лицензиясын алды, себебі олар NYSLA-дан лицензия алмастан ЛГБТ адамдарына қызмет көрсетуді жоспарлаған. Жаңа басшылар алдыңғы есіктерге қараңғы тесіктер мен бірнеше құлыптар орнатты. Жаңа иелері Стоунволл ресторанының ескі атын сақтап қалды, себебі сыртқы белгіні ауыстыру қажеттігі туындамады (ресторан сөзі атаудан ресми түрде алынып тасталған болса да, ол белгіде боялмаған).

Операция

Stonewall Inn ЛГБТ-барға айналғанда, бар екі негізгі бөлмеге бөлінді, әр ғимаратта бір-бір бөлмеден. Келушілер тікелей кішкентай вестибюльге кіретін. Бас кіреберістің сол жағында, Кристофер көшесі, 53-ші үйдің алдыңғы терезесінің артында кеңсе немесе пальто сақтау орны болды. Бас бөлмеден бір саты жоғары, Кристофер көшесі, 53-ші үйдің артқы бөлмесіне айналмалы есіктер арқылы өтіледі. Бірінші қабаттың ішкі безендірілісінде бір қабырғаны алып жатқан айна, сондай-ақ қалған қабырғаларында ағаш панельдер бар. Әрі, қызыл жарықпен жабдықталған қосалқы бөлме де бар. Қазіргі заманғы бардың ішінде 2019 жылы құрылған, көрнекті ЛГБТ тұлғаларын құрметтеуге арналған Ұлттық ЛГБТҚ Құрмет қабырғасы орналасқан. 21-ші ғасырдағы бар туралы айтылатындар, оның әртүрлі мақтаныш туларымен безендірілгенін көрсетеді; Бардың ресми сырасы – Бруклин сыра зауытының Stonewall Inn IPA сырасы, ол цитрус, лимон және грейпфрут дәмдес, және көлемі бойынша 4,5% алкоголь құрайды. Бардың қо-иесі Стейси Ленц 2021 жылы негізінен Бруклин сыра зауыты, Gay Beer және Dyke Beer сияқты ЛГБТ-ға жақын компаниялардың сыра брендтерін сатқысы келгенін айтты. Бар 2021 жылы Anheuser Busch брендтерін, мысалы Bud Light-ты сатуды тоқтатты, себебі Anheuser Busch көптеген саясаткерлерге, ЛГБТ-ға қарсы заңнама ұсынғандарға қаржылық көмек көрсеткен. Stonewall Bud Light сатуды тоқтатқан кезде, ол бардағы ең танымал сыра брендтерінің бірі болған. Time Out және New York барының сусындарын орташа бағалы деп бағалайды.

Оқиғалар

2000 жылдардан бері Stonewall Inn-де түрлі жергілікті музыканттар, драг-шоулар, викторина кештері, кабаре, караоке, жеке кештер және бір жынысты неке тойлары өткізілді. Сондай-ақ, басты бардың жанында қара-ақ түсті фильмдер көрсетілді. Барда 2018 жылы Мадонна, 2019 жылы Тейлор Свифт сияқты жұлдыздардың өнер көрсетулері болды, сондай-ақ 2023 жылы АҚШ вице-президенті Камала Харрис та келді. XXI ғасырда Stonewall Inn ЛГБТ қауымының жиналатын ортасына айналды, әсіресе ЛГБТ халыққа әсер ететін маңызды оқиғалардан кейін. Мұндай оқиғалардың қатарында 2011 жылы Нью-Йорк штатында бір жынысты некелерді заңдастырған «Неке теңдігі» заңы, 2013 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «АҚШ-тың Виндзорға қарсы ісі» бойынша бір жынысты некелерді федералдық деңгейде мойындауы және 2015 жылы «Обергефеллге қарсы Ходжес» ісі бойынша бір жынысты некелерге қатысты барлық штаттық тыйымдарды жою туралы шешімі болды. Жағымсыз жағдайлар болған кезде де адамдар барда жиналды. Дональд Трамптың АҚШ президенті әкімшілігінің ЛГБТ-ға қарсы қадамдарына наразылық ретінде барда шерулер өтті, сондай-ақ 2015 жылы гейлер арасында неке қию рәсімі болды. Саясаткерлер де барды сайлау кампаниялары үшін пайдаланды.

Қолдау

Ленц барды басқарғаннан кейін, ол ЛГБТ құқықтарын қолдау мақсатында бірнеше шаралар ұйымдастырды, мысалы, 2013 жылы бардың алдында бір жынысты некелерді заңдастыру жөнінде митинг өткізді. Ұйым Stonewall Inn IPA және Stonewall Inn Gives Back Initiative сатудан түскен қаражатты алды. Бұл ұйым түнгі клубтарда жұмыс істейтіндерге ақша жинау үшін неміс алкоголь бренді Jägermeister ұйымдастырған 2020 жылғы концерт сияқты іс-шараларды өткізді. Алты ЛГБТ тобымен бірлесіп әзірленген бұл бағдарлама 2023 жылға қарай бірнеше тілге аударылып, басқа елдерде де іске асырыла бастады. Ұзақ жылдар бойы директорлық қызмет атқарып келе жатқан Уильямсон Хендерсонның сөзіне сүйенсек, топтың бастапқыда 113 мүшесі болған, олар тәртіпсіздіктер кезінде қатысқан (соның ішінде боксшы Эмиль Гриффит), бірақ топтың көптеген мүшелері құрылғаннан кейін ЖИТС/АҚС-тен қайтыс болды. Топ сонымен қатар Хендерсонның көк түсті 1969 жылғы Cadillac машинасын сақтайды, ол тәртіпсіздіктер кезінде бардың алдында тұрған және Мақтаныш шерулерінде пайдаланылады. Топ ресми түрде қазіргі тавернамен байланысты емес, ал қауымдастықтың мүшелерінің бар иелерімен қарым-қатынасы шиеленіскен. Тәртіпсіздіктерге дейінгі гей және лесбиянкалар мәдениетінің көптеген аспектілері, мысалы, ұят пен құпиялылықтың ондаған жылдарынан қалыптасқан бар мәдениеті, күштеп елемей, жоққа шығарылды, ал адамдар ашық түрде ЛГБТ екенін білдіруден қорықпады. Америкалық ЛГБТ қауымдастығы тәртіпсіздіктерден кейін көбірек көзге түсе бастады, ал ЛГБТ қауымдастығының кеңінен қабылдануы ЛГБТ-ға қарсы көптеген заңдар мен ережелерді жоюға әкелді, мысалы, Гей бостандық фронты және Көше трансвеститтері революциялық қозғалысы сияқты.

Көршілес аймақтарға әсері

Stonewall Inn-де болған тәртіпсіздіктердің салдарынан ЛГБТ бизнесі Кристофер көшесінің маңына жинала бастады. 1970 жылдардың басына қарай көше бойында тағы да ЛГБТ бизнесі ашылды, тіпті сол бардың өзі де жабылды. 1972 жылы The Advocate журналының бір комментаторы Кристофер көшесінің атын ЛГБТ мәдениетімен байланыстыруға Stonewall-дың көмектескенін жазды. 1999 жылы The New York Times Stonewall Inn-ды "қарсылықтың күшті символы" деп атады. Stonewall Inn, бір блок қашықтықтағы Julius Bar-мен (1960 жылдары ЛГБТ белсенділері отырып наразылық білдірген) салыстырылды. Мысалы, 1994 жылы Washington Post Stonewall-дың "басқа бір дәуірге жататын сияқты, онда галстукпен наразылық білдіруді ойлағанның өзі абсурд болар еді" деп жазды, сондай-ақ Stonewall ЛГБТ орындары бойынша жаяу серуендер маршрутына да қосылды.

Еске алу рәсімі

Кристофер Стрит бостандық күні, 1970 жылғы 28 маусымда, Стоунволл көтерілісінің бірінші жылдығын белгіледі; ол, сол күні басқа қалаларда өткен басқа да шаралармен бірге, АҚШ тарихындағы алғашқы Гей-марафоны болды. Бұл Гей-парад АҚШ және көптеген басқа елдердегі гей-парадтарға үлгі болды. 1970 жылғы алғашқы шеруден бастап, әр маусымның соңғы жексенбісінде Нью-Йорк қаласында Гей-Прайд шеруі өткізіліп келеді. 1994 жылы көтерілістің 25 жылдығына арналған шеруге миллионнан астам адам қатысты; негізгі шеру Стоунволл мейрамханасының жанынан өтпесе де, кішігірім, ресми емес топ бардың жанынан шеру жасады. 2014 жылы өткен Stonewall 45 көрмесінде, көтерілістің 45 жылдығын еске алу мақсатында, Arcus Foundation және Гринвич Виллидж Тарихи сақтау қоғамы (GVSHP) Кристофер көшесіндегі бизнес орындарының терезелеріне плакаттар іліп қойды, оның ішінде Stonewall Inn-нің терезесіне де. 2016 жылы Стоунволл ұлттық монументі құрылғаннан кейін, Google.org қайырымдылық ұйымы бардың тарихын сақтау бағдарламасына 1 миллион доллар сыйлады; осының нәтижесінде 2019 жылы Stonewall Forever деп аталатын десктоптық қосымша іске қосылды. Бар Stonewall 50 – WorldPride NYC 2019 іс-шарасы аясында митинг өткізді, ол көтерілістен кейін жарты ғасыр өткен соң және 5 миллион көрерменмен сол кездегі тарихтағы ең ірі халықаралық Мақтаныш мерекесі болды.

Тарихи аудан және алғашқы ұсыныстар

Кристофер көшесіндегі екі ғимарат та 1969 жылдың сәуір айында белгіленген Нью-Йорк қаласының ескерткіштерін сақтау комиссиясының Гринвич ауылының тарихи ауданының бөлігі болып табылады. Тарихи ауданның мәртебесі ғимараттарға жартылай қорғау қамтамасыз еткенімен, LPC мақұлдауымен оларды жаңартуға немесе бұзуға әлі де болады. NRHP тізіміне ұсынуды дайындаған тарихшы Эндрю Долкарт, төңкерістердегі рөліне байланысты Кристофер паркін және оның төңірегіндегі көшелерді де ұсынуға кіргізді; барға шабуыл жасаған полицейлер Гринвич Вилладждың дұрыс емес көше желісімен таныс болмағандықтан, олар көпшілікті осы көшелерде қуудан өткізді. 1999 жылдың наурыз айында бұл аймақ Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. GVSHP 2014 жылдың қаңтар айында Парк-авенюдегі көрме залының бұзылуынан кейін Стоунволлды жеке қалалық ескерткіш деп тағайындауды талап етті, себебі ұйым ғимараттардың сыртқы келбетін сақтап қалуды қалады. Нью-Йорктің жылжымайтын мүлік кеңесі бұл мәртебені қолдағандардың бірі болды. LPC 2015 жылдың 23 маусымында Стоунволлды қалалық ескерткіш ретінде қорғауға дауыс берді, бұл шешім сол жылдың соңында Нью-Йорк қалалық кеңесімен бекітілді. Сол кезде Стоунволл – қаланың 33 000 ескерткіш құрылысының ішінде оның символикалық маңызы үшін арнайы таңдалған 50 ескерткіштің бірі еді. Мәртебе ғимараттардың сыртқы келбетін сақтады, бірақ оларды бар ретінде пайдалануды жалғастыруды міндеттемеді. 2010 жылдары бірнеше жыл бойы Стоунволлды АҚШ ұлттық ескерткіші деп жариялауға тырысылды, ал 2015 жылдың соңында Нью-Йорктан үш АҚШ конгресінің депутаты ғимараттарды ұлттық ескерткіш деп тағайындауды ресми түрде ұсынды. Саясаткерлер мен белсенділер бұл мәртебені қолдады, ал Нью-Йорк губернаторы Эндрю Куомо Ұлттық саябақтар қызметіне жақын жердегі Кристофер паркін басқаруға рұқсат беретін заңға қол қойды, бірақ Кристофер көшесіндегі 51 және 53 нөмірлі бар ғимараттары жеке меншікте қалды. 2016 жылдың 24 маусымында Куомо Стоунволлды Мемлекеттік тарихи орын деп жариялады, ал АҚШ президенті Барак Обама бардың айналасында 7,7 акр (3,11 га) аумақты Стоунволл ұлттық ескерткіші деп белгіледі. Стейси Лентц қалалық ескерткіш және ұлттық ескерткіш мәртебелерін қолдады, оларды ЛГБТ тарихы үшін маңызды деп атады. Стоунволл NRHP-ге қосылған алғашқы ЛГБТ мәдени орыны болды. Стоунволлды қалалық ескерткіш деп тағайындағаннан кейін LPC басқа ЛГБТ мәдени орындарын, мысалы Одре Лордтың үйін және ЛГБТ қоғамдық орталығын тағайындауға тырысты. Стоунволлдың тағайындалуынан кейін NRHP-ге басқа ЛГБТ-мен байланысты орындар қосылды, соның ішінде Джулиус Бар, Джеймс Болдуиннің үйі және Нью-Йорктегі Кафе Чино. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, бұл жалпы 90 000-нан астам NRHP тізіміндегі ЛГБТ тарихына байланысты арнайы тағайындалған 28 NRHP орынының бірі болды. Бұл мәртебе 2002 жылы тоқтатылды. Солт-Лейк-Ситидегі ЛГБТ құқықтарын қорғау ұйымы, британдық ЛГБТ құқықтарын қорғау тобы Stonewall және танысу сайты. Бардың бұрынғы операторы Томас Гаргило да бардың тарихы туралы Facebook парақшасын және веб-сайтты құрды. Төңкерістер туралы ешқандай кинохроникалық немесе телеарнадан түсірілмеген, ал сол кездегі жаңалықтарда төңкеріс туралы егжей-тегжейлі сипаттама берілмеген, оның туралы кеңінен хабарланбады. Кейбір журналистер, мысалы The Village Voice-тан Фред В. МакДарах және New York Daily News-тан Джозеф Амброзини, төңкерістер мен бардың өзінен шектеулі санда суреттер түсірді. Бар болған бірнеше үй фильмдері мен фотосуреттер деректі фильмдерде пайдаланылды. Мартин Дуберманның 1993 жылғы "Stonewall" кітабы барды және төңкеріске әкелген оқиғаларды сипаттайды, ал Дэвид Картер 2004 жылы төңкерістің 35 жылдығына арналған "Stonewall: Гей революциясын тудырған төңкерістер" кітабын жариялады. Бар Гаргилоның 2018 жылғы "Stonewall Revival: Tales Of 53 Christopher Street" романының тақырыбы болды. Төңкерістер кино мен театрларда да бейнеленді, мысалы 1995 жылғы комедиялық фильм "Stonewall", 2010 жылғы "Stonewall" деректі фильмі (Картердің кітабына негізделген), 2012 жылғы "Hit the Wall" пьесасы және 2015 жылғы "Stonewall" драмалық фильмі.