Кіріспе

Шеберхана өндірісі
Аутсорсинг жүйесі – тігінші сияқты жұмысты қосалқы мердігерлікке берудің бір тәсілі. Тарихи тұрғыдан бұл жүйе шеберхана жүйесі және үй жүйесі деп те аталады. Аутсорсинг кезінде жұмысты орталық агент қосалқы мердігерлерге тапсырады, олар жобаны қашықтықтан жұмыс істеу арқылы аяқтайды. Бұл жүйе ағылшын және американдық тоқыма өнеркәсібінде, аяқ киім жасау, құлып жасау және өнеркәсіптік революциядан бастап 19 ғасырдың ортасына дейін кішігірім атыс қаруларының бөлшектерін жасауда қолданылды. 1846 жылы тігін машинасы ойлап табылғаннан кейін, бұл жүйе дайын ерлер киімін жасау үшін де қолданыла берді. Үй жүйесі қалалық емес кезеңге өте қолайлы болды, себебі жұмысшылар үйден жұмысқа барудың қажеті болмады, бұл жолдар мен жаяу жолдардың жағдайына байланысты өте қиын болды, ал үйдің мүшелері көп уақытын шаруашылық және үй жұмыстарына жұмсады. Алғашқы зауыт иелері кейде, әсіресе қыздар мен әйелдерді орналастыру үшін жатақханалар салуға мәжбүр болды. Аутсорсингпен жұмыс істеушілер шаруашылық және үй жұмыстарын аутсорсингпен жасалатын жұмыспен үйлестіруге мүмкіндік алды, бұл әсіресе қыс мезгілінде маңызды болды. Бұл үрдістің дамуы көбінесе протоиндустрияландырудың бір түрі деп есептеледі және 19 ғасырдың өнеркәсіптік революциясына дейін маңызды рөл атқарды. Одан кейін жүйенің атауы мен географиялық орны өзгерді. Бірақ, кейбір технологиялық жетістіктерге қарамастан, аутсорсинг жүйесінің негізгі қағидалары өзгерген жоқ. Қазіргі заманғы мысалдарды Қытай, Үндістан және Оңтүстік Америкада кездестіруге болады, және ол тоқыма өнеркәсібімен ғана шектелмейді.

Атыс қарулары

Тарихшы Дэвид А. Хоуншель былай деп жазады: Барлық процестер әртүрлі үй шаруашылықтарында жүзеге асырылды. Оның орнына ішкі мердігерлік және фабрика жүйесі пайда болды.

Еуропалық мата және басқа кәсіптер

Үй шаруашылығы – Еуропадағы мата өндірісінің кең таралған жүйесі. Ол темір сатушыларға арналған шыналар, құмыралар және табалар сияқты темірден жасалған бұйымдарды өндіру сияқты басқа да түрлі салаларда да қолданылды. Бұл жүйе 15 ғасырда пайда болған, бірақ 17 және 18 ғасырларда ең танымал болды. Ол жұмыс берушілер мен жұмысшыларға ауырсынышты және икемсіз деп саналатын гильдия жүйесін айналып өтуге және ауылдық еңбек күшін пайдалануға мүмкіндік берді. Жұмысшылардың өз үйлерінде жұмыс істеуі екі тарапқа да ыңғайлы болды. Жұмысшылар шикізаттан жеке-жеке бұйымдар жасап, оларды орталық сауда орнына – мысалы, базарға немесе үлкен қалаға жинап, сату үшін жеткізетін. Кейде агенттер немесе саудагерлер ауылдарды аралап, шикізат жеткізіп, дайын өнімді жинап алатын. Шикізатты көбінесе саудагер ұсынды, ол дайын өнімді алып, сондықтан бұл жүйе "шығу жүйесі" деп те аталады. Бұл жүйенің артықшылықтарының бірі – жұмысшылар өз қарқынымен жұмыс істей алатындығы, ал жүйеде жұмыс істейтін балалар зауыт жүйесімен салыстырғанда жақсы күтімге ие болды, бірақ үйлер шикізаттың зиянды заттарынан ластануы мүмкін еді. Әдетте, отбасының әйелі үйде жұмыс істегендіктен, балаларға қарауға біреу болып тұратын. Үй шаруашылығы жүйесі Еуропадағы ядролық отбасының қалыптасуына ықпал еткен факторлардың бірі ретінде жиі айтылады, себебі жұмысшылардың табысы оларды кеңейтілген отбасы мүшелеріне тәуелділіктен азат етті. Бұл жұмысшылардың өмірінің жақсаруына, жиһаздың көбеюіне, бұрынғыдан жақсы тамақ пен киімге алып келді. Бұл жүйе көбінесе Батыс Еуропада дамыған, ал Шығыс Еуропада кеңінен таралмады. Томас Худтың "Көйлектің әні" (1843) атты поэмасы осындай жүйеде еңбек еткен Ламбет қаласындағы әйелдің қиын өмірін бейнелейді. Ол тек миссис Бидделл деп танылатын, Ламбеттен шыққан жесір және кедейлікте өмір сүрген тігіншінің құрметіне жазылған. Ол кездегі әдетке сәйкес, ол жұмыс берушісі берген материалдардан шалбар мен көйлек тігіп, оның үшін 2 фунт стерлинг салым төлеуге мәжбүр болды. Аштықтан өлген балаларын азықтандыру үшін миссис Бидделл тігіп бітірген киімдерін кепілге қойды, осылайша қайтара алмайтын қарызға батты. Бидделл жұмыс үйіне жіберілді, оның соңғы тағдыры белгісіз; алайда, оның оқиғасы Англияның кедей жұмысшыларының аянышты жағдайына қарсы күрескендерді ынталандырды, олар аптасына жеті күн адамдық емес жағдайда еңбек етіп, күнді күнгі өткізіп, жақсаруға үмітсіз болды. Андерс Йонссон (1816–1890) – Холслюнгада "шығу" бизнесін жалғастырған танымал швед кәсіпкері. Ол 200-ге жуық үй жұмыскерлерін жұмысқа алды, олар шикізат алу үшін оның үйіне келіп, бірнеше аптадан кейін тоқыма бұйымдарымен оралды, оларды Борас қаласынан жергілікті саудагерлер сатып алып, Швеция мен Норвегияның басқа аймақтарына сата бастады.

Үй шаруашылығы

Үй шаруашылық өнеркәсібі – негізінен өндіріспен айналысатын, көптеген өндірушілерді қамтитын, үйлерінен жұмыс істейтін және көбінесе "тапсырыс беру" жүйесі арқылы ұйымдастырылған өнеркәсіп. Бұл жүйенің ең ірі қатысушылары сауда капиталистері және ауылдық жұмысшылар болды. Саудагерлер үй жұмысшыларына негізгі материалдарды "тапсыратын", олар өз үйлерінде материалдарды өңдеп, дайын тауарларды саудагерге қайтаратын. Бұл термин бастапқыда тігін, кесте тігу, қабырға безендірулері немесе үй шаруашылығына қажетті заттар жасау сияқты жұмыстармен айналысатын үй жұмысшыларына қатысты. Қазіргі кезде көбінесе ірі, орталықтандырылған зауыттарда жүзеге асырылатын кейбір өндірістер өнеркәсіптік революцияға дейін үй шаруашылық өнеркәсібі болып келген. Кәсіпкерлер әлемді шарлап, шикізат сатып алып, оны өңдеуге жіберіп, содан кейін дайын өнімдерді сату үшін немесе көбінесе басқа нарыққа жөнелту үшін жинап алатын. Батыс Еуропадағы өнеркәсіптік революцияның туындауына себепкер болған факторлардың бірі – осы кәсіпкерлердің өздерінің іс-әрекеттерін кеңейтуге қабілетті болуы болды. Ресейде күстарлар – ауылдық қолөнершілер, үй шаруашылық өнеркәсібімен айналысушылар. Мұндай салалар халықтың көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысқан кезде кең таралған, себебі фермерлер мен олардың отбасылары жылдың белгілі бір кезеңінде (қыс) қосымша табыс табуға уақыт пен ниеттері болған.