Кіріспе

Өкпе функциясын тексеру

Спирометрия (демікті өлшеу) – өкпе функциясын тексерулердің (ӨФТ) ең көп қолданылатын түрі. Ол өкпенің қызметін, атап айтқанда, ішке тартылатын және сыртқа шығарылатын ауаның мөлшерін (көлемін) және/немесе жылдамдығын (ағынын) өлшейді. Спирометрия астма, өкпе фиброзы, кістік фиброз және ТЖСБ (Тәуелсіз Жоғарғы Тыныс Алу Жолының Сыртқы Бұзылысы) сияқты жағдайларды анықтайтын тыныс алу үлгілерін бағалауға көмектеседі. Бұл денсаулықты бақылау жүйесінің бір бөлігі ретінде де пайдалы, онда тыныс алу үлгілері уақыт өте қадағаланады. Спирометрия пневмотахографтарды құрайды, олар бір дем алу және бір дем шығару кезінде өкпеге кіретін және шығатын ауаның көлемі мен ағынын көрсететін графиктер.

Процедура

Қажетті көлемді өмірлік сыйымдылықты (FVC) негізгі сынау қолданылатын жабдыққа байланысты сәл өзгеше болуы мүмкін. Ол жабық немесе ашық тізбек түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Сынау процедурасының айырмашылықтарына қарамастан, қызметкерлерге спирометрияның ATS/ERS стандартталуын сақтау ұсынылады. Стандартты процедура ортақ өлшемдерге негізделген, дұрыс және объективті жиналған деректерді қамтамасыз етеді, бұл әртүрлі медициналық топтар арасында нәтижелердің үйлесімсіздігін азайтуға көмектеседі. Пациенттен ауаның шығуына жол бермеу үшін жұмсақ мұрын қысқыштарын тағып, ауызға ауа өткізбейтін сенсор орнату сұралады. Техник жетекшілігімен пациентке бірден максималды күшпен дем алу, содан кейін кем дегенде 6 секундқа максималды күшпен дем шығару бойынша қадамдық нұсқаулар беріледі. Жоғарғы тыныс жолдарының кедергісін бағалау кезінде техник пациентке айналымды аяқтау үшін қосымша жылдам дем алуды жүктеуі мүмкін. Екінші демді алу уақыты, алдыңғы дем шығарудың ұзақтығына байланысты әр адам үшін өзгеше болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, әрбір сынақ айналымынан кейін қосымша деректер алу үшін қалыпты, тегіс тыныс алу кезеңі жүргізіледі.

Шектеулер

Клиникалық тұрғыдан пайдалы нәтижелер пациенттің ынтымақтастығы мен күш-жігеріне тікелей байланысты және қайталамалылығын қамтамасыз ету үшін кемінде үш рет қайталау қажет, ең көп дегенде он рет қайталауға болады. Күш-жігердің өзгеруін ескере отырып, нәтижелерді тек қана 100%-дан жоғары күш-жігер жұмсау мүмкін болмағандықтан төмен бағалауға болады. Пациенттің ынтымақтастығына және нұсқауларды түсініп орындау қабілетіне байланысты спирометрияны әдетте, 5 жасқа толған балаларға немесе тиімді диагностикалық нәтижелерге кедергі келтірмейтін физикалық немесе психикалық кемістіктері жоқ ересектерге ғана жасауға болады. Сонымен қатар, жалпы наркоз және седацияның түрлі формалары тестілеу процесімен үйлесімсіз. Тағы бір шектеу – аралық немесе жеңіл астмасы бар адамдарда асқынулардың арасында спирометрия көрсеткіштері қалыпты болуы мүмкін, бұл жағдайларда спирометрияның диагностикалық құрал ретіндегі тиімділігін азайтады.

Қосымша диагностика

Спирометрия сонымен қатар бронхтың гиперреактивтілігін анықтау үшін қолданылатын бронхтық сынақтың бір бөлігі болуы мүмкін, бұл сынақ қатаң жаттығуларға, суық/құрғақ ауаның жұтылуына немесе метахолин немесе гистамин сияқты дәрілік заттарға реакцияны бағауға көмектеседі. Нақты бір жағдайдың қайтымдылығын бағалау үшін, салыстыру үшін тағы бір сынақ жасау алдында бронходилататор қолданылуы мүмкін. Бұл әдетте қайтымдылық сынағы немесе бронходилататордан кейінгі (БД-дан кейінгі) сынақ деп аталады және астманы ХОЖЖ-дан ажыратуға көмектесетін маңызды диагностикалық процедура болып табылады. Өкпе функциясын қосымша бағалау үшін плетсизмография және азотты жуу сияқты тесттер де қолданылады.

Параметрлері

Спирометрияда ең көп өлшенетін параметрлер – өмірлік сыйымдылық (VC), мәжбүрлі өмірлік сыйымдылық (FVC), 0.5, 1.0 (FEV1), 2.0 және 3.0 секундтық мәжбүрлі дем шығару көлемі (FEV), мәжбүрлі дем шығару ағыны 25–75% (FEF 25–75) және максималды еріктік желдету (MVV), сондай-ақ ең жоғары тыныс алу қабілеті деп те аталады. Кейбір жағдайларда қосымша тесттер де жүргізілуі мүмкін. Нәтижелер әдетте нақты деректер (литр, секундқа литр) және күтілетін пайыздық көрсеткіштер түрінде беріледі – нәтижелердің пациенттің ұқсас сипаттамаларына (бой, жас, жыныс және кейде нәсіл және салмақ) сәйкес күтілетін мәндерге пайыздық қатынасы. Нәтижелерді түсіндіру дәрігерге және күтілетін мәндердің дереккөзіне байланысты өзгеше болуы мүмкін. Жалпы алғанда, 100% күтілетін мәнге жақын нәтижелер ең қалыпты саналады, ал 80% жоғары нәтижелер көбінесе қалыпты деп есептеледі. Күтілетін мәндер туралы көптеген жарияланымдар бар, олар жас, жыныс, салмақ және этникалық белгілеріне сүйене отырып есептелуі мүмкін. Дегенмен, кез келген жағдайды дұрыс диагностикалау үшін дәрігердің қарауы қажет. Кейбір жағдайларда бронходилататор да беріледі және бронходилататордың тиімділігін бағалау үшін соңғы және алдындағы нәтижелердің графигі салыстырылады. Мысал ретінде басып шығарылған нәтижені қараңыз. Функционалдық қалдық сыйымдылықты (FRC) спирометрия арқылы өлшеуге болмайды, бірақ оны плетсизмограф немесе сұйыту тесттері (мысалы, гелийді сұйыту тесті) арқылы өлшеуге болады.

Қажетті өмірлік қабілеттілік (ҚБЖ)

Күшпен тыныс сыйымдылығы (FVC) – толық дем алғаннан кейін күшпен шығарылатын ауа көлемі, литрмен өлшенеді. FVC спирометриялық тестілеулердегі ең қарапайым процедура болып табылады.

1 секунд ішінде мәжбүрлі дем алу көлемі (FEV1)

FEV1 – толық дем алғаннан кейін бірінші 1 секунд ішінде күшпен шығарыла алатын ауа көлемі. FEV1-дің болжамды қалыпты мәндерін есептеуге болады, және олар жасқа, жынысқа, бойға, салмаққа және этникалық жатақтығына, сондай-ақ олар негізделген зерттеуге байланысты болады.

FEV1/FVC қатынасы

FEV1/FVC – FEV1 мен FVC арақатынасы. Денсау ересектерде бұл көрсеткіш шамамен 70–80% болуы тиіс (жас ұлғаюымен төмендейді). Кедергілі ауруларда (асма, ХОББ, созылмалы бронхит, эмфизема) FEV1 ауа жолдарының экспираторлық ағынға қарсылығының артуына байланысты төмендейді; FVC да, ауа жолдарының ерте жабылуына байланысты төмендеуі мүмкін, бірақ FEV1 сияқты пропорцияда емес (мысалы, FEV1 және FVC екеуі де төмендейді, бірақ біріншісі ауа жолдарының қарсылығының артуына байланысты көбірек әсер етеді). Бұл <70% (көбінесе ~45%) төмендеген мәнге әкеледі. Шектеулі ауруларда (мысалы, өкпе фиброзы) FEV1 және FVC пропорционалды түрде төмендейді, ал мәні өкпеге икемділіктің төмендеуі салдарынан қалыпты немесе тіпті жоғары болуы мүмкін. FEV1-ден алынған шама – FEV1% болжамды (FEV1%), ол пациенттің FEV1 көрсеткішінің сол жастағы, бойындағы, жыныстық және нәсілдік тобындағы адамдардың FEV1 орташа көрсеткішіне бөлінуімен анықталады.

Қатты дем алу ағыны (FEF)

Қатты дем шығару ағыны (ҚДША) – мәжбүрлі дем шығарудың ортаңғы бөлігінде өкпеден шығатын ауа ағыны (немесе жылдамдығы). Ол дискретті уақыттарда беріледі, әдетте мәжбүрлі өмірлік сыйымдылығының (FVC) қанша пайызы дем шығарылғанына байланысты. Көбінесе 25%, 50% және 75% (FEF25, FEF50 және FEF75) немесе FVC-нің 25% және 50% аралықтары қолданылады. Сондай-ақ, FVC-нің белгілі бір бөлігі қалғандағы ағынның орташа мәні ретінде де берілуі мүмкін, әдетте 25–75% (FEF25–75%). Дені сау адамдардағы орташа көрсеткіштер негізінен жынысқа және жасқа байланысты, ал FEF25–75% көрсеткіші сол жақтағы диаграммада келтірілген. Орташа көрсеткіштен 50-60% және 130% дейінгі мәндер қалыпты саналады. Жақындағы зерттеулер FEF25–75% немесе FEF25–50% көрсеткіштерінің, обструктивті ұсақ бронхтар ауруын анықтауда FEV1-ге қарағанда сезімтал параметр болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, стандартты көрсеткіштерде бір уақытта өзгерістер болмаса, ортаңғы дем шығару ағынының айырмашылықтары жеткілікті нақты болмауы мүмкін, сондықтан қазіргі емдеу нұсқаулары FEV1, VC және FEV1/VC көрсеткіштерін обструктивті аурудың белгілері ретінде пайдалануды ұсынады. Сирек жағдайларда, қатты дем шығару ағыны өкпенің жалпы сыйымдылығының қаншасы қалғанына байланысты аралықтарда берілуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, әдетте FEF70%TLC, FEF60%TLC және FEF50%TLC деп белгіленеді.]] Ең жоғары дем шығару ағыны (PEF) – толық дем алудан кейін басталатын, ең күшті мәжбүрлі дем шығару кезінде қол жеткізілетін ең жоғары ағын (немесе жылдамдық), ол минутына немесе секундқа литрмен өлшенеді.

Телдің көлемі (TV)

Тейіл көлемі – демалыс кезінде қалыпты жағдайда бір тыныспен ішке тартылатын немесе сыртқа шығарылатын ауа мөлшері.

Өкпелердің жалпы сыйымдылығы (TLC)

Өкпелердің жалпы сыйымдылығы (ӨЖС) – өкпедегі ауаның максималды көлемі.

Диффузиялық қуат (DLCO)

Диффузиялық сыйымдылық (немесе DLCO) – стандартты уақыт ішінде (әдетте 10 секунд) бір дем алу арқылы сіңірілетін көміртек моноксидінің мөлшері. Тест кезінде адам, бір проценттен аз инерттік газ және CO бар, қалыпты ауадан тұратын сынақ газ қоспасын дем алады. Гемоглобиннің CO-ға, оттегіге қарағанда жоғары сәйкестігі болғандықтан, демді ұстау уақыты 10 секундты құрайды, бұл CO-ның берілуі үшін жеткілікті уақыт. Дем алған CO мөлшері белгілі болғандықтан, дем шығарған CO мөлшері алынып тасталады, осылайша демді ұстау кезінде берілген мөлшері анықталады. Сынақ газ қоспасының таралуын анықтау үшін трассерлік газ CO-мен бірдей уақытта талданады. Бұл тест диффузиялық бұзылыстарды, мысалы, өкпе фиброзын анықтауға мүмкіндік береді. Анемияға (гемоглобиннің төмен концентрациясы DLCO-ны төмендетеді) және өкпелік қан кетуге (интерстицийде немесе альвеолалардағы артық эритроциттер CO-ны сіңіріп алып, DLCO сыйымдылығын жасанды түрде арттыра алады) түзетулер енгізілуі керек. Атмосфералық қысым және/немесе биіктік өлшенген DLCO-ға да әсер етеді, сондықтан стандартты қысымға түзету коэффициенті қажет.

Максималды ерікті желдету (MVV)

Максималды ерікті желдету (МВВ) – бір минут ішінде тыныс алуға және сыртартуға болатын ауаның ең көп көлемін өлшейтін көрсеткіш. Пациенттің жайлылығы үшін бұл тест 15 секунд ішінде жүргізіліп, содан кейін бір минуттық көлемге (литр/минут) шамалап есептеледі. Еркектер үшін орташа көрсеткіш 140–180 литр/минут, ал әйелдер үшін – 80–120 литр/минут.

Статикалық өкпелік сәйкестік (Cst)

Өкпелердің статикалық серпімділігін бағалау кезінде спирометр арқылы өлшенген көлем көрсеткіштері транспульмональды қысымды бір мезгілде өлшеу үшін қысым түрлендіргіштерімен толықтырылуы керек. Көлемдегі өзгерістер мен транспульмональды қысымдағы өзгерістер арасындағы байланысты көрсететін қисық сызылғанда, Cst – кез келген көлемде қисықтың еңісі, яғни математикалық тұрғыдан ΔV/ΔP. Өкпелердің статикалық серпімділігі – бұл өкпе механикасының бұзылуын анықтау үшін ең сезімтал параметр. Егер ол ұқсас жас, жыныс және дене құрамы бар адамдар үшін халықтың орташа мәнінің 60-140% құраса, онда ол қалыпты деп есептеледі. Өлшеу шамамен мән Ерлер Әйелдер Күшті сыртқы тыныс көлемі (КСТ) 4.8 л 3.7 л Тыныс көлемі (ТК) 500 мл 390 мл Өкпелердің жалпы сыйымдылығы (ӨЖС) 6.0 л 4.7 л