Тыныс жолдарының бітелуі және алғашқы көмек шаралары

Кіріспе

Қоршаған ортадан өкпеге ауа ағынының механикалық кедергісі – психологиялық спорт термині.

Тұншығу, сондай-ақ шетелдік денемен тыныс алу жолдарының бітелуі (FBAO) – тыныс алу жолдарындағы кедергі салдарынан тыныс алу қиындықтары туындаған жағдай. Өкпеге оттегінің кіруіне кедергі келтіретін кез келген кедергі оттегі жетіспеушілігіне алып келеді. Қан мен өкпедегі оттегінің қоры тыныс алу тоқтағаннан кейін бірнеше минутқа дейін адамның өмір сүруіне мүмкіндік берсе де, тұншығу көбінесе өлімге соқтырады. АҚШ-та әр жылы шамамен 4500-5000 тұншығудан болатын өлім жағдайлары тіркеледі. Тұншығудан болатын өлім-жітім көбінесе өте кішкентай балаларда (үш жасқа дейінгі) және қарт адамдарда (75 жастан асқан) кездеседі. Жұтқыншақтың пішініне бейімделе алатын тағамдар (мысалы, банан, зефир немесе желатин тәрізді дәмдіктер) көбірек қауіпті. Тұншығуды болдырмау және оны жою үшін түрлі алғашқы медициналық көмек шаралары қолданылады. Тұншығу АҚШ-та қаза болудың төртінші негізгі себебі болып табылады. Хабарланған жағдайлардың 80% 15 жасқа дейінгі адамдарда, ал 20% 15 жастан асқан адамдарда тіркеледі.

Белгілері мен симптомдары

Тұншығу құрбандары өте байқаусыз көрініс бере алады, әсіресе ұзақ мерзімді шетелдік денелерді жұту жағдайында. Шетелдік денелерді жұтудың 80% жағдайында жөтел, ал 25% жағдайында тынысқырудың қиындауы байқалады. Адамдар сөйлей алмай, қолдарымен тұншығып жатқанын көрсетуге тырысуы, құсуға мәжбүрлеуге тырысуы немесе тамақтарын қысып ұстауы мүмкін.

Эпизодтың тарихы

Тамақ ішу немесе кішкентай заттарды ұстау кезінде кенеттен төмендегі тыныс алу және тері белгілерінің кез келгенінің пайда болуымен бірге байқалатын не еске түсірілетін тұншығу жағдайы, тұншығу жағдайларының шамамен 90% - ын құрайды. Алғашқы жағдайлар әдетте бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін созылады, бірақ одан кейін симптомдардың жақсаруы болуы мүмкін, оны жазылғандай қате түсінуге болады.

Тыныс алу жолдары

Алғашқы тыныс алу белгілері ерікті емес жөтел, құрқылдау, құсу, тынысқырудың қиындауы, ауыр тыныс алу немесе сырыл болуы мүмкін. Балаларда көбінесе көп мөлшерде сілекей ағуы және стридор (жоғары жиілікті тыныс дыбысы) байқалады. Тыныс алу қалпына келтірілмесе, есінен танылуы мүмкін. Төменгі тыныс жолдарына бөгде дененің енуі (аспирация) жағдайында, пациенттерде пневмонияға ұқсас белгілер – қызба, кеудеде ауырсыну, жаман иісті қақырық немесе қақырықта қан (гемоптиз) пайда болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді бөгде дененің енуі (аспирация) салдарынан, пациенттерде лобарлық пневмония немесе плевралық эффузия белгілері көрінуі мүмкін. Ми зақымдануы әртүрлі жағдайларда болуы мүмкін, бірақ әдетте науқас шамамен үш минут бойы ауасыз қалғанда ми зақымдануы мүмкін (өзгеріп отыруы мүмкін). Тыныс алу 6-10 минут ішінде қалпына келтірілмесе (адамға байланысты өзгеруі мүмкін) өлім болуы мүмкін. Дегенмен, есінен танып қалған адамдарға жүрек-өкпе реанимациясы жасау арқылы өмірді сақтауға болады (қосымша мәліметтер төменде келтірілген).

Тері

Егер тыныс алу қалпына келтірілмесе, бет оттегі жетіспеушілігінен көк түске (цианозға) айналуы мүмкін. Цианоз саусақ ұштарында да көрінуі мүмкін. Денсау балаларда немесе ересектерде бұл белгі жоғары сезімтал, бірақ тек тыныс жолы бітелген жағдайлардың 15-20% ғана осындай көрініс береді.

Себептер

Тыныс алу жолына бөтен дененің кедерілтіруі салдарынан тұншығу пайда болады. Бұл кедергі толық немесе ішінара болуы мүмкін (өкпеге жеткілікті ауа өтпейді) немесе толық (ауа ағыны толығымен бұғатталады). Доптар, шыны тастар, ойыншықтар және ойыншықтардың бөліктері сияқты кішкентай, дөңгелек тағам емес заттар баланың тыныс алу жолын толығымен жабу мүмкіндігіне байланысты тұншығудан өлу қаупін арттырады. Егде саяқты адамдарда жалғыз тұру, тіс протезі тағу және жұту қиындықтары да қауіп факторлары болып табылады. Неврологиялық, когнитивтік немесе психиатриялық аурулары бар балалар мен ересектерде тұншығу қаупі жоғары.

Диагностика

Таңсылуды тану және диагностикалау көбінесе жөтел және сырыл сияқты белгілер мен көріністерді анықтауды қамтиды (Белгілер мен көріністер бөлімін қараңыз). Көріністерді дереу тану маңызды, бірақ кейбір жағдайлардың қысқа мерзімді болуына байланысты, алғашқы 24 сағат ішінде диагноз тек 50-60% жағдайда ғана қойылады. Дәрігердің шұғыл қарауы қажетті таңсылу жағдайларын анықтау үшін бірнеше құралдар қолданылуы мүмкін, олардың әрқайсысының өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар.

Емдеу

Тыныс жолдарының басқаруы адамның тыныс алуын қалпына келтіру үшін қолданылады, оған ауырлық деңгейін бағалау, процедуралық жоспарлау және тыныс жолдарын қалпына келтіруге бағытталған бірнеше емдеу тәсілдері кіруі мүмкін. Емдеу шаралары тыныс жолының бітелуінің ауырлығына және сатысына байланысты өзгереді. Базалық тыныс жолдарының басқаруында емдеу көбінесе тұншығудан құтқаруға арналған алғашқы көмек техникаларынан, мысалы, Хаймлих тәсілінен тұрады. Күрделі тыныс жолдарының басқаруында күрделі клиникалық әдістер қолданылады.

Негізгі режим (алғашқы көмек)

Шағылудың негізгі емдеуіне тыныс жолдарынан шеткі денелерді шығаруға көмектесетін бірнеше инвазивті емес техникалар кіреді.

Қалқа

Егер тұншығуға шалдыққан адам есінде болса және жөтелсе, Американың Қызыл Кресті мен Мейо клиникасы оған тыныш болуға және еркін жөтелуді жалғастыруға кеңес береді.

Арқаға соққы (арқаға шапқылау)

Көптеген ұйымдар, соның ішінде Америка Қызыл Кресті және Мейо клиникасы, құтқарушының құлаған адамның құрсағын артынан құшақтап, осылай орындауын ұсынады. Содан кейін құтқарушы өзінің күшті қолын жұмып, екінші қолымен ұстап, құрбанның кеудесі мен кіндігі арасындағы жерге күшпен, ішке және жоғары қарай бағыттап қысады. Бұл әдіс, тыныс жолын бітеп тұрған затты сығып шығару үшін жеткілікті күш жасауға бағытталған. Қабырғалардың сынуын болдырмау үшін күш тікелей қабырғаларға бағытталмайды. Егер алғашқы итеру тұншығуды тоқтатпаса, оны бірнеше рет қайталауға болады. Бір жасқа дейінгі нәрестелерге ішкі қысым жасау ұсынылмайды, себебі жарақат алу қаупі бар, сондықтан нәрестелерге арналған ерекше тәсілдер бар (толық ақпарат төменде). Бірақ нәрестелерге арналған тәсілге тым үлкен балаға дене мөлшеріне қарай қалыпты ішкі қысым жасау қажет. Сонымен қатар, егер құрбанның ішкі ағзаларында мәселелер болса, мысалы жүктілік немесе семіздік, ішкі қысым жасаудан аулақ болу керек; мұндай жағдайларда кеудеге қысым жасау ұсынылады (толық ақпарат төменде). Бұл тұншығумен күресудің кең таралған әдісі болғанымен, Геймлих әдісінің тиімділігін дәлелдейтін деректер шектеулі және нұсқаулар толыққанды емес. Бұл әдіс көптеген өмірді сақтап қалды, бірақ дұрыс орындалмаса, зиянды салдарларға әкелуі мүмкін. Оларға қабырғалардың сынуы, ішек перфорациясы, диафрагмалық жарық және басқа да жарақаттар жатады.

Кеудеде күшеюі

Егер құрбанға ішкі қысым жасау мүмкін болмаса (ауыр жарақаттар, жүктілік немесе құтқарушының ішкі қысым жасау әдісін тиімді орындауына кедергі келтіретін үлкен қарны болса), оның орнына кеудеге қысым жасау ұсынылады. Кеудеге қысым жасағанда құтқарушы тұншыққан адамның кеудесін артынан құшақтайды. Содан кейін құтқарушы өзінің күшті қолын жұмып, екінші қолымен ұстайды. Мұндай қысым жасаудың бірнеше түрі болуы мүмкін, бірақ олардың кез келгені қолданылуы мүмкін, егер оларды құрбанның кеудесіне тым қатты басып, біртүкпен ауыртпай жасауға болады. Құтқарушы екі қолымен ұстап, кеуде сүйегінің төменгі жартысына (бұрыншаға) күшпен ішке қарай басады. Бұзылудың алдын алу үшін қысымды соңғы нүктеге (зифоидтық процесс деп аталады) бағыттамау керек. Егер құрбан әйел болса, кеудеге қысым жасау аймағы әдетте кеудеден жоғарырақ болады. Егер бірінші қысым тұншығуды шешпесе, оны бірнеше рет қайталауға болады.

Суға батуға қарсы құрылғылар

2015 жылдан бері нарыққа бірнеше тұншығуға қарсы құрылғылар ұсынылды. Олар қуат көзі қажет емес, механикалық вакуум принципіне негізделген. Көпшілігі науқастың мұрны мен аузынан вакуум жасау үшін қосымша масканы пайдаланады. Қазіргі тұншығуға қарсы құрылғылардың үлгілері шамалы ғана ерекшеленеді: тікелей итергіш құрал (LifeVac) және ауызға түтік енгізіп, тілді бекітетін вакуумдық шприц (кері шприц) (Dechoker). Екеуі де сертификатталған, және нақты жағдайларда тиімді екені хабарланды. Lifewand сияқты басқа механикалық модельдер де әзірленуде, ол пациенттің бетіне тікелей қысым жасау арқылы вакуум құрайды. 2020 жылы аталған үш құрылғының тиімділігін жүйелі түрде қарастыру нәтижесінде "зерттеулерді егжей-тегжейлі талдау оларды қолдануға байланысты дәлелдердің өте төмен деңгейде екенін көрсетті" деген қорытындыға келді, сондай-ақ "қолда бар деректерде көптеген кемшіліктер бар және тұншығуға қарсы сорғыш құрылғылардың тиімділігін объективті түрде бағалайтын сынақтар жеткіліксіз, осының салдарынан оларды қолдануға немесе қолданудан бас тартуға жеткілікті дәлелдер жоқ. Медицина қызметкерлері ILCOR ұсынымдарымен үйлесетін жергілікті реанимациялық ұйымдардың нұсқауларына сәйкес әрекет етуі керек" делінген. Act Fast Anti Choking Trainer сияқты кейбір тұншығуға қарсы құрылғылар денсаулық сақтау ұйымдары мен мектептерде жүргізілетін Жәрдем көрсету және жан сақтау (CPR) курстарында оқу құралы ретінде қолданылады.

Ес-түссіз қалған құрбандар

Ұйқыға кеткен адамды құлап түсер алдында абайлап ұстап, қатты бетке жатқызу керек. Бұл бет жеткілікті берік болуы тиіс (жерге бір нәрсе төселіп, соның үстіне жатқызу ұсынылады). Егер жедел жәрдем шақырылмаған болса, дереу шақыру қажет. Жедел жәрдем келгенше, есінен айырылған адамның пульсін тексеру керек, себебі есінен айыру жүрек тоқтағанын көрсетеді (жүрекке оттегі жеткіліксіздіктен). Есінен танымаған ересектер мен балаларға (бірақ нәрестелерге емес) компрессиялар мен дем берулерді (құтқару тынысы) кезектестіретін цикл қолданылады. Осы ЖЖҚ-да: әрбір компрессия раундысында кеуде ортасындағы стернудың төменгі жартысына (мойыннан ішекке дейін) секундтына шамамен 2 реттен қысым жасалады. Осыдан кейін құтқарушы кедергі келтіретін затты іздейді және егер ол көрінсе, саусақпен сыпырып шығаруға тырысады. Әдетте, бұл тамақ кесегі болады (эпиглоттис емес, көмекей қақпағы). Көрінбесе, мұқият алуға тырысуға болады: саусақтармен ұстап алуға немесе құрбанның жағын көтеруге (тыныс жолын түзулету үшін), құрбанды бетімен жоғары қаратып (немесе құрбанның тілі кедергі келтірсе, бетімен төмен қаратып немесе басын тіреп бүйірге жатқызып) және содан кейін тұрып қалған затты қолмен немесе құралдармен (жіңішке асүй қысқышы, қайшы – мұқият қолдану керек, шанышқылар мен қасықтар – кері ұстап тұтқасымен енгізу, немесе бала болса тіс тазартқыш) ұстап алуға немесе сыпырып шығаруға болады. Бірақ, қазіргі хаттамалар көзге көрінбеген затты (көрпесіз алу) алып тастауды ұсынбайды, себебі оны тереңірек тығу қаупі бар, сондай-ақ компрессиялардың өзі затты сыртқа шығаруы мүмкін (кейбір жағдайларда). Егер алып тастауға тырысып, көп уақыт кетсе, оны компрессиялармен ауыстырып отыру қажет болуы мүмкін, алып тастау процесіне кедергі келтірмей. Ал, егер зат табылып алынса да, алынбаса да, ЖЖҚ процедурасы келесі қадамға өтуі керек және құрбанның өзі тыныс алғанға дейін немесе жедел жәрдем келгенге дейін жалғасуы керек. Келесі қадамда құтқарушы құтқару тынысы жасайды, құрбанның мұрнын қысып, ауызға ауа үрлейді. Құтқару тынысы әдетте кедергі келтіретін зат ауаның кіруіне кедергі келтірсе, сәтсіз аяқталады. Дегенмен, құрбанның басын жоғары-төмен иіп, тыныс жолын ашуға тырысып, қайта орналастырып, содан кейін тағы бір құтқару тынысы жасау ұсынылады. Тыныс алғаннан кейін, жандандыру 30 бастапқы компрессияға қайта оралады, бұл цикл құрбан есін жиып, тыныс алғанға дейін үнемі қайталанады. Шағылуға қарсы құрылғы есінен айырылған адамның тыныс жолын аша алады, бірақ ауыздағы кедергі келтіретін затты міндетті түрде алып тастамайды, оны қолмен алып тастау қажет болуы мүмкін. Содан кейін науқасқа жоғарыда сипатталғандай, 30 компрессия мен 2 құтқару тынысын кезектестіре отырып, қалыпты ЖЖҚ жасау қажет.

A choking victim who becomes unconscious must be gently caught before falling and placed lying on a surface. That surface should be firm enough (it is recommended placing a layer of something on the floor and laying the victim above). Emergency medical services must be called, if this has not already been done. While waiting for emergency services to arrive, the unconscious choking victim should be checked for a pulse as the loss of consciousness may indicate cardiac arrest (due to poor oxygen supply to the heart). for unconscious adults or children, but not infants, is a cycle that alternates series of compressions with series of ventilations (rescue breaths). In that CPR:

Each round of compressions applies 30 compressions on the lower half of the sternum (the bone that is along the middle of the chest from the neck to the belly) at an approximate rhythm of nearly 2 per second. After that series, the rescuer looks for the obstructing object and, if it is already visible, the rescuer makes a try to extract it, usually by using a finger sweeping. Normally, the object would be a food bolus (and not the epiglottis, a cartilaginous flap of the throat). It is possible to try to extract it when it is not visible, carefully: using the fingers to take it, or lifting the victim's chin (to form a straight way to the throat) while the victim is face up (or, in case of the victim's tongue obstructs too much, the same but placing the victim face down, or on a side with a base under the head) and then grasping or sweeping the stuck object with tools: thin kitchen tweezers, scissors (these used with care), forks and spoons (in a reverse position: introducing their handle) or even a toothpick if the victim is a little child, but, anyway, the current protocols do not recommend extracting the obstructing object if it is not visible (a blind extraction), because of the risk to sink it deeper by accident, and because the compressions could move the object outside by themselves (in some cases). Besides, if any removal is tried and is taking too much time, it may require alternating it with the chest compressions at some moments, without hindering to the extraction. And, despite the object has been found and removed in this step or not, the CPR procedure must pass to the next action and continue until the victims can breathe by themselves or emergency medical services arrive. In the next step of the CPR, the rescuer applies a rescue breath, pinching the victim's nose and puffing air inside of the mouth. Rescue breaths would usually fail while the obstructing object is blocking the entrance of air. Anyway, it is recommended, additionally, tilting the victim's head up and down, to reposition it trying to open an entrance for the air, and then giving another rescue breath. After the rescue breaths, this resuscitation returns to the 30 initial compressions, in a cycle that repeats continually, until the victim regains consciousness and breathes. An anti choking device can unblock the airway on unconscious victims, but does not necessarily remove the obstructing object from the mouth, which may need a manual removal. The victim will then require a normal cardiopulmonary resuscitation (CPR), in the manner that has been described above but only alternating the 30 compressions and the two rescue breaths.

Желіде саусақпен сүрту

Тыныс жолын тікелей көру болмаса, тыныс жолын соқырлықпен сыпырудан қашалу өте маңызды. Шын мәнінде, мұндай процедуралар операциялық бөлме сияқты жақсы бақыланатын ортада ғана орындалуы тиіс. Америкалық медицина қауымдастығы бұрынғыда тыныс жолы бітелген адамдарда, ауыз арқылы дем алу жолын ашу үшін саусақтарды жұтқыншақтың артқы қабырғасына сүртуді ұсынған. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген хаттамалар басқа емдеу әдістерінің тиімдірек екенін көрсетеді. Қызыл Крест процедуралары да құтқарушыларға, егер құрбан болғанның аузында көзге көрінетін зат болмаса, тыныс жолына саусақпен сыпырудан аулақ болуға кеңес береді, себебі бұл кедергіні тыныс жолына тереңірек итеруі мүмкін. Басқа хаттамалар бойынша, егер науқас есінен таныса, ол шетелдік денеге өзі жете алады, ал егер есінен таныса, құтқарушы оны ауырлық күшінің әсерінен трахеяға емес, ауыздан сұйықтықтардың ағуына мүмкіндік беру үшін жатқан қалыпқа (жанына) жатқызуы керек. Сонымен қатар, саусақпен сыпыру әдісін қолдану арқылы қосымша зақымдану қаупі бар (мысалы, құсуты тудыру). Тыныс жолында көзге көрінетін зат болмаған жағдайда саусақпен сыпыру техникасының пайдалылығын зерттеген ешқандай зерттеулер жоқ. Саусақпен сыпыруды қолдану туралы ұсыныстар тәжірибелік деректерге негізделген, осы жас топтары үшін тиісті тұншығуға қарсы техникаларды кеңінен таратудың маңыздылығын атап өтеді. Шындығында, ата-аналардың білім деңгейін арттыру балалар арасында тұншығу көрсеткіштерін төмендетуі мүмкін екені көрсетілген. Бір жасқа дейінгі нәрестелер үшін Америкалық жүрек қауымдастығы бейімделген процедураларды ұсынады. Баланың дене мөлшері дұрыс тұншығуға қарсы техниканы анықтаудағы ең маңызды фактор болып табылады. Сондықтан, нәрестелерге қарағанда үлкен балаларға, нәрестелерге арналған процедуралар жеткіліксіз болады, сондықтан оларға стандартты алғашқы көмек техникаларын қолдану қажет. Нәрестелерге алғашқы көмек көрсету кезінде арқаға бес рет соққы беру (бес соққы) және одан кейін кеудеге бес рет итеру (бес кеуде қысымы) сияқты ерекше цикл қолданылады. Арқаға соққы беру кезінде құтқарушы нәрестенің арқасына шапалақ соғады. Нәресте осы шапалақтарды бас-аяғына сәл еңкейтіп алғанда қабылдауы керек. Мұны жүзеге асырудың бірнеше тәсілі бар: Бір тәсілі - құтқарушы нәрестемен бірге орындыққа отырып, оны бір қолымен және алқанымен қолдайды. Нәрестенің басын осы қолмен мұқият ұстап тұру керек (бетінен, бірақ нәрестенің басы қалыпты күйде, алға қарап тұруын қамтамасыз ету керек). Содан кейін нәрестенің денесі құтқарушының жамбасын жағалап, алдыға қарай еңкейіп, соққы алады. Оңайрақ нұсқа ретінде құтқарушы нәрестені төсек немесе диванға, тіпті еденге алып отыра алады. Содан кейін құтқарушы нәрестенің денесін өз құшағына сүйейді, нәрестені құшақтың оң немесе сол жағына сәл еңкейту керек. Нәрестенің басы қалыпты жағдайда, алдыңғы жағына қарауы керек. Нәрестенің кеудесін бір нәрсеге тіреген дұрыс. Содан кейін құтқарушы нәрестенің арқасына шапалақ соғады. Егер құтқарушы отыра алмаса, онда ең болмағанда төменгі биіктікте және жұмсақ жерде маневр жасауға болады. Содан кейін құтқарушы нәрестені бір қолмен және сол жағындағы қолымен қолдап, сол қолмен нәрестенің басын мұқият ұстайды (болжаммен бетінен, бірақ әрқашан нәрестенің басын қалыпты күйде ұстауға тырысады, алға қарай). Нәрестенің денесі осы күйде, соққы алу үшін, жоғарыдан төменге қарай еңкейген. Мұның бәрін істей алмайтын құтқарушылармен (мүгедектігі бар құтқарушылар және басқалар сияқты) жағдайларда олар қалыпты арқа соққыларын жасай алады, бір қолымен нәрестенің кеудесін қолдап, нәрестенің денесін бүгіп, содан кейін екінші қолымен қатты соққы береді. Кеудеге итеру маневрінде нәрестенің денесі беті жоғары қарап жатқан күйде бір бетке (құтқарушының жамбасына, құйрығына немесе қол астына) қойылады. Содан кейін құтқарушы екі саусағымен кеуде ортасындағы (мойыннан ішке дейінгі) сүйектің төменгі жартысына (көкше сүйегіне, оның ішке жақын бөлігіне) қысым жасайды. Бір жасқа толмаған балаларға ішке қарай итеру ұсынылмайды, өйткені бұл бауырға зақым келтіруі мүмкін. Арқаға соққылар мен кеудеге итерулер бес соққыдан және бес қысымнан тұратын циклдармен ауыстырылады, зат нәрестенің тыныс жолынан шыққанша немесе нәресте есінен танып қалғанша. Бұл процедура жандандыру және тыныс алуды ауыстырады, бірақ кейбір айырмашылықтар бар: Құтқарушы 30 қысым жасаумен бастайды, екі саусағымен кеуде ортасынан кеуде ортасына дейін өтетін сүйектің төменгі жартысына (көкше сүйегіне, оның ішке жақын бөлігіне) шамамен секундқа 2 рет қысады. Қысымның соңында құтқарушы ауызға кедергі келтіретін затты тексеріп көреді. Егер ол көзге көрінетін болса, құтқарушы оны алып тастауға тырысады (әдетте саусақпен сыпыру арқылы). Құтқарушы шетелдік денені жұтқыншақ тілімен шатастырмауы керек: жұтқыншақтың шеміршек жапырақшасы. Затты көрінбей тұрып алып тастауға тырысуға болады, саусақтармен немесе тіс тазартқышпен (басқа құралдар нәресте үшін тым кең болуы мүмкін), бірақ қазіргі хаттамалар көзге көрінбесе, затты алып тастауды ұсынбайды (соқырлықпен сыпыру), себебі ол кездейсоқ түрде тереңірек итеру қаупі бар, сонымен қатар қысымдар затты өздігінен шығаруы мүмкін (кейбір жағдайларда). Егер құтқарушы тұншығуға себеп болған заттың қап немесе осыған ұқсас екенін білсе, оны алып тастауға тырысқанда оны көруі міндетті емес (оның тереңірек итеру қаупі жоқ, және оны ұқыпты түрде қолмен анықтау оңай). Дегенмен, егер кез келген алып тастау әрекетіне тым көп уақыт кетсе, оны кейбір сәттерде кеудеге қысым жасаумен ауыстыру қажет болуы мүмкін, алып тастауға кедергі келтірмей. Алып тастау сәтті болсын болмасын, осы жандандыру процедурасын келесі қадамға көшіру және нәресте өздігінен тыныс ала бастағанша немесе жедел жәрдем келгенше жалғастыру керек. Жандандырудың келесі қадамында құтқарушы нәрестенің аузы мен мұрынын бірдей жауып, ауа үрлейді. Осы алғашқы тыныс алудан кейін нәрестенің басын жоғары-төменге иектеп, осылайша ауаға арна жасауға тырысу ұсынылады, бірақ оны шамамен туралап, содан кейін қосымша тыныс алу жасау керек. Тыныс алу әдетте зат бітелгенде сәтсіз аяқталады, бірақ құтқарушы келесі қадамды жалғастыруы керек. Дегенмен, олар сәтті болуы мүмкін, сонда нәрестенің кеудесінің көтерілгенін көруге болады. Егер тыныс алу нәрестенің өкпесіне жетсе, онда зат белгісіз орынға жылжып, кейбір бос орын қалдырған деген сөз. Сондықтан келесі тыныс алуларды абайлап жасау пайдалы болуы мүмкін, затты жаңадан бітетін орынға жылжытпау үшін, және егер осы абайлап жасалған тыныс алулар сәтсіз болса, келесі тыныс алуларда үрлеу күшін арттыру керек. Нәрестенің денесі нәзік, және тыныс жолы бітелмеген жағдайда, олардың өкпесін толтыру үшін үрлеуде аз күш жеткілікті. Нәрестенің түсі кейбір сәтті тыныс алулардан кейін жақсарады. Тыныс алудан кейін құтқарушы бастапқы 30 қысымға оралуы керек, осы жандандыру циклын қайталайды, нәрестелер өздігінен қалыпты түрде тыныс ала бастағанша үздіксіз жалғастырады.

It is crucial to avoid blindingly sweeping the airway unless there is direct visualization of the airway – in fact, these procedures are advised only to be performed in more controlled environments such as an operating room. In unconscious choking victims, the American Medical Association has previously advocated sweeping the fingers across the back of the throat to attempt to dislodge airway obstructions. Many modern protocols suggest other treatment modalities are superior. Red Cross procedures also advise rescuers not to perform a finger sweep unless an object can be clearly seen in the victim's mouth to prevent driving the obstruction deeper into the victim's airway. Other protocols suggest that if the patient is conscious they will be able to remove the foreign object themselves, or if they are unconscious, the rescuer should place them in the recovery position to allow the drainage of fluids out of the mouth instead of down the trachea due to gravity. There is also a risk of causing further damage (inducing vomiting, for instance) by using a finger sweep technique. There are no studies that have examined the usefulness of the finger sweep technique when there is no visible object in the airway. Recommendations for the use of the finger sweep have been based on anecdotal evidence. highlighting the importance for widespread dissemination of the appropriate anti choking techniques for these age groups. In fact, it has been shown that increased parental education may decrease choking rates among children. For infants under 1 year old, the American Heart Association recommends adapted procedures. The size of the children's body is the most important aspect in determining the correct anti choking technique. So children who are too large for the babies' procedures require the normal first aid techniques against choking. First aid for infants alternates a special cycle of back blows (five back slaps) followed by chest thrusts (five adapted chest compressions). In the back blows maneuver, the rescuer slaps on the baby's back. It is recommended that the baby receive them being slightly leaned upside down on an inclination. There exist several ways to achieve this:

One modality is that the rescuer sits down on a seat with the baby, and supports the baby with a forearm and its respective hand. The baby's head must be carefully held with that hand (approximately by the face, but always trying that the baby's head keeps in a normal position, looking forward). Then the baby's body can be leaned forward upside down along the rescuer's thighs, and receive the slaps. As an easier alternative, the rescuer can sit on a bed or sofa, or even the floor, carrying the baby. Next, the rescuer should support the baby's body on the own lap, to lean the baby a bit upside down at the right or the left of the lap. The baby's head must be in a normal position, looking frontally. It is always convenient that the baby's chest is supported against something. Then the rescuer would slap the back of the baby. If the rescuer cannot sit down, at least it is possible to attempt the manoeuver at a low height and over a soft surface. Then the rescuer would support the baby with a forearm and the hand of that side, holding carefully the baby's head with that hand (approximately by the face, but always trying that the baby's head keeps in a normal position, looking forward). The baby's body would be leaned upside down in that position to receive the slaps. In situations with rescuers who cannot do all of that (as rescuers with disabilities and others), they can still try the normal back blows, supporting the baby's chest with one hand, bending the baby's body, and then giving firm slaps with the other hand. In the chest thrusts manoeuver, the baby's body is placed lying face up on a surface (it can be the rescuer's thighs, lap or forearm). Then, the rescuer does the compressions pressing with only two fingers on the lower half of the bone that is along the middle of the chest from the neck to the belly (on the chest bone, named sternum, on its part that is the nearest to the belly). Abdominal thrusts are not recommended in children less than one year old because they can cause liver damage. The back blows and chest thrusts are alternated in cycles of five back blows and five chest compressions until the object comes out of the infant's airway or until the infant becomes unconscious. that alternates compressions and rescue breaths, like in a normal CPR, but with some differences:

The rescuer begins by making 30 compressions, pressing with only two fingers on the lower half of the bone that crosses the middle of the chest from the neck to the belly (on the chest bone, named sternum, on its part that is the nearest to the belly), at an approximate rhythm of nearly 2 per second. At the end of the round of compressions, the rescuer looks into the mouth for the obstructing object. And, if it is already visible, the rescuer makes a try to extract it (usually using a finger sweep). The rescuer must not confuse a foreign object with the epiglottis: a cartilaginous flap of the throat. It is possible to try to extract the object without seeing it, carefully: taking it with the fingers, or using a toothpick (maybe, because almost any other tool would be too wide for a baby), but the current protocols do not recommend extracting the object if it is not visible (a blind extraction), because of the risk to sink it deeper by accident, and because the compressions could move the object outside by themselves (in some cases). A rescuer that already knows that the choking object is a bag (or similar) does not need to see the object before trying to extract it (because there is no risk of sinking it much deeper, and it is easy to detect by using the touch carefully). Anyway, if any removal is tried and takes too much time, it may require alternating it with the chest compressions at some moments, without hindering to the extraction. And, being the object extracted or not in this step, this CPR procedure must pass to the next action and continue until the babies can breathe by themselves or emergency medical services arrive. In the next step of the CPR, the rescuer makes a rescue breath, covering the baby's mouth and nose simultaneously with the own mouth, and blowing air inside. After that first rescue breath, it is recommended tilting the baby's head up and down, trying to open a space for the air in that manner, but leaving it approximately straight again, and then giving an additional rescue breath. The rescue breaths usually fail while the object is still blocking, but then the rescuer has only to continue with the next step. Anyway, they can be successful, and then the chest of the baby would be seen rising. If a rescue breath reaches the baby's lungs, it is because the object has been moved to an unknown position that leaves some open space, so it can be useful making the next rescue breaths more softly to avoid moving the object to a new blocking position again, and, in case of those soft rescue breaths are not successful, increasing the strength of blowing in the next ones. The bodies of the babies are delicate, and, when the airway is not clogged, only a little strength in blowing is enough to fill their lungs. The baby's colour would improve after some successful rescue breaths. After the rescue breaths, the rescuer has to return to the 30 initial compressions, repeating the same resuscitation cycle again, continually, until the choking babies can breathe normally by themselves.

Жүкті немесе өте семіз адамдар

Кейбір жұтқыншағы тарылған адамдарға ішкі органдарына қысым жасауға болмайды. Мұндай жағдайда, American Heart Association (АҚА) алдымен жөтелге шақыруды ұсынады. Егер адам жөтелдесе, басқа жағдайлардағыдай, кезекпен арқаға соққылар жасау және итеру әрекеттері қолданылуы керек. Құрбанды аяқтарынан ұстап (тізелерінен, немесе буындарынан немесе тобықтарынан) төсектен сығарып алу керек. Содан кейін құтқарушы зардап шегушіні төсектің жиегіне отырғызып, иықтарын немесе қолдарын (алқанынан немесе білегінен) тартады. Бұл кезде адам дене функцияларын бақылай алмайды, сондықтан оған қауіпсіз орын құруға біреудің көмегі қажет. Адамның мойнына жақын заттарды алып тастап, кеңістік жасау керек. Сосын оны бүйіріне бұрып, тыныс алуына көмектесу және сілекейден тұншығу қаупін азайту керек.

Өзін- өзі емдеу

Алғашқы көмек көрсету әдістерін өзіне қолдануға болады, егер басқалар жалпы алғашқы көмек көрсетуге мүмкіндік таппаса. Бұл мақұлданған құлауға қарсы құрылғыны қасыңда алып жүруді (жоғарыда қараңыз) немесе негізінен қолмен өзіне-өзі алғашқы көмек көрсету әдістерін орындауды қамтиды: Ең көп таралған маневр – өзінің құрсағын бір заттың жиегіне орналастырудан тұрады: әдетте креслоның арқасы, бірақ оны креслода, қоршауда немесе үстел үстінде де жасауға болады. Содан кейін құрсақты жиекке қарай итеріп, ішке және жоғары бағытта күшті қозғалыстар жасау керек. Маневрдің қысымын арттыру және оңайлату үшін таңдалған жиек пен құрсақ арасына бірінші немесе екі қолыңызды қоюға болады (жағдайға қарай). Сондай-ақ, жиекке құлауға тырысу арқылы да қысымды арттыруға болады. Басқа нұсқасы – ішкі және жоғары бағытта тиісті затпен құрсақты басу. Құрсақты тек қолмен итеруге де болады. Бұл үшін бірінші қолыңызды жұдырықтап, екінші қолыңызбен ұстап, кеуде мен құрсақ аралық аймаққа қойыңыз. Содан кейін денеңізді алға иіп, қолдарыңызбен ішке және жоғары бағытта күшті қысым жасаңыз. Бір зерттеуге сәйкес, өзіне-өзі жасалған құрсақ итеру, басқа адам жасағандай тиімді болып шықты. Егер ауыр жарақаттар, жүктілік немесе семіздік сияқты жағдайларда құрсақ итеру арқылы өзіне-өзі көмек көрсету мүмкін болмаса, көкірек итеруді өзіне-өзі қолдану ұсынылады, бірақ бұл қиынға соғуы мүмкін. Бұл үшін денеңізді алға иіп, бірінші қолыңызды жұдырықтап, екінші қолыңызбен ұстап, екі қолыңызбен де көкірек сүйегінің төменгі жартысына (көк сүйек, көкіректің ортасынан тік өтетін сүйек) күшті қысым жасаңыз. Қысымды жақсы сезіну үшін көкіректің бұлшық еттерін босаңсыту пайдалы. Басқа нұсқасы – көкірегі босаңсыған кезде қысымды қабылдау үшін дәл сол нүктеге тиісті затпен ішкі жаққа басу. Мүмкіндігінше жөтелгеніңіз де тыныс жолдарыңызды тазалауға көмектеседі. Сонымен қатар, көптеген дереккөздер баспен төмен (кері) қаратып жатуды ұсынады. Әдетте, бұл процедураны науқас есінен танып, хирургиялық дағдылары бар адам ғана орындайды.

First aid anti choking techniques can be applied on oneself if others are not around to perform general first aid. This can include carrying an approved anti choking device nearby (see above) or conducting first aid techniques on oneself, mainly by hand:

The most widely recommended manoeuver consists of positioning ones own abdomen over the border of an object: usually a chairback, but it could work on an armchair, railing or countertop, and then driving the abdomen upon the border, making sharp thrusts in an inwards an upwards direction. It is possible to place a fist or both fists between the chosen border and the belly, to increase the pressure of the manoeuver and make it easier (depending on the situation). It is also possible trying to fall on the edge, aiming to achieve more pressure in that way. Other variation of this consists in pressing one's own belly with an appropriated object, in an inwards and upwards direction. Additionally, abdominal thrusts can be self applied only with the hands. This is achieved by making a fist, grasping it with the other hand, and placing them on the area located between the chest and the belly button. Then the body is bent forward and the hands make strong compressions pressing in an inwards an upwards direction. One study concluded that the self administered abdominal thrusts were as effective as those performed by another person. When certain scenarios make it impossible for self treatment with abdominal thrust (serious injuries, pregnancy, or obesity), the self application of chest thrusts is recommended, although more difficult. This would be achieved by leaning the body forward, making a fist, grasping it with the other hand, and doing strong compressions inwards with both of them on the lower half of the chest bone (the sternum, the bone that crosses vertically the middle of the chest). It is convenient to relax the chest for a better reception. Other variation of this is the use of an appropriated object to press inwards in the same point, being equally convenient to receive the compressions when the chest is relaxed. Making attempts to cough, when it is possible, can also aid in clearing the airway. Alternatively, multiple sources of evidence suggest applying the head down (inverse) position. Usually, this procedure is only performed by someone with knowledge about it and surgical skills, when the patient is already unconscious.

Алдын алу

Жұлынның кедір-бұдыр болуына ден қою үшін уақыт өте қысқа, және ең жаман жағдайда бұл өлімге алып келуі мүмкін. Сондықтан, осының алдын алу ыңғайлы, осылайша ол орын алмас үшін.

Жалпы алдын алу

Құтылу әдетте тым үлкен немесе тым көп мөлшердегі, жақсы шайналмаған тамақты жұту арқылы болады. Бұл қауіпті азайту үшін тамақты орташа мөлшердегі бөліктерге бөліп, жұтудан бұрын мұқият шайнау керек. Тамақты шайнауға болатын жағдайда, оны міндетті түрде шайнау қажет, ол қандай болса да, тіпті өте жұмсақ немесе желатинді (мысалы, кремдер, желелер және жұмсақ десерттер) болса да. Жұтуды аяқтауға көмектесу үшін жанында сұйықтық болуы пайдалы (құтылу орын алмас бұрын). Дұрыс жұту үшін мойынды қалыпты күйде ұстап, басты алға қаратып, отырып не тұрып (жатып немесе арқаға ыңғайланып отырмау) болу ұсынылады. Көңілді аудару, ойша шашырау, мысалы, күлгенде немесе бір уақытта бірнеше іспен айналысқанда құтылу қаупі артады. Осы себепті, ұйықтаған кезде (толық оянбағанда) тамақтану да құтылу мүмкіндігін арттырады. Алкоголь, есірткі немесе қабылдау қабілетіне немесе реакцияға әсер ететін кейбір дәрі-дәрмектердің әсері астында болғанда да қауіп күшейеді. Тамақты ауыз толтырып жеуге көңіл жеткізу керек. Құтылуға қарсы құрылғыларды көпшілік орындарда, іс-шараларда, қауіпті аймақтарда және үйлерде орналастыру ыңғайлы, сонда болатын жұту жағдайларын шешу үшін.

АҚШ-тағы балаларға арналған ережелер

Бірнеше заңдар мен комиссиялар балалардың жұтынып қалу қаупін алдын алуға бағытталған. 1972 жылы Тұтынушы тауарларының қауіпсіздігі туралы заң қабылданған кезде құрылған АҚШ Тұтынушы тауарларының қауіпсіздігі жөніндегі комиссиясы (CPSC) пайдаланушыларға зиян келтірудің "шамадан тыс тәуекелін" тудыруы мүмкін тұтынушы тауарларын реттейді. Тұтынушы тауарларының қауіпсіздігі туралы заң CPSC-ге тұтынушыларға зиян келтіруі мүмкін заттарды тыйым салуға немесе ескертулер қоюға мүмкіндік берді. Кішкентай бөлшектерді тексеру құрылғысы (SPTF) – ұзындығы 2,25 дюйм, ені 1,25 дюйм болатын цилиндр, ол тауарға жұтыну қаупі туралы ескертудің қойылуын анықтайды. Сонымен қатар, 2008 жылы Тұтынушы тауарларының қауіпсіздігін жақсарту туралы заң, тауарды сатуға қатысты кез келген жарнама немесе веб-сайттарда жұтыну қаупі туралы ескертулерді көрсетуді талап етеді. 1991 жылғы зерттеуге сәйкес, ескерту таңбалары жұтыну оқиғаларының алдын алудың тиімді шарасы болып табылады. Көп бөліктен тұратын заттарда жұтыну қаупі бар бөліктер болуы мүмкін. Балалар ойыншықтарында ұсынылатын жас диапазоны көрсетілген болуы мүмкін, ал басқа заттарда ата-аналарға оларды балалардың қолы жетпейтін жерде сақтау туралы ескерту болуы мүмкін. Ескерту таңбалары анық орналастырылған және жазылған, әдетте, көзге көрінетін суреттермен бірге. Тауарлар қорғалған болса да, қазіргі таңдағыда Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) тағамдармен жұтыну қаупіне қатысты ережелері жоқ.

Басқа да қауіпті топтар үшін алдын алу

Кейбір топтарда тұншығу қаупі жоғары, мысалы, қарттарда, мүмкіндігі шектеулі адамдарда (физикалық немесе психикалық), алкоголь немесе есірткінің әсерінен болатын адамдарда, сілекей шығару немесе реакция беру қабілетін төмендететін дәрілерді қабылдаған адамдарда, жұту қиындықтары бар (дисфагия) науқастарда, өз-өзіне зиян келтіруге бейім адамдарда, эпилепсиямен ауыратын және аутизм спектріндегі адамдарда. Оларға тамақ ішу үшін көбірек көмек қажет болуы мүмкін, сондай-ақ тамақ ішер кезде оларды қадағалау қажет. Тамақ ішу қабілеті нашарлаған жағдайда, кейбір қауіпті тағамдарды (мысалы, шұжық, банан немесе жүзім) тілімдерге бөлуге болады, және одан әрі, ұзынша тілімдерге (көптеген сопақ пішіндес тағамдар үшін қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін тілімдер басты бөлік болып табылады). Жақсы шайнай алмайтын адамдарға қатты тағамдарды беруге болмайды. Егер адам қауіпсіз түрде тамақтана алмаса, тағамды шприц арқылы беруге болады. Сілекейді азайтатын дәрілерді қабылдаған адамдар сілекейлері қалпына келгенше қатты тағамдарды жемеуі керек.