Кіріспе

Б.з.б. 1-ғасырдағы герман билеушісі Ариовист – швебтер мен басқа да одақтас герман халықтарының басшысы болған. Ол және оның ізбасарлары Галлиядағы соғысқа қатысып, арверндер мен секвандықтарға қарсыластары – эдуйлерді жеңуге көмектесті. Содан кейін олар көптеп жаулап алынған Галлия аумағындағы, яғни Эльзас аймағына қоныстанды. Бірақ, 58 жылғы Вогез шайқасында олар жеңіліске ұшырады және Юлий Цезарь оларды Рейн өзенінен кері ығыстырып жіберді.

Негізгі дереккөздер

Ариовист және оның қатысқан оқиғалары Цезарьдің "Commentarii de Bello Gallico" еңбегі арқылы белгілі. Цезарь оқиғалардың өзі қатысқандықтан, маңызды дереккөз саналады, бірақ оның жазбалары саяси мақсаттарда жазылған болуы мүмкін, сондықтан олардың жеке мүдделерді қорғауға бағытталғанына күдік тудыруы мүмкін. Кейінгі тарихшылар, әсіресе Дион Кассий, оның ниеттерін күдікпен қарастырады.

Рөл мен мәртебе

Ариовист суэбтердің азаматы болған. Ол галл тілінде еркін сөйледі. Оның екі әйелі болды, бірін үйінен алып келді. Екіншісі – Норикум патшасы Вокцийдің қарындасы, ол саяси неке арқылы алынған. Ариовистті Цезарь rex Germanorum деп сипаттаған. Бұл көбінесе "немістердің патшасы" деп аударылады, бірақ латын тілінде анықталмаған сөз болғандықтан, "неміс патшасы" деп аударуға да болады, бұл оның барлық немістерді билегенін білдірмейді. Шындығында, Германия көптеген тайпалар мен саяси топтарға бөлінген, олардың көпшілігі патшалармен басқарылған. Ариовисттің билігі Галлияға қоныстанған немістерге ғана тараған болуы мүмкін. Ол Рим Сенаты тарапынан патша ретінде мойындалған, бірақ Рим титулының Ариовисттің немістер арасындағы әлеуметтік статусына қаншалықты сәйкес келгені белгісіз. Сол сияқты, Рим Республикасы тарихындағы сол кезде сенаттың "rex" деген сөзбен немесе қандай мағынаны білдіргені де анық емес. "Патша" сөзінің мағынасы көптеген түрлі болуы мүмкін және Римнің ғасырлар бойында осылай болды. Тацит германдықтардың патшаларды, олар тегі бойынша таңдалған, және әскери басшыларды, олар қабілеттерімен таңдалған, деп ажыратқандарын, сондай-ақ патшалардың шексіз билігі болмағанын айтады.

Галлиядағы интервенция

Кейбір уақыт бұрын Цезарьдің Галлия губернаторы болып тағайындалуына дейін (б.з.д. 58 жылы басталған), Галлиялық Арверни және Секуани тайпалары Ариовисттің көмегін шақырып, Эдуи тайпасына қарсы соғыс жүргізді. Эдуилер – Францияның Луара өзенінің жоғарғы ағысында қоныстанған көптеген кельт халқы. Олардың жері солтүстік-шығыстағы көршілері – Дубс өзенінің аңғарын басып алған Секуани және Орталық Массивтегі Арверни тайпаларының арасында орналасқан. Цезарь бұл қақтығыстың себебін нақты айтпайды, бірақ Секуанилер Дубс аңғары арқылы Рейн өзеніне бару жолын бақылап отырды. Осы мақсатта олар біртіндеп Весонтио қаласында оппидум, яғни бекінілген қала салды. Саудагерлер Рон және оның саласы Саона (ежелгі Арар) өзендерімен жүргенде, Весонтиодағы Дубсты Секуанилермен келісім жасамай өте алмайтын, ал Рейннен Ронға да осындай шарттармен өтуге болатын. Бүкіл үлкен каналдың шығысында Юра таулары, батысында Орталық Массив жатыр. Весонтио – Мюльхаус пен Базель арасындағы Рейн өзенінің сол жағындағы бөлігі. Арар өзені Эдуи және Секуани тайпаларының арасындағы шекараның бір бөлігін құрады. Кейінгі республика мен ерте империя кезеңінде Цезарьден кейінгі ұрпақ өмір сүрген Страбон, Секуани және Эдуи тайпалары арасындағы қақтығыстың себебін айтады, ол, кем дегенде, Страбонның пікірінше, саудамен байланысты болды. Әр тайпа Арар өзенін және оның бойымен жүк тасымалы үшін алынатын төлемді өздеріне тиесілі деп есептеді, бірақ Страбон айтады: «бірақ қазір бәрі римдіктерге тиесілі». Секуанилер бұрынғы уақытта немістердің өзен арқылы жиі жасаған жорықтарын үнемі қолдаған, бұл Ариовисттің Секуани жерлерін кейіннен қиратуы жаңа саясат екенін көрсетеді. Эдуи және олардың жауы арасындағы соңғы шайқастың орны, оны Цезарь Магетобрига шайқасы деп атады, әлі белгісіз, бірақ Ариовисттің 15 мың әскері жағдайды өзгертіп, Эдуилер Секуаниге салық төлеуге мәжбүр болды. Цицерон б.з.д. 60 жылы Эдуилердің жеңіліске ұшырағаны туралы жазады, бұл осы шайқасқа сілтеме болуы мүмкін. Ариовист Эдуи территориясының үштен бір бөлігін басып алып, онда 120 мың неміс қоныстандырды. Осы кезде одақтастарына зиян келтірмеу үшін Ариовист Рейн мен Дубс арасындағы Белфорт маңындағы төмендік арқылы өтіп, содан кейін Огнон өзенінің аңғары арқылы Эдуиге жақындаған болуы керек. Бұл әрекет Секуаниді оның және Юра тауларының арасында қалдырды, егер олар одақтас болмаса, бұл жағдай екеуі үшін де қиын болды. Ариовист стратегиялық Дубс аңғарынан Секуаниді қуу және оны германдық қоныс салушыларымен толтыру туралы шешім қабылдады. Ол өзінің одақтастары – Харудтар үшін кельт жерінің үштен бір бөлігін талап етті. Цезарь герман тайпаларының шын мәнінде Секуани жерінде болғанын және оларды қорқытып отырғанын нақты айтады. Олар барлық оппидумдарды бақылап отырды делінгенімен, бұл толығымен дұрыс емес, өйткені Весонтио германдықтардың бақылауында болған жоқ. Алайда, солтүстіктегі аймақ германдықтардың бақылауында болған болуы мүмкін.

Шайқас

Цезарь алыс емес, мүмкін Бибракте немесе оның маңында болды, ол сол жерде Гелвети және басқа да кельт тайпаларына үлкен жеңіс одіс еткен, сондай-ақ қалған Боилерді таратып, оларға Эдуан жеріне қоныстануға рұхсат берген еді. Боилер шайқастан кейін қалғандары аз болғандықтан, эдуилер оларға көмектесті. Ол Саона өзенінің бойымен жорыққа шығуды бастады. Ариовист өзінің шеберлігімен Весонтионды стратегиялық Дубс өзенінің кілті ретінде анықтады және сол бағытта бет алды, бірақ Цезарь, мүмкін, галлдардан алған ақпаратқа сүйене отырып, бірінші болып келді және негізгі базасын құрды. Ол өзінің әскерлері арасындағы үрейге қарсы күресуге мәжбүр болды, олар немістердің қандай да бір жоғары сапалы жауынгерлер екенін естіген еді. Ол кеңес шақырып, жүзбасыларды осыған себеп болғандары үшін сөккен, олар әмірлерді орындағанда ғана бұл қажет болмайтын еді. Белгілі сөздерінің бірінде ол оларды қызметке қайтарды және ертеңгі таңда 10-шы легионмен ғана жорыққа шығуға дайын екенін айтып, олардың батылдығына күмәні жоқ екенін мәлімдеді. Бұл сөз 10-шы легионда фанатикалық адалдықты, ал қалғандарында ұят пен бәсекелестікті оятуға бағытталған еді. Весонтио Рейннен шамамен 75 миль (121 км) қашықтықта орналасқан. Ариовист римдіктердің сол жерде екенін білген, сондықтан ол жорығын тоқтатты және күтті. Дивисиактың басшылығымен Цезарь әскерлері 7 күн ішінде 80 шақырым жол жүріп, шамамен Белфорт маңына жетті. Әскер күніне 7 миль ғана жылжыды және Дивисиактың ашық дала арқылы оларды жетектеуіне сенді; сондықтан, Безансон мен Белфорт арасында сол кезде римдік жолдар болмағанын болжауға болады. Цезарь өзінің ашық далаға шығу үшін жолын бұрғанын айтады, ең болмаса Дубстан батысқа қарай, кельт одақтастарының жері арқылы. Ариовист елшілерін Цезарьға жіберіп, оның өзіне келгенін растады, келіссөздер жүргізуге келісім білдірді. Өз қарсыластарына соңғы мүмкіндік беруге беделді Цезарь Ариовист ақылға келгенін ойлады. Олар тек атты әскермен бірге ат үстінде кездесуге келісті. Цезарь 10-шы легионның атты әскерін алып келді, олар өзін рыцарь деп атап, 10-шы легионның лақап атын Эвестрис етті. Екі жақтың кездесуі лагерьлер арасындағы биік төбеде, жансақшылар бірнеше жүз метр қашықтықта тұрғанда болды, бұл парлейлер тарихында сирек кездесетін оқиға. Олар екеуі де өз пікірлерін басқалардың араласуынсыз, бетпе-бет айтуға мүмкіндік алды. Цезарь рим саясатына тоқталып өтті. Ариовист енді эдуилер өзіне қарсы емес, керісінше, оған шабуыл жасады деп мәлімдеді. Цезарь Ариовисттің "аллоброгтармен соңғы соғыста эдуилердің римдіктерге көмектеспегенін, сондай-ақ эдуилердің өзімен және секвандықтармен күресінде римдіктерден ешқандай көмек алмағанын білмейтін, сондай-ақ істерді білмейтін, беймәдени емес екенін" айтқандығын жеткізді. Жоғарыда "беймәдени" деп аударылған сөз (МакДевитт пен Бонның аудармасы) – варварлық. Классикалық өркениеттер ұзақ әдеби кезеңдерінде солтүстік пен шығыстағы халықтарды үнемі варварлар деп сипаттап, оларды көбінесе "варварлар" деп аударған. Бұл сөз гректер мен римдіктердің өздерінің өркениеттері мен құндылықтарын бөліспейтіндерге деген қарапайымдылығын, қорқынышын және жек көруін білдіреді. Мұндай варварлар осындай ұғымды пайдалану туралы өз сезімдерін білдіруге сирек мүмкіндік алды, бұл жағдайда Ариовист сияқты. Ариовист римдіктердің ресми достығын жалған деп сипаттады және тағы бір таңғажайып болжам жасады: ол Цезарьді өлтіру арқылы Римдегі көптеген беделді адамдардың шынайы достығына ие бола алады. Оның үстіне, сенаттың шешімі бойынша, Галлия өз заңдарымен басқарылуға тиіс және сондықтан босатылуы керек. Ол кезде Цезарь өзінің жансақшыларына қашып құтылуға мәжбүр болды, өйткені германдық атты әскері зымырандарды лақтыра бастады. Келесі күні Ариовист Цезарьды тағы да бір кездесуге шақырды. Немістерге сенім артуға болмайтынын көрсету үшін, ол екі кіші офицерін, Гай Валериус Процилл мен Маркус Меттиусты жіберді. Олар Ариовист әскерін көтеру барысында ұсталып, тізбекке байланды. Келесі бірнеше күн ішінде Ариовист өзінің қосыны Цезарьға екі шақырымдай жақын жерге орналастырып, атты әскер шайқастарымен осы жылжуды жапты. Герман тайпалары арнайы күш құрамын жасады, оның құрамында атты әскер мен жеңіл жаяу әскері тең мөлшерде болды, олардың жалғыз міндеті – жеке немесе топтап, жауынгерлерге қолдау көрсету. Цезарь әскері күн сайын оның лагерінің қабырғасының сыртында шайқасқа дайын тұрды, бірақ тек шайқас болды. Соңында, екі шақырым қашықтықтан Ариовист Цезарьдің жабдықтау желісін кесіп, оның гарнизонын оқшаулады. Цезарь германдық жақ күшпен шабуыл жасаған жоқ, өйткені олардың болжамдары бойынша, жаңа ай келгенше шайқасқа түспеу керек екен. Алайда, Ариовисттің шайқасқа түспеуінің себебі одан да қарапайым еді: ол Цезарьді толық қоршап алған. Дио Кассий лагерьдің артындағы төбеде германдықтардың бар екенін айтады, онда қоймаға азық-түлік әкелінетін Porta Quaestoria қақпасы орналасқан. Ариовист Цезарьді қоршауға алып, оны аштықтан өлтіруді үміттенеді. Өздерінің ең шебер басшысымен басқарылатын рим армиясы енді Жерорта теңізінің барлық аймақтарын билеуге мүмкіндік берген классикалық тактиканы көрсетті, сондықтан римдіктер оны "біздің теңізіміз" деп атады. Ариовист бұл не боларын күтпегені анық. Цезарь немістердің өзінен көп екенін және оның ең жақсы және жалғыз қорғанысы шабуыл екенін білді. Ол немістерді шайқасқа мәжбүр етуі керек немесе аштықтан бас игізуі керек еді. Лагерде жеңіл қорғаныс қалдырып, Цезарь герман лагеріне жақын жерде acies triplex құрамында жорыққа шықты. Бірінші екі қатардың күзетімен үшінші қатар тағы бір лагерь салды, онда Цезарь екі легион мен қосымша әскерін орналастырды, ал қалған төрт легион негізгі лагерьге қайтып келді. Кері перспективада Ариовисттің бүкіл күшін екі шайқас желісіне қарсы тастауы керек еді, ал үшінші (қосалқы) бөлім алаңдап тұрғанда немесе төрт легион екі легионнан бөлінгенде шабуыл жасауы керек еді, бірақ шайқастың барысы ешқашан болжамды болмайды, қандай да бір мүмкіндік болса да. Келесі күні Цезарь алдыңғы лагерьден алынған қосымша әскерлерді жасырын қылып, алты легионды acies triplex құрамында бастапқы сызыққа шығарды. Әр трибун жеке легионды жетекшілік етті, ал квестор 6-шы легионды басқарды. Цезарь әскерінің жоғары басшылықтың барлығының көз алдында екенін көруін қалады, олар олардың тағдырын бөлісетініне сенімді болды. Содан кейін олар германдық күштің ең әлсіз бөлігіне, оның ашық лагеріне шабуыл жасады. Цезарь дұшпан лагерінің вагон тізбегімен қоршалғанын айтады, ол не шайқасуға, не қашуға мәжбүр болды. Әдеттегідей, әйелдердің аңыраулы жылауы вагонға орналастырылды. Бұл германдық сарбаздарға қандай әсер еткені белгісіз. Мақсаты тайпаны жеңіске жеткенімен немесе әйелдері мен балаларымен бірге жойылғаннан кейін жеңіске жеткенімен, жеңіске жетуге мәжбүр ету еді. Германдықтар римдіктерге дейін этникалық топтар бойынша жиналды: Харуды, Маркоманды, Трибоки, Вангиондар, Неметес, Седусий және Суэби. Олардың қосалқы күштері болмаған, ал римдіктер екі бөлімді алға, бір бөлімді артқа жылжытуды қалыпты тәжірибе етті. Цезарь германдық сол қанатын шабуылдап, шайқасты бастады, ол ең әлсіз болып көрінді. Германдық күштер осы жылдамдықпен шабуыл жасады, римдіктер пила лақтыра алмады және шайқас бірден қылышпен шайқасқа айналды. Римдік ашық шайқас шегінде, әрбір адам шайқасуға орын қалдырылған, жеңіске жетті. Германдықтар фаланкс құрып, римдіктерді кері итеруге тырысты, тіпті соңғылары дұшпанның қалқандарына секіріп, оларды төмен қарай итеруге тырысты. Атты әскер офицері...

Салдары

Егер Цезарь герман әскерінің бөлімдерін солдан оңға қарай атаса, суэбтер Цезарьдың оң жағында болды, ең көп шығынды көтерді және римдік атты әскерлер оларды ең көп қуып жетеді. Рейннен өтуді жоспарлаған суэбтер кері қайтты. Суэбтермен бірге шабуылға шыққан герман тайпалары оларға қарсы шығып, шегіну кезінде шабуыл жасап, бейбітшілік сатып алды. Бірнеше күн ішінде суэбтер Рейннің үстінен немесе оның бойымен кез келген шабуылды ұйымдастыру мүмкіндігінен айырылды және болашақтағы аламандықтар ретінде Қара Орманда біраз уақыт бойы одан қашып тығынды. Ариовист қашып құтылуы мүмкін, бірақ суэбтердің азаматтық әскерінде қандай да бір лауазымды сақтағаны екіталай. 55 ж.б.д. суэбтер Усипеттер мен Тенктерилерді олардың жерлерінен қуғанда, ол туралы есімдер жоқ. 54 ж.б.д. соңында ол қайтыс болды, және оның өлімі германдықтар арасында наразылық тудырды деген хабар бар. Цезарь Рейннің сол жағалауында еркін қимылдады. Ол дереу белгиялықтарға қарсы жорыққа шықты, ал Рейн маңындағы жерлердің тағдыры оның есебінде көрсетілмеген. Эльзасты кім билегені мәселесі тарихи маңызға ие. Ондағы жер аттары кельт тілінде, бірақ кельттер қайда? Олар Цезарьдің Ариовистке қарсы жорығында көрінбейді. Олардың бір бөлігі Бой тайпасы болған болуы мүмкін, олар Дунайда күшті күш болған, бірақ Маркоманн мен Квадтармен кездескен. Германдардан қорқып, олар аймақтан кетуге мәжбүр болды, бірақ кейіннен Цезарьге қарсылық көрсету арқылы көбінесе жойылды. Цезарь олардың соңғыларын Аэдуи тайпасының арасына қоныстандырғаннан кейін ғана Ариовистке қарсы жорық басталды. Ерте Империяда Ариовист үшін соғысқан герман тайпалары Рейннің екі жағында да Эльзаста пайда болды. Олар осы кезде аралас этникалық құрамға ие болғандықтан, енді герман тілінде сөйлемеген болуы мүмкін. Римдіктер оларға суэбтерге қарсы қорғаныс қабаты ретінде қызмет ету үшін, қазір жоғалған Бой тайпасының бұрынғы жерлерін алуға рұқсат бергені анық. Олар ұзақ және адал қызмет етті. Олардан Жоғарғы Германия провинциясы құрылды. Кельттердің арасында қоныстанған германдықтардың тағдыры белгісіз, бірақ этникалық тазалау туралы ешқандай жазба жоқ. Олар жаңа романо-кельт халқына сіңіп кеткен болуы ықтимал.

Этимология

Көптеген ғалымдар Ариовистті галл тіліндегі ario ("асыл, еркін, озық") және uid, uidi, uissu ("түсінік, білім") сөздерінен туындаған деп санайды. Осылайша, Ариовисттің мағынасы "Асыл дана" немесе "Алдын ала білуші" болар еді. Ариовистті кельт этимологиялық сөздіктерінде басқа галлиялық есімдермен бірге кездестіруге болады, мысалы, Ариоман ("Жақсы басшы"), Ариогайс ("Найза басшысы") және Ариобиндус ("Ақ басшы"). Тағы бір мүмкіндік – бұл протогерман тіліндегі *harjaz ("әскер, жасақ") және *fristaz ("егемен, билеуші") сөздерінің бірігуі. Яғни, ол өз руында *Харжафрист деп танылған. Осыған ұқсас қайта құрастырылған германдық есімдер – *Harjawaldaz (ағылш. Harold) және *Waldaharjaz (ағылш. Walther), екеуі де "әскер билеушісі" деп аударылады. Атаудың Ario және vistus бөліктеріне бөлінуі қалыптасқан. 19 ғасырдағы "Аррио" мен "құрмет" ("Ehre") арасындағы байланыс дұрыс емес деп танылды. Қазіргі уақытта сөздің қалай туындағаны туралы толық келісім жоқ. Көптеген этимологиялық сөздіктер бұл туралы айтпайды. Уильям Смиттың грек және рим биографиялық сөздігі Ариовист туралы жазғанда, атаудың бірінші бөлігінің тағы бір түбірін ұсынады, ол бүгінгі таңда белгілі рун жазуларына сәйкес келеді. Ол Ario-ны неміс тіліндегі Heer – "әскер", ал vistus-ты неміс тіліндегі Fürst – "князь" деп аударады. Егер Ario германдық ата-бабасының римдік бейнесі болса, онда ата-бабасы батыс герман тіліндегі *harja, ал герман тіліндегі *harjaz сияқты *harja waldaz және *harja bergaz сияқты құрылымдарда кездеседі. Индоевропалық түбірі – *koro. Индоевропалық тіл біліміндегі Юлиус Покорный өзінің "Индогермандық этимологиялық сөздігінде" (интернетте қолжетімді) 67-бетте ario ? деген сөздің кельттік-германдық жеке есім, Ариовист ешқандай дәлел бермейтінін ( "арийлік" қатысты) айтады, өйткені ол *Hario-дан шығуы мүмкін. Қайта құрастырылған *harja рун жазуларында Harja және Harijaz деп жеке тұрып (мүмкін, Harii тайпасының адамы), Harijaz Leugaz (Lugii?) және Swaba harjaz (Suebi?) түрінде кездеседі, сондай-ақ "Хариуха" ("бірінші жауынгер") және "Хариулафз" ("жауынгер қасқыр") сөздерінің алдынан қосылады. Смит айтқандай, Ариовисттің тікелей мағынасы "генерал", яғни бұл есімді суэбтер берген атақ болуы мүмкін, ал оның нағыз есімі кейін осы атақпен жасырылып қалған. Цезарь суэбтердің жыл сайын 100 000 адамнан тұратын әскерін таңдап алғанын, ал Тацит суэбтердің бір тайпа емес екенін айтады. Ариовист, әдетте, генералдардың арасынан таңдалып, галлияға әскер тобын басқару үшін жіберілген, өйткені осы мақсатқа көрегендер қолданылған.