Кіріспе
Тарихи Шығыс герман этносы, Рим дәуірінде өмір сүрген герман тайпасы.
the Germanic tribe that lived during the Roman era
Бургундтар (бургундтар, бургундтар, бургундтар;;;) ерте герман тайпасы немесе тайпалар тобы болды. Олар Рим империясына жақын Рейн өзенінің орталық аймағында пайда болды, кейіннен империяның ішіне, шығыс Галлияға қоныс аударды. Олар Рим империясы тұсында, қазіргі Польшаның бөлігі болып табылатын Германия аймағында өмір сүргендері туралы жазбаларда кездеседі. Бургундтар туралы алғашқы мәліметтер 291 жылы Трирде император Максимианға арналған 11-ші мақтау сөздерінде, аламандықтармен бірге айтылған. Бұл оқиғалар шамамен 248-291 жылдар аралығында болған. Олар ғасырлар бойы көрші болып қалыпты. 411 жылы бургундтардың бір тобы Франктер мен Аламандықтар арасында Рейн өзенінің бойында қоныс алып, Вормс, Шпейер және Страсбург қалаларын басып алды. 436 жылы Аэций гунн әскерлерінің көмегімен Рейнде бургундтарды жеңіп, 443 жылы оларды империяның ішінде, шығыс Галлияда қоныстандырды. Бұл галлиялық аймақ Бургундия патшалығына айналды, ол кейіннен Франк империясының құрамына кірді. Бүгінгі Франциядағы Бургундия аймағы осы патшалықтың атауын сақтап қалған, бірақ ол патшалықтың тек бір бөлігін ғана қамтиды. Бургундтардың тағы бір бөлігі 451 жылы Аттиланың ғұн әскеріндегі жасаққа қосылды. Нақты деректер пайда болғанға дейін бургундтар Балтық теңізіндегі Борнхольм аралынан Висла бассейніне, қазіргі Польшаның орталық бөлігіне көшіп келген болуы мүмкін.
Атауы
Бургундиялықтар этнонимі ағылшын тілінде 5 ғасырда шығыс Галлияда және батыс Альп тауларында қоныстанған бургундтарға (Burgundionei, Burgundiones немесе Burgunds) қатысты қолданылады. Бургундияның алғашқы патшалығы қазіргі Бургундия аймағымен көп қиыспады, ал Францияның солтүстік-шығысындағы Франш-Конте, Францияның оңтүстік-шығысындағы Рона-Альп, Батыс Швейцариядағы Романдия және Солтүстік-Батыс Италиядағы Аоста аңғарының шекараларына жақын болды. Дегенмен, қазіргі қолданыста "бургундтар" кейде ескі патшалықтың атымен аталған, бірақ оның бастапқы шекараларына сәйкес келмейтін географиялық Бургундия немесе Бургундияның кейінгі тұрғындарына қатысты болуы мүмкін. 6-20 ғасырлар аралығында "Бургундияның" шекаралары мен саяси байланыстары жиі өзгеріп отырды. Қазіргі заманда Бургундия деп аталатын жалғыз аймақ Францияда орналасқан, ол Бургундия герцогтігінен өз атын алған. Бірақ орта ғасырлар контекстінде бургунд термині (немесе осыған ұқсас жазулар) герцогтар бақылаған қуатты саяси бірлікке де сілтеме жасай алады, ол Бургундияның өзінен бөлек, қазіргі Бельгия және Оңтүстік Нидерланды аймақтарымен де тығыз байланысты болды. Ескі патшалықтың француз бақылауындағы герцогтігіне кірмеген бөліктері, Бургундия графтығынан басқа, әртүрлі атаулармен белгілі болды.
Белгісіз ерте тарихы
Римдіктер басқаратын Рейнге жақын аймаққа жеткенге дейін бургундтардың шығу тегі әр түрлі ескі ұсыныстардың тақырыбы болып табылады, бірақ оларды кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы, Ян Вуд және Уолтер Гоффарт күмән келтіреді. Сьюзан Рейнольдс айтқандай: Олар ұзақ уақыттан бері скандинавиялық шығу тегімен байланысты, бұл жердің атауы мен археологиялық дәлелдерге негізделген (Stjerna) және көптеген адамдар олардың дәстүрін дұрыс деп санайды (мысалы, Муссет, 62). Мұндай ұсыныстарға сәйкес, бургундтар Балтық теңізіндегі Борнхольм аралына («бургундтар аралы» көне норвег тілінде) көшіп кеткен деп есептеледі. 250 жылға қарай Борнхольм халқы аралдан мүлдем жоғалып кеткен. Көптеген зираттар қолданылмай қалды, ал әлі қолданылып жүргендерінде аз ғана жерлеулер болды (Stjerna, неміс тілінде 1925:176). Торштейннің Víkingssonar (Торштейннің сағасы, викингтің ұлы) сағасында Весети есімді адам (немесе топ) ежелгі норвег тілінде borgundarhólmr деп аталатын аралда қоныстанды, яғни Борнхольм. Ұлы Альфредтің Орозийдің аудармасында Бургенда жері деген атауды Швеондар («шведтер») жеріне жақын аумақты білдіру үшін қолданады. XIX ғасырдағы ақын және мифолог Виктор Ридберг ерте ортағасырлық Vita Sigismundi деген дереккөзге сүйене отырып, олардың өздері скандинавиялық шығу тегі туралы ауызша дәстүрлерді сақтағанын мәлімдеді. Тацит пен Плиний сияқты ертедегі римдік дереккөздер Эльба өзенінің шығысындағы немесе Балтық теңізіндегі герман халықтары туралы аз білген. Плиний (IV.28) бірақ вандальдық немесе шығыс германдық герман халықтары арасында, соның ішінде готтар арасында ұқсас атаумен топ туралы айтады. Клавдий Птолемей бұл тайпаларды Лугаиден солтүстікке қарай Суев (бәлкім, Одер) мен Висла өзендерінің аралығында және жағалауда тұратын тайпалардың оңтүстігінде өмір сүргендер ретінде тізімдейді. Ол бірнеше маңызды герман тайпалары бастапқыда Балтық теңізінің айналасында пайда болған, соның ішінде Руги, Готтар, Гепиде, Вандалдар және басқалар. Мұндай ұсыныстарға сәйкес, олардың оңтүстікке қарай жылжуы бүкіл Рим шекарасында дүрбелең туғызды. Бұл көші-қон Маркоман соғыстарына ұласты, нәтижесінде кең таралған жойылулар мен Рим империясы кезеңіндегі Италияға алғашқы шабуыл жасалды. 369/370 жылы император Валентиан I аламандарға қарсы соғыста бургундтардың көмегін алды. Шамамен 40 жылдан кейін бургундтар қайтадан пайда болады. 406-408 жылы Стилихонның Аларик I вестготтармен күресу үшін әскерлерін қайтарып алғаннан кейін Дунайдан солтүстікке қарай Орталық Еуропадан көптеген халықтар батысқа келіп, Рейннен өтіп, империяға ертерек көшіп келген бургундтардың жерлеріне жақын жерге кірді. Басым топтар - аландар, вандалдар (хасдингилер мен силингилер) және Дунай суэвілері. Бұл Дунай халықтарының көпшілігі Галлия арқылы көшіп, ақырында Римдік Испаниядағы патшалықтарға ие болды. Алландардың бір тобын римдіктер солтүстік Галлияға қоныстандырды. Кейбір бургундтар батысқа қарай көшіп, Орта Рейн бойындағы Германия Прима римдік провинциясында қоныстанды. Алайда, басқа бургундтар империядан тыс жерде қалып, 451 жылы Аттиланың ғұндық әскерінде контингент құрды. Елордасы Борбетомагустың ежелгі кельт-рим қонысында (қазіргі Вормс). Фодерати ретінде жаңа мәртебесіне қарамастан, Бургундияның Римнің Жоғарғы Галлия Бельгиясына шабуылдары төзімсіз болды және 436 жылы Рим генералы Этий хун жалдамалыларын шақырғанда аяусыз аяқталды, олар 437 жылы Рейнланд патшалығын басып алды. Гундахар соғыста қаза тапты, оның ішінде Бургундия руының көпшілігі де болды. Гунндардың Вормсты және Бургундия патшалығын жойғаны кейінірек Нибелунген әнінде енгізілген батырлық аңыздардың тақырыбы болды. Вагнер өзінің «Жеңбек циклін» осыған негіздеген. Онда король Гунтер (Гундахар) мен королева Брюнхильд Вормста сотты өткізеді, ал Зигфрид Криемхильдке шынайы көңіл бөлуге келеді. (Ескі скандинав тіліндегі дереккөздерде бұл есімдер ағылшын тілінде әдеттегідей Гуннар, Бринхильд және Гудрун деп аударылады.) Шын мәнінде, Нибелунг әнінің Этцелі Гунн Аттилаға негізделген.
They have long been associated with Scandinavian origin based on place name evidence and archaeological evidence (Stjerna) and many consider their tradition to be correct (e. g. Musset, p. 62). According to such proposals, the Burgundians are believed to have then emigrated to the Baltic island of Bornholm ("the island of the Burgundians" in Old Norse). By about 250 AD, the population of Bornholm had largely disappeared from the island. Most cemeteries ceased to be used, and those that were still used had few burials (Stjerna, in German 1925:176). In Þorsteins saga Víkingssonar (The Saga of Thorstein, Viking's Son), a man (or group) named Veseti settled on a holm (island) called borgundarhólmr in Old Norse, i. e. Bornholm. Alfred the Great's translation of Orosius uses the name Burgenda land to refer to a territory next to the land of Sweons ("Swedes"). The 19th century poet and mythologist Viktor Rydberg asserted from an early medieval source, Vita Sigismundi, that they themselves retained oral traditions about their Scandinavian origin. Early Roman sources, such as Tacitus and Pliny the Elder, knew little concerning the Germanic peoples east of the Elbe river, or on the Baltic Sea. Pliny (IV.28) however mentions a group with a similar name among the Vandalic or Eastern Germanic Germani peoples, including the Goths. Claudius Ptolemy lists these as living between the Suevus (probably the Oder) and Vistula rivers, north of the Lugii, and south of the coast dwelling tribes. It has been proposed that there several important Germanic tribes originally had their origins around the Baltic sea, including the Rugii, Goths, Gepidae, Vandals, and others. According to such proposals, their ,movement south created turmoil along the entire Roman frontier. These migrations culminated in the Marcomannic Wars, which resulted in widespread destruction and the first invasion of Italy in the Roman Empire period. In 369/370 AD, the Emperor Valentinian I enlisted the aid of the Burgundians in his war against the Alamanni. Approximately four decades later, the Burgundians appear again. Following Stilicho's withdrawal of troops to fight Alaric I the Visigoth in 406–408 AD, a large group of peoples from central Europe north of the Danube came west and crossed the Rhine, entering the Empire near the lands of the Burgundians who had moved much earlier. The dominant groups were Alans, Vandals (Hasdingi and Silingi), and Danubian Suevi. The majority of these Danubian peoples moved through Gaul and eventually established themselves in kingdoms in Roman Hispania. One group of Alans was settled in northern Gaul by the Romans. Some Burgundians also migrated westwards and settled as foederati in the Roman province of Germania Prima along the Middle Rhine. Other Burgundians, however, remained outside the empire and apparently formed a contingent in Attila's Hunnic army by 451 AD. with its capital at the old Celtic Roman settlement of Borbetomagus (present Worms). Despite their new status as foederati, Burgundian raids into Roman Upper Gallia Belgica became intolerable and were ruthlessly brought to an end in 436, when the Roman general Aëtius called in Hun mercenaries, who overwhelmed the Rhineland kingdom in 437. Gundahar was killed in the fighting, reportedly along with the majority of the Burgundian tribe. The destruction of Worms and the Burgundian kingdom by the Huns became the subject of heroic legends that were afterwards incorporated in the Nibelungenlied—on which Wagner based his Ring Cycle—where King Gunther (Gundahar) and Queen Brünhild hold their court at Worms, and Siegfried comes to woo Kriemhild. (In Old Norse sources the names are Gunnar, Brynhild, and Gudrún as normally rendered in English.) In fact, the Etzel of the Nibelungenlied is based on Attila the Hun.
Шығыс Галлиядағы қоныстар
Деректерде көрсетілмеген себептермен бургундтарға екінші рет foederati мәртебесі берілді және 443 жылы Аэтий оларды Гало-римдік Максима Секуанорум провинциясының бөлігі – Сапаудияға қоныстандырды. Бургундтар тіпті қазіргі Лион қаласы болып табылатын Лугдунумға жақын жерде де өмір сүрген болуы мүмкін. Гундахардың ұлы деп есептелетін Гундиок немесе Гундерик есімді жаңа патша әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырған сияқты. Тарихшы Плиний Гундерик Саон, Дофиния, Савойя және Прованстың бір бөлігіне билік еткенін айтады. Ол Венаны Бургундия патшалығының астанасы етіп белгіледі. Барлығында, франктар 534 жылы патшалықты жаулап алғанға дейін Гундахар әулетінен шыққан сегіз бургунд патшасы билік етті. Римнің соңғы онжылдықтарындағы одақтастары ретінде бургундтар Аэтиймен және вестготтар мен басқа да тайпалардың конфедерациясымен бірге 451 жылы Халлон шайқасында (немесе "Каталаун далалары шайқасы" деп те аталады) Атилға қарсы күресті. Бургундтар мен вестготтар арасындағы одақ мықты болғандықтан, Гундиок пен оның інісі Хилперик I 455 жылы Теодорих II-ге суэвтерге қарсы соғысу үшін Испанияға бірге ілесіп барды.
Империяға ұмтылу
Сондай-ақ 455 жылы екіұшты сілтеме infidoque tibi Burdundio ductu аталмаған сатқын бургунд көшбасшысын император Петроний Максимустың өліміне кінәлайды, бұл вандалдардың Римді тонауы алдындағы хаоста болған оқиға. Патриций Рицимер де айыпталады; бұл оқиға бургундтар мен Рицимер арасындағы байланыстың алғашқы белгісін көрсетеді, ол, мүмкін, Гундиоктің күйеу інісі және Гундобадтың әкесі болған. 456 жылы бургундтар өздерінің артып келе жатқан күшіне сенімді болғандықтан, жергілікті римдік сенаторлармен аумақтық кеңею және билікті бөлісу туралы келісімге келді. 457 жылы Рицимер тағы бір император, Авитті құлатып, Мажорианды таққа отырғызды. Алайда, бұл жаңа император Рицимер мен бургундтарға көмектеспеді. Одан бір жыл өткен соң, Мажориан бургундтар екі жыл бұрын алған жерлерін тартып алды. Одан әрі тәуелсіздік белгілерін көрсеткеннен кейін, ол 461 жылы Рицимердің қолынан қаза тапты. Он жылдан кейін, 472 жылы, Рицимер – ол Батыс императоры Антемийдің күйеу баласы болған – Гундобадпен бірге әкесін өлтіру жоспарын жасады; Гундобад императордың басын өзі шапты. Содан кейін Рицимер Олибрийді тағайындады; екеуі де бірнеше ай ішінде табиғи себептерден қайтыс болды. Гундобад өзінің әкесінің орнын басып, патриций және патша жасаушы ретінде танылды, содан кейін Глицерийді таққа отырғызды. 474 жылы бургундтардың империяға әсері тоқтаған сияқты. Глицерий Юлий Непостың пайдасына биліктен алынды, ал Гундобад әкесі Гундиок қайтыс болғаннан кейін Бургундияға қайтып оралды. Осы кезде немесе одан көп ұзамай Бургундия патшалығы Гундобад пен оның бауырлары Годигезель, Хилперик II және Гундомар I арасында бөлінді.
Патшалықтың нығаюы
Григорий Турскийдің айтуынша, Гундобадтың Бургундияға оралғаннан кейінгі жылдары билікті нығайту үшін қанды күрес болды. Григорий Гундобадтың өзінің бауыры Хилперикті өлтіріп, оның әйелін суға батырып, қыздарын жер аударып жібергенін айтады (олардың бірі франк Кловистің әйелі болды және оның дінге өтуіне ықпал еткені айтылады). Бұл, мысалы, Бьюри сияқты зерттеушілердің пікірінше, Григорийдің оқиғалардың хронологиясындағы қателіктерге байланысты болуы мүмкін. Шамамен 500 жылы Гундобад пен Кловис соғысқанда, Гундобадтың бауыры Годегизель оны сатқандай көрінеді, ол франктарға қосылды; Годегизель мен Кловис әскерлері бірігіп, "Гундобадтың әскерін талқандады". Гундобад уақытша Авиньонда жасырынып, бірақ қайтадан әскер жинап, Венаны шабуылдады, онда Годегизель және оның көптеген ізбасарлары өлтірілді. Осыдан кейін Гундобад Бургундияның жалғыз патшасы болды деп есептеледі. Бұл оның бауыры Гундомардың бұған дейін қайтыс болғанын көрсетеді, бірақ оқиға туралы дереккөздерде нақты мәлімет жоқ. Гундобад пен Кловис арасындағы келіспеушіліктер шешілген болуы мүмкін, немесе Гундобад Кловистің бұрынғы жеңісі нәтижесінде вассалдыққа мәжбүр болды, себебі Бургундия патшасы 507 жылы франктарға визигот Аларик II-ге қарсы жеңіске жетуге көмектескен. Сонымен қатар, 483 және 501 жылдар аралығында Гундобад Lex Gundobada кодексін жасауды бастады (төменде қараңыз), оның шамамен жартысы Lex Visigothorum кодексіне негізделген.
Тіл
Бургундиялықтар мен олардың тілін ақын Сидоний Аполлинарис герман тілі деп сипаттаған. Гервиг Вольфрам бұл олардың Германиядан Галлияға келгендігімен байланысты деп түсіндірді. Көбінесе олардың тілі Шығыс герман тілдер тобына жатқан деп саналады, себебі олардың Плинийдің шығыста бұрын атаған бургундиялықтарымен сабақтастығы, сондай-ақ кейбір есімдер мен жер-су атаулары осыны көрсетеді. Дегенмен, қазір бұл мәселе нақты емес. Бұл тіл туралы көп мәлімет жоқ. Бургундиялықтардың жеке есімдерінің бірнешесі сақталған, ал бүгінгі күні аймақта қолданылатын кейбір сөздердің ежелгі бургундия тілінен шыққандығы болжанады.
Дін
Шығыстағы бір жақта бургундтар бұрынғы германдық құдайға табынушылықтан ариандық христиандыққа көшкен. Олардың ариандығы бургундтар мен католиктік Батыс Рим империясы арасында күдік пен сенімсіздік тудырды. Бірақ шамамен 500 жылға қарай бұл келіспеушіліктер шешілді, өйткені Бургундияның соңғы патшаларының бірі Гундобад, Вена епискобы Авитуспен тығыз жеке қарым-қатынаста болды. Одан әрі, Гундобадтың ұлы және мұрагері Сигизмунд өзі католик болды, және сол кезде бургундтардың көп бөлігі, соның ішінде билеуші әулеттің бірнеше әйел мүшелері де, христианды қабылдаған деген деректер бар.
Заң
Бургундиялықтар үш заң кодексін мұра етіп қалдырды, олар герман тайпаларының ең ертедегілерінің бірі болып табылады. Liber Constitutionum sive Lex Gundobada ("Конституциялар кітабы немесе Гундобад заңы"), сондай-ақ Lex Burgundionum деп белгілі, немесе жай ғана Lex Gundobada немесе Liber, 483 және 516 жылдар аралығында бірнеше бөлімдерге бөлініп шығарылды, көбінесе Гундобад, сонымен қатар оның ұлы Сигизмунд арқылы. Бұл Бургундияның дәстүрлі құқығының тізімі және осы кезеңдегі көптеген германдық заң кодекстерінің типік үлгісі. Атап айтқанда, Liber Lex Visigothorum-нан үзінділер алды және кейінірек Lex Ripuaria-ға әсер етті. Liber – заманауи Бургундия өмірі және оның патшаларының тарихы туралы маңызды деректердің бірі. Көптеген герман тайпалары сияқты, бургундтардың құқықтық дәстүрлері әртүрлі этностар үшін бөлек заңдарды қолдануға рұқсат берді. Осылайша, Lex Gundobada-дан өзге, Гундобад Бургундия патшалығының римдік азаматтары үшін Lex Romana Burgundionum (Бургундиялықтардың римдік заңы) заңдар жинағын шығарды (немесе кодификациялады). Аталған кодекстерге қоса, Гундобадтың ұлы Сигизмунд кейін Prima Constitutio-ны жариялады.