Кіріспе

Галл тайпасы Аэдуи немесе Хаэдуи (галдық: *Aiduoi, 'Шұғылалы'; Aἴδουοι) – темір дәуірі мен рим дәуірінде қазіргі Бургундия аймағында қоныстанған галл тайпасы. Аэдуилердің Рим Республикасымен, сондай-ақ басқа галл тайпаларымен қарым-қатынасы күмәнді болды. 121 ж. б.з.д. олар Арверни және Аллоброгтарға қарсы Римге шағым түсірді. Галл соғыстары кезінде (58–50 ж. б.з.д.) олар Цезарьге құнды, бірақ толыққанды қолдау көрсетпеді, кейін 52 жылы Верцингеторикстің жағына ықылассыз қолдау көрсетті. Олар 21 жылы Юлий Сакровирдің және 68 жылы Виндекс көтерілістеріне қатысқанмен, империя кезінде олардың аристократиясы римдік мәдениетіне бой алды.

Атауы

Олар Полибий (б.з.д. 2-ғасыр) бойынша Ардуес (Ἄρδυες) деп, Цицерон (б.з.д. 1-ғасырдың ортасы) және Цезарь (б.з.д. 1-ғасырдың ортасы) бойынша Хаедуи деп, Ливий (б.з.д. 1-ғасырдың аяғы) бойынша Хаедуос деп, Плиний (б.з.д. 1-ғасырдың ортасы) бойынша Аедуи деп, Птолемей (б.з.д. 2-ғасыр) бойынша Аидуон (Αἰδύων) деп, ал Кассий Дио (б.з.д. 3-ғасыр) бойынша Аидуой (Aἴδουοι) деп аталады. Этноним Aedui – галл тіліндегі *Aiduoi (жекеше түрі *Aiduos) сөзінің латыншаға аудармасы, ол "Шығушылар" немесе "Жарқын" дегенді білдіреді. Ол келт тіліндегі *aidu ('өрт, құштарлық'; ежелгі ирланд тіліндегі áed 'өрт', уэльс тіліндегі aidd 'құштарлық'; сондай-ақ ирланд құдайы Aéd немесе Aodh) түбірінен шыққан, ал ол прото-үнді-еуропа тілінде ('отын'; санскрит тіліндегі édhas 'бондар', латын тіліндегі aedes 'ғимарат, храм'; сондай-ақ ежелгі грек тіліндегі Aether 'жоғарғы аспан құдайы' және Aethra 'жарық аспан', аитодан 'жағу, тұтандыру') сөзінен туындаған.

Аумағы

Эдуи тайпасының жері Саона және Луара өзендері арасында, сауда жолдары тұрғысынан стратегиялық маңызға ие болған. Оған қазіргі Саона және Луара, Ниевр департаменттерінің көп бөлігі, Боун мен Солиё арасындағы Кот-д’Ордың оңтүстік-батыс бөлігі және Аваллон маңындағы Йоннның оңтүстік бөлігі кірген, бұл Саона жазықтарына, Морван гранитті массивіне және Нивернестің төменгі жазығына, шығыстан батысқа қарай сәйкес келеді. Олар батыста арверндермен, оңтүстікте сегусиавилер мен амбаррилермен, шығыста секванилермен, солтүстікте лингондар мен сенондармен көрші болды.

Елді мекендер

Ла Тене кезеңінің соңынан бастап үш оппида белгілі: Vieux Dun (Dun les Places), Le Fou de Verdun (Lavault de Frétoy) және Bibracte, олар Эдиан экономикалық жүйесінде маңызды орын атқарды. Рим дәуірінде Бибракте тасталды да, орнына Аугустодунум ("Август бекінісі"; қазіргі Autun) салынды.

Ежелгі дереккөздер

Эдуилер жері ежелгі жазбалардағы сипаттамалармен анықталады. Жоғарғы Лигер өзені олардың батыс шекарасын құрап, оларды битуригтерден бөліп тұрды. Арар өзені олардың шығыс шекарасын құрап, оларды секуанилерден бөліп тұрды. Цезарь айтқандай, секуанилерге тиесілі болған Юра таулары мен Роданус өзені арасындағы жолмен оңтүстікке қарай сапар шеккен Хелветтер Дубис пен Арардың, сондай-ақ Арардың Роданусқа құятын аймағын тонады. Сондықтан, Страбонның сөздеріндегі қарама-қайшылық түсіндіріледі: ол бірде эдуилер Арар мен Дубис арасында мекендегенін, енді бірде секуанилер Арардың шығыс жағында (шығысқа қарай) мекендегенін айтады.

Римге дейінгі кезең

Бургундия ерте Ла Тене мәдениетінің орталық аймағында орналасқан (Викс қабірін қараңыз). Б.з.д. 3 ғасырдың басына қарай, әртүрлі функциялары бар елді мекендердің пайда болуы және қасиетті орындардың құрылуы оппидум төңірегіндегі өркениеттің басталуын көрсетеді.

Рим дәуірі

Рим провинциясының шегінен тыс және римдік биліктен бұрын Галлияны өздігінен басқаратын тайпалар мекендеген, олар кантонға бөлінген еді, ал әрбір кантон коммундарға бөлінді. Аэдуилер, арверндер, секвандер және гельветтер сияқты аймақтағы басқа да күшті тайпалар сияқты, монархияларын билерлер кеңесімен алмастырды. Бас судьялар сенат билігіне бағынды. Бұл сенаттың құрамына ежелгі патшалық отбасылардың ұрпақтары кірді. Тайпалардағы ерікті адамдар әскери, қаржылық және саяси мүдделер алмасу арқылы осы отбасылар басшыларының вассалдары болды. Ливийдің (V, 34) мәліметінше, эдуилер б.з.б. VI ғасырда Белловезустың Италияға жасаған жорығына қатысқан. Цезарь заманына дейін олар римдіктермен одақтасып, рим халқының бауырлары мен туыстары деген құрметті атаққа ие болды. 63 ж.б.з., секвандер, олардың дәстүрлі қарсыластары, герман вожын Ариовисттың көмегімен Магетобрига шайқасында эдуилерді жеңіп, қырғын жасағанда, эдуилер друид Дивисиакусты сенаттан көмек сұрап Римге жіберді, бірақ оның миссиясы сәтсіз аяқталды. 58 ж.б.з., Галлияға келгеннен кейін Цезарь эдуилердің тәуелсіздігін қайта орнатты. Осыған қарамастан, олар кейіннен Цезарьға қарсы галлик коалициясына қосылды (B. G. vii. 42), бірақ Алесия шайқасында Верцингеторикс басылғаннан кейін эдуилер қуана адалдықтарына оралды. Август Мон-Бёврьедегі астанасы Бибрактеді бұзды және жартылай римдік, жартылай галлик атымен – Августодунум (қазіргі Аутун) салынған жаңа қала құрды. 21 ж.з., Тиберийдің билігінде эдуилер Юлий Сакровирдің басшылығымен көтеріліс жасап, Августодунумды басып алды, бірақ олар көп ұзамай Гай Силий (Тацит Анн. III. 43–46) тарапынан басылды. Эдуилер император Клавдийден *jus honorum* құрметті атағын алған алғашқы галлдар болды, осылайша сенатор болуға рұқсат алған алғашқы галлдар атанды. Клавдийге дейін (б.з. 41–54 жж.) эдуилер Римге сенаторларды жіберген алғашқы солтүстік галлик халқы болды. Евменийдің туған жері Августодунумдағы мектептерді қалпына келтіру туралы сөзі сол кездегі аймақтың ескереусіз қалғанын көрсетеді. Цезарь заманында эдуилердің бас судьясы Вергобрет деп аталды (Моммсеннің пікірінше, «сот ісін жүзеге асырушы»). Ол жыл сайын сайланды, өмір мен өлім туралы билікке ие болды, бірақ өз аумағының шегінен тысқары жерлерге шығуға тыйым салынды. Кейбір *clientes* немесе шағын қауымдастықтар да эдуилерге тәуелді болды.