Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эбурон патшасы, жарыс жолға қойылған жылқы
Eburonian king
the racehorse
Амбиорикс (галдық тілінде "аймақтың патшасы" немесе "патша-қорғаушы") (б.з.д. 54–53 жж.) Кативолькпен бірге Ебурон тайпасының басшысы, қазіргі Бельгия орналасқан солтүстік-шығыс Галлиядағы (Gallia Belgica) бельгиялық тайпаның көшбасшысы болды. XIX ғасырда Амбиорикс Юлий Цезарға қарсы күресі үшін Бельгияның ұлттық батыры ретінде танылды, осы туралы Цезардың "Галл соғысы туралы естеліктерінде" (Commentarii de Bello Gallico) жазылған.
Ambiorix (Gaulish "king of the surroundings", or "king protector") ( 54–53 BC) was, together with Cativolcus, prince of the Eburones, leader of a Belgic tribe of north eastern Gaul (Gallia Belgica), where modern Belgium is located. In the nineteenth century Ambiorix became a Belgian national hero because of his resistance against Julius Caesar, as written in Caesar's Commentarii de Bello Gallico.
Атауы
Амбиорикс – бұл "патша" деген сөзге амбио префиксі қосылып жасалған галлдық жеке есім, бірақ бірінші элементтің мағынасы әлі де даулы. Кейбір ғалымдар Амбиорикс-ті "айналасының патшасы" немесе "қоршалған жердің патшасы" деп аударады, амбио сөзін "ambi" ("айналасында, екі жағында") сөзінің тематикалық түрі ретінде қарастырады, яғни "айналасы" немесе "қоршау" (көне ирланд тіліндегі imbe – "қоршау" сөзімен салыстырыңыз). Басқаша айтқанда, Фредерик Отто Линдеман Амбиорикс-ті "қорғаушы патша" деп түсіндіреді, амбио сөзін прото-үнді-еуропа тіліндегі ("қорғаушы"; көне үнді тіліндегі adhi pá – "қорғаншы, билеуші, ие, патша") сөздермен байланыстырады.
It is generally accepted that Ambiorix is a Gaulish personal name formed with the prefix ambio attached to rix ('king'), but the meaning of the first element is debated. Some scholars translate Ambiorix as the 'king of the surroundings' or 'king of the enclosure', by interpreting ambio as a thematized form of ambi ('around, on both sides') meaning 'surroundings' or else 'enclosure' (cf. Old Irish imbe 'enclosure'). Alternatively, Fredrik Otto Lindeman renders Ambiorix as the 'protector king', by deriving ambio from the Proto Indo European compound ('protector'; cf. Old Indic adhi pá 'protector, ruler, master, king').
Ерте тарих
57 жылы Юлий Цезарь Галлияның бір бөлігін, сондай-ақ Бельгияны (Бельгия, қазіргі Солтүстік Франция, Люксембург, Рейн өзенінің төменгі жағындағы қазіргі Нидерландының бөлігі; және Солтүстік Рейн-Вестфалияның солтүстік-батыс бөлігі, Германия) бағындырды. Аймақта бір-бірімен жиі соғысқан көптеген тайпалар болды. Эбурон тайпасын Амбиорикс және Катувольк басқарды. 54 жылы Цезарь әскерлеріне жедел түрде азық-түлік қажет болды, сондықтан жергілікті тайпалар сол жылы жақсы болмаған егістіктерінің бір бөлігін беруге мәжбүр болды. Аштыққа ұшыраған эбурондықтар бұған қарсылық көрсетті, сол себепті Цезарь олардың ауылдарына жақын жерлерде лагерь құруға бұйрық берді. Әр жүзбасқа рим әскерлеріне азық-түлік жеткізілімін қадағалау тапсырылды. Бұл эбурондықтардың арасында ашу-ыза тудырды. Юлий Цезарь оны Атуатуки тайпасына төлем жасаудан босатса да, Амбиорикс 54 жылғы қыста Катуволькпен бірігіп, Квинт Титуриус Сабин мен Луций Аурункулей Котта басқаратын рим әскерлеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды.
In 57 BC Julius Caesar conquered parts of Gaul and also Belgica (Belgium, modern day Northern France, Luxembourg, part of present day Netherlands below the Rhine River; and the north western portion of North Rhine Westphalia, Germany). There were several tribes in the country who fought against each other frequently. The Eburones were ruled by Ambiorix and Catuvolcus. In 54 BC Caesar's troops urgently needed more food, and so the local tribes were forced to give up part of their harvest, which had not been good that year. Understandably the starving Eburones were reluctant to do so and Caesar ordered that camps be built near the Eburones' villages. Each centurion was ordered to make sure the food supplies were delivered to the Roman soldiers. This created resentment among the Eburones. Although Julius Caesar had freed him from paying tribute to the Atuatuci, Ambiorix joined Catuvolcus in the winter of 54 BC in an uprising against the Roman forces under Quintus Titurius Sabinus and Lucius Aurunculeius Cotta.
Римдіктерге қарсы тұру
Егін жеткізілімі құрғақшылықтан бұзылғандықтан, Цезарь легиондарын көтерілісші Бельгия тайпаларының арасында қыстатуға мәжбүр болды. Сабин мен Котта бастаған рим әскерлері, Амбиорикс пен Кативольк бастаған эбурондықтардың шабуылына ұшыраған кезде олардың арасында қыстап жатқан еді. Амбиорикс римдіктерді алдап, шабуыл оның келісімінсіз жасалғанын айтты және үлкен германдық күш Рейнді кесіп өтуге дайындалып жатқанда қашуға кеңес берді. Амбиорикске сеніп, Сабинус пен Коттаның әскерлері келесі күні таңертең жолға шықты. Лагерьден аз ғана қашықтықта рим әскерлері эбурондықтардың тұзағына түсіп, қырғынға ұшырады. Басқа жерде, шешен Марк інісі Квинт Туллий Цицерон басқаратын рим әскерлері Нервий тайпасының арасында қыстады. Амбиорикс көтерілісші Бельгия тайпаларының бірігуіне жетекшілік етіп, Цицеронның лагерін қоршап алды. Біраз уақыттан соң, рим елшісі ақыры Бельгия шебінен өтіп, Цезарьге көтеріліс туралы хабар жеткізе алды. Цезарь легиондарын жинап, дереу Цицеронға көмекке аттанды. Қоршауға алынған рим лагеріне жақындағанда, Бельгиялықтар Цезарь әскерімен шайқасуға кірісті. Көптеген жаугерлермен бетпе-бет келген Цезарь әскерлеріне шатасып, қорқып тұрғандай көрінуге бұйрық берді, осылайша Бельгиялықтарды римдіктерге қолайлы жерге шабуылға тартуға сәттілікке жетті. Цезарь әскерлері күшті қарсы шабуыл жасап, Бельгиялықтарды жеңіліске ұшыратып, қашқындыққа мәжбүр етті. Кейін Цезарь әскері Цицеронның лагеріне кіргенде, көптеген жарақат алған әскерлерді тапты. Осы уақытта Тревер тайпасының басшысы Индутиомарус Лабиеннің лагерін күнделікті мазалап, оны Индутиомарусты өлтіру туралы нақты бұйрықпен атты әскерін жіберуге итермеледі. Олар осылай істеп, Индутиомарус әскерінің қалдықтарын талқандады. Галлиядағы жаңадан туған қауіптің салдарынан Цезарь қыс бойы Галлияда қалды.
Because a drought had disrupted his grain supply, Caesar was forced to winter his legions among the rebellious Belgic tribes. Roman troops led by Sabinus and Cotta were wintering among the Eburones when they were attacked by them, led by Ambiorix and Cativolcus. Ambiorix deceived the Romans, telling them the attack was made without his consent, and further advised them to flee as a large Germanic force was preparing to cross the Rhine. Trusting Ambiorix, Sabinus and Cotta's troops left the next morning. A short distance from their camp, the Roman troops were ambushed by the Eburones and massacred. Elsewhere, another Roman force under Quintus Tullius Cicero, younger brother of the orator Marcus, were wintering amongst the Nervii. Leading a coalition of rebellious Belgic tribes, Ambiorix surrounded Cicero's camp. After a long while, a Roman messenger was finally able to slip through the Belgic lines and get word of the uprising to Caesar. Mobilizing his legions, Caesar immediately marched to Cicero's aid. As they approached the besieged Roman camp, the Belgae moved to engage Caesar's troops. Vastly outnumbered, Caesar ordered his troops to appear confused and frightened, and they successfully lured the Belgae to attack them on ground favourable to the Romans. Caesar's forces launched a fierce counterattack, and soon put the Belgae to flight. Later, Caesar's troops entered Cicero's camp to find most of the men wounded. Meanwhile, Indutiomarus, a leader of the Treveri, began to harass Labienus's camp daily, eventually provoking Labienus to send out his cavalry with specific orders to kill Indutiomarus. They did so, and routed the remnants of Indutiomarus's army. Caesar personally remained in Gaul for the remainder of winter due to the renewed Gallic threat.
Қайсардың кек алуы
Рим сенаты болған оқиғаны естігенде, Цезарь барлық белгиялық тайпаларды жоюға ант берді. Амбиорикс он бес когортаны жойды. Белгиялықтардың Цицеронға жасаған шабуылы, ол кезде Нервий аумағында легионмен орналасқан болатын, Цезардың уақтылы келгенінің арқасында сәтсіз аяқталды. Римдіктердің белгиялықтарға қарсы жорықтары бірнеше жылға созылды, бірақ ақырында тайпалар қырғынға ұшырады немесе жер аударылды, ал олардың егістіктері өртелді. Эбурондар осы геноцидтен кейін тарихтан жоғалып кетті. Жазушы Флордың сөзіне қарағанда, Амбиорикс және оның жауынгерлері Рейн арқылы қашып құтылуға мүкіндік алды. Олар осыдан кейін римдік деректерде кездеспейді.
When the Roman senate heard what had happened, Caesar swore to destroy all the Belgic tribes. Ambiorix had killed fifteen cohorts. A Belgic attack on Cicero, then stationed with a legion in the territory of the Nervii, failed due to the timely appearance of Caesar. The Roman campaigns against the Belgae took a few years, but eventually the tribes were slaughtered or driven out and their fields burned. The Eburones disappeared from history after this genocidal event. According to the writer Florus, Ambiorix and his men succeeded in escaping across the Rhine. They do not appear in Roman records after this point.
Мұра
Цезарь Амбиорикс туралы өзінің галлдарға қарсы шайқастары туралы "De Bello Gallico" атты еңбегінде жазған. Бұл мәтінде ол сондай-ақ: "Бұл [үш аймақтың] ішіндегі ең батылдары – бельгиялықтар" деп атап көрсеткен ("Horum omnium fortissimi sunt Belgae"). Амбиорикс XIX ғасырға дейін көбіне белгісіз болды. 1830 жылы Бельгияның тәуелсіздігі ұлттық батырларды іздеуге себеп болды. Цезарьдің "De Bello Gallico" еңбегінде Амбиорикс және оның ерліктері қайта жаңғырылды. 1841 жылы бельгиялық ақын Жоаннс Нолет де Браувер Ван Стилланд Амбиорикс туралы лирикалық дастан жазды. Сонымен қатар, 1866 жылдың 5 қыркүйегінде Бельгияның Тунгерен қаласындағы басты базар алаңында Амбиорикске ескерткіш орнатылды, Цезарь оны Атуатука, яғни Атуатука Тунгрорум деп атаған. Бүгінде Амбиорикс Бельгия тарихындағы ең танымал тұлғалардың бірі. Көптеген компаниялар, барлар мен фритюрлер оның атын алды, ал "Suske en Wiske" және "Jommeke" сияқты көптеген бельгиялық комикстерде ол эпизодтық рөлдерде ойнайды. "Ambionix" деп аталатын, Амбиорикске ұқсас белгілі бір галл басшысын қазіргі Бельгияға телепорттауды көрсететін қысқа өмір сүрген комикс те болды. Француз комиксі "Астерикс" сериясының "Астерикс Бельгияда" альбомында Астерикс, Обеликс, Догматикс және Витальстатикс Цезарьдің бельгиялықтардың барлық галлдардың ең батылдары екені туралы айтқанына ашуланып Бельгияға барады.
Caesar wrote about Ambiorix in his commentary about his battles against the Gauls, De Bello Gallico. In this text he also famously wrote: "Of these [three regions], the Belgae are the bravest." (" Horum omnium fortissimi sunt Belgae "). Ambiorix remained a relatively obscure figure until the nineteenth century. The independence of Belgium in 1830 spurred a search for national heroes. In Caesar's De Bello Gallico, Ambiorix and his deeds were rediscovered. In 1841, the Belgian poet Joannes Nolet de Brauwere Van Steeland wrote a lyrical epic about Ambiorix. Furthermore, on September 5, 1866, a statue of Ambiorix was erected on the main market square in Tongeren, Belgium, referred to by Caesar as Atuatuca, i. e. Atuatuca Tungrorum. Today, Ambiorix is one of the most famous characters in Belgian history. Many companies, bars and friteries have named themselves after him, and in many Belgian comics such as Suske en Wiske and Jommeke he plays a guest role. There was also a short lived comic called Ambionix, which featured a scientist teleporting a Belgic chief, loosely based on Ambiorix, to modern day Belgium. In the French comic Asterix, in the album Asterix in Belgium, Asterix, Obelix, Dogmatix and Vitalstatistix go to Belgium because they are angry with Caesar about his remark that the Belgians are the bravest of all the Gauls.
Танымал мәдениетте
Амбиорикс 4X стратегиялық ойын Civilization VI-ның «Жаңа шекара» маусымдық өтеуішінде Галлия цивилизациясын жетекшілік етеді.
Ambiorix leads the Gallic civilization in the New Frontier season pass of the 4X video game Civilization VI.
Негізгі дереккөздер
Цезарь, «Галл соғысы» V. 26–51, VI. 29–43, VIII. 24; Дио Кассий XL. 7 11; Флор III. 10.
Caesar, De Bello Gallico v. 26–51, vi. 29–43, viii. 24; Dio Cassius xl. 7 11; Florus iii. 10.