Кіріспе

42 сантиметрлік курц Marinekanone 14 L/12 (қысқа теңіз пушкасы), немесе Minenwerfer Gerät (M Gerät), көпшілікке «Биг Берта» деген лақап атымен танымал, Германияның Эссен қаласында Krupp AG компаниясы жасаған және 1914 жылдан 1918 жылға дейін Императорлық Германия армиясы қолданған неміс қоршау гаубицасы болды. M Gerät үлкен калибрлі стволға ие болды, бұл оны жасалған ең ірі артиллериялық құралдардың біріне айналдырды. M Gerät 1911 жылы Франция мен Бельгиядағы қазіргі заманғы бекіністерді бұзуға арналған, бұрынғы аса ауыр неміс қоршау пушкаларының жетілдірілген нұсқасы ретінде жобаланды және 1912 жылы өндіріске енгізілді. Сынақ ату 1914 жылдың басында басталды және қару 1914 жылдың қазанына дейін дайын болады деп күтілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, әлі де прототип болған екі M Gerät пушкасы Бельгияның Льеж қаласына жіберілді және Понтисс және Лонсин бекіністерін қиратты. Неміс әскерлері пушкаға «Биг Берта» деген лақап ат берді, ол неміс газеттері арқылы одақтастарға тарады, олар оны барлық аса ауыр неміс артиллериясының атауы ретінде пайдаланды. 1918 жылы Парижде бомбалау үшін қолданылған теміржол пушкасы – Париж пушкасы, тарихи тұрғыдан M Gerät-пен шатастырылып келді. Ақаулы оқ-дәрі мен одақтастардың қарсы артиллериясынан болған шығындарға байланысты, 1916 жылдан бастап соғыс аяқталғанға дейін Beta M Gerät деп аталатын кішкентай калибрлі пушка жасалды. Оның ұзын және ауыр стволы M Gerät-тің шассиіне орнатылды, бірақ ол негізгі пушкадан кем тиімді болып шықты.

Даму және жобалау

Артиллерия технологиясының 1850 жылдары қарқынды дамуы артиллерия мен әскери сәулет арасында қарулану жарысын тудырды. Жаңа артиллерия бекіністердің қаруларының қашықтығынан тысқары ату мүмкіндігіне ие болды, сондықтан әскери сәулетшілер қалалардың айналасында немесе жау әскерлерінің жолын кесу үшін кедергілер орнату арқылы бекіністерді салмаққа кірісті. Бұл бекіністер жаңа артиллериялық оқтарға осал болды, олар жер астындағы қабырғаларды бұзу үшін жерді тесіп өте алатын. Жауап ретінде жұлдыз тәрізді бекіністер көпбұрышты бекіністерге айналды, көбінесе жер астында орналасқан және брондалған, айналмалы казематтарға орнатылған бетоннан жасалған. Сақиналар мен кедергілерді біріктіре отырып, Франция Германиямен шекарасында үлкен нығайтылған аймақ құрды, ал Бельгия 1888 жылы Ұлттық бекініс құрылысын бастады. Германия да өз шекарасын нығайтты, бірақ Бас штабтың бастығы Хельмут фон Мольтке аға Франко-бельгиялық бекіністерін бұзу қабілетін қалады. Неміс артиллериясы Франко-пруссия соғысында тиімді болғанымен, оның дамуы тоқтап қалды. 1880 жылдары неміс армиясының ең қуатты қаруы – далалық гаубицаның ұңғысының диаметрі бекіністерге қарсы жеткіліксіз болды. Мольтке сол онжылдықта одан да қуатты қарулар сұрауды бастады. Оның орнын бастан кешірген Альфред фон Шлиффенге 1893 жылғы Франко-ресейлік одаққа жауап ретінде Бельгия арқылы Францияны жылдам жеңуді жоспарлағандықтан, күшті артиллерия қажет болды (Шлиффен жоспары). Француз және бельгиялық бекіністерін бұзу үшін (Артиллериялық сынақ комиссиясы, АСК) 1893 жылы Krupp AG-мен серіктестік құрды. Бұл серіктестіктің алғашқы нәтижесі – төрт жылдан кейін schwerer Küstenmörser L/8 ретінде қабылданып, бірақ оның мақсатын қоршау пулеметі ретінде жасыру үшін Beta Gerät (Beta Apparatus) деп аталған миномет болды. 1890 жылдардың ортасында жүргізілген сынақтар Beta Gerät француз немесе бельгиялық бекіністерін, тіпті жақсартылған оқтармен де бұза алмайтынын көрсетті. Осыған қызығушылық Ресей-Жапон соғысына дейін төмендеді, оның барысында жапон армиясы 11 айлық Порт-Артур қоршауын аяқтау үшін Жапониядан әкелінген 28 см гаубица L/10 (жағалаулық қарулар) қолданды. 1906 жылы Хельмут фон Мольтке кіші Бас штабтың бастығы болды және АСК-қа Beta Gerät жұмысын зерттеуді және жақсартуды тапсырды. АСК диаметрі 30 см-ге дейін жететін, күштірек қару ұсынды, бірақ неміс армиясы 30,5 см гаубицаны, Beta Gerät 09 және пулеметті таңдады. 42 см Gamma Mörser жобалау және сынақ жұмыстары 1906 жылы басталды және 1911 жылға дейін жалғасты. Gamma Gerät Бас штабтың қажетті қирату күшіне ие болғанымен және француз және бельгиялық бекініс пушкаларынан асып түсе алса да, оны теміржолға жақын орналастыру қажет болды және оны дайындауға 24 сағат кетті. 1907 жылы Krupp қоршау артиллериясын тасымалдауға арналған артиллерияны әзірлеуді бастады. Сынақтар нәтижесінде жолмен және даламен тасымалданатын гаубица жасалды, бірақ ол АСК-дан қабылданбады, Krupp-тың 30,5 сантиметрлік моделі сияқты. Соңында, 1911 жылдың соңында Krupp және АСК 42 сантиметрлік дөңгелекті гаубицаны, 42 сантиметрлік kurze Marinekanone 14 L/12 немесе Minenwerfer Gerät (M Gerät) әзірледі. АСК алғашқы M Gerät-ты 1912 жылдың шілдесінде, ал екіншісін 1913 жылдың ақпанында тапсырды. 1913 жылдың желтоқсанында пушканың жылдамдығын сынақтан өткізу басталды және оны тарту үшін газбен жұмыс істейтін тракторлардың ең жақсы екені анықталды. Сынақ атылу, бір сәтте кайзер Вильгельм II бақылаған, 1914 жылдың ақпанында басталды, және Krupp M Gerät 1914 жылдың қазан айына дейін аяқталады деп есептеді.

Қару-жарақ

Неміс қоршау артиллериясы үш түрлі оқ-дәрі қолданды: бронебойғыш, жоғары жарылғыш және аралық. Бронебойғыш оқ бетон мен металл бронясын бұзу үшін жасалған, бірақ темір бетонға тиімді емес еді. Жоғары жарылғыш оқтар екі зарядпен жабдықталған және кез келген кешігусіз, қысқа кешігумен немесе ұзақ кешігумен орнатылуы мүмкін. Егер «кешігусіз» режіміне орнатылса, оқ соқтығысқанда жарылады. Егер кешіктірілген жарылысқа орнатылса, ол жерге шамамен 3 метрге дейін енуі мүмкін. Соңында, аралық немесе «қысқа оқ» жоғары жарылғыш оқтың салмағынан екі есе жеңіл болды және ұзақ қашықтыққа және дәлдікке арналған баллистикалық ұшымен жабдықталған. 42 сантиметрлік зеңбіректерге арналған оқтар әдетте 1,2 метрдей ұзын, салмағы 250-300 килограмм аралығында болып, зеңбірекке латунь корпустағы бастауыш зарядпен салынып, итеріліп шығарылатын. Қоршау артиллериясының оқтары шектеулі партиялармен және әртүрлі сапада шығарылды. 1916 жылдың басында неміс қоршаулық зеңбіректері нашар сапалы оқтардың салдарынан ішкі жарылыстардан зардап көре бастады. Экипаждар оқ атқан кезде зеңбіректен түсіп, содан кейін шнур арқылы атуға міндетті болды.

Қызмет тарихы

М. Герат қаруларымен құрылған курьзе Маринеканон (КМК) батареялары 3 (2 тамыз 1914), 5 (маусым 1915), 6 (жаз 1915) және 7 (1916 жылдың басында) болды. 1916 жылғы сәуірде 3-батарея екіге бөлініп, әрқайсысында бір М. Герат қаруы бар 10-батарея құрылды. Төрт Beta M Gerät қаруы, олардың М. Герат қаруларының ұңғылары ерте жарылып бүлінгеннен кейін, КМК 8 және 10 батареяларында қолданылды. 1918 жылдың соңында неміс әскері қайта ұйымдастырылғанда, тек 5-батареяда ғана М. Герат қарулары болды, ал қалған екі Beta M Gerät қаруы 3-ші ауыр жағалау минометі (SKM) батареясына берілді.

Батыс майдан

1914 жылдың маусым айында M Gerät гаубицаларының прототипі соңғы түзетулер үшін Эссенге оралды және қазан айында аяқталғанда резервтік артиллерия батареясына айналды. 1914 жылы 2 тамызда олар КМК 3-батареясына ұйымдастырылды және 240 адаммен Батыс майданға жіберілді. 4 тамызда 1-армия Льеж қаласына (Бельгия) жетті, бұл Шлиффен жоспарының бірінші мақсаты болды. Неміс әскерлері 7 тамызда қалаға кіргенімен, оның бекіністері 2-ші армияның бағытын кесіп, оларды жаулау қажет болды. Ауыр артиллерия 8 тамызда шабуылға кірісті. KMK 3-батареясы 12 тамызда Форт-де-Понтисс қамауын бомбалауға жіберілген алғашқы қоршау батареясы болды, ол екі күннен кейін берілді. Батарея келесі кезекпен Форт-де-Лиерге көшті, бірақ форт батарея орналасқанда берілді. KMK 3-батареясы Лонцин фортына көшірілді, онда Жерар Леман Льеж қорғанысын басқарды. Атыс 15 тамызда басталды және екі сағатқа созылды, 25-ші оқ ату журналды соқты және фортты жойған жарылыс болды. Немістер Лёманды ессіз күйінде Лонциннен шығарды, ал соңғы екі форт, Холлонье мен Флемаль 16 тамызда берілді. Лиеж басып алынып, 1-ші армия солтүстік-батысқа қарай жол тартты, ал 2-ші және 3-ші армиялар Намурға бет алды, оның бекіністері жеткіліксіз қамтамасыз етілген, күтілмеген және оқ-дәрісі аз болды. 2-ші армия 1914 жылы 20 тамызда Намурды қоршауды бастау үшін келді, бірақ келесі күні 400 артиллериялық құралмен негізгі шабуылды бастады. KMK 3-батареясы 23 тамызда жарылыс салдарынан қираған Форт-де-Маршовелеттке атып, оны жойды. Батарея өз отынды төрт австро-венгрлік Skoda 30,5 см-лік зеңбіректермен бомбаланған Форт-де-Майзеретке ауыстырды және оны берілуге мәжбүр етті. Шығыс форттары басып алынғаннан кейін немістер Намурға кірді, ал қалған бельгиялық күштер қаладан шығарылды. Шарлеруа және Монста Батыс Одақтастары жеңілгеннен кейін британдық экспедициялық корпусы Францияға келгеннен кейін Маубеж өңірінен шегінді. 1914 жылы 24 тамызда алға жылжыған немістер Маубеж қамалына жетіп, Маубежді қоршауды бастады, ал келесі күні VII резервтік корпус қаланы алу үшін негізгі неміс әскерлерінің артында қалды. Форттарды бомбалау 30 тамызда басталды, КМК 3-батареясына Ouvrage Les Sarts (Fort Sarts) -ты жаулау міндеті жүктелді, бірақ қателікпен Сартс алдындағы аралық бекіністі бомбалады. 5 қыркүйекте неміс 21 см-лік зеңбіректермен бекініс сақинасында тесік ашылды, бірақ олардың оқ-дәрісі таусылған еді. Бұл тесікті кеңейту үшін қоршау қарулары қалған оқ-дәрілерін 7 қыркүйекте Лево, Херонфонтейн және Серфонтейн форттарына жұмсады және оларды тез арада жойды. Екі француз форты сол күні берілді, ал 8 қыркүйекте немістер Маубежді басып алды. Маубеж алынғаннан кейін неміс қоршау қарулары Парижге шабуылға дайын болды, бірақ Марна шайқасында Германия жеңілгені 1-ші және 2-ші армиялардың алға жылжуын тоқтатты, ал қарулар Антверпенге жіберілді. Патша Альберт I 18 тамызда Антверпенге жалпы шегінуді бұйырды, ал оның әскері екі күннен кейін қалаға келді. Антверпеннен Альберт 24-25 тамыз және 9 қыркүйекте неміс флангтарына шабуыл жасады, бұл 1-ші армияның генералы Александр фон Клюк Антверпенді басып алуға III резервтік корпусты жіберуге мәжбүр етті. 27 қыркүйекте Антверпенге келді және оңтүстік-батыстан ішінара қоршап алды, ал келесі күні бомбалау басталды. KMK 3-батареясы 30 қыркүйекте келді және Форт-ван-Лирге атыс бастады, оның артиллериясы батареяны аздап жіберді. Форттан 2 қазанда гарнизон шығып, KMK 3-батареясы бір күнде Форт-ван-Кесселге шабуыл жасап, оны жойды. Содан кейін батарея екі күн ішінде жойылған ван Брохем фортына шабуыл жасауға көшті. 7-9 қазан аралығында бельгиялық әскер Антверпеннен қашып кетті, ал қала 10 қазанда берілді. 1916 жылдың басында барлық 42 сантиметрлік зеңбіректер 5-ші армияға берілді, олар жалпы саны 24 қоршау зеңбірегін жинады, бұл соғыс кезінде олардың ең жоғары шоғырлануы болды. Верден шайқасы 1916 жылы 21 ақпанда 9 сағатқа созылған артиллериялық қақтығыстан басталды. 42 см-лік зеңбіректер Во, Дуамон, Сувиль және Муленвиль форттарының артиллериясын басып тастауға тиіс болды, бірақ қазіргі бекіністердің бетонына енуге қабілетсіз болды. Ұрыстың екінші күні 7-ші батареяның екі М-герат зеңбірегі ерте жарылып, жойылды, ал 5-ші және 6-шы батареялар бір-бір М-гераттан айырылды. Вердендегі қоршау қаруларының көпшілігі шілдеде Сомма шайқасына қатысу үшін солтүстікке көшірілді, ал қыркүйекте Верденде қалған жалғыз М Герат бөлімшелері КМК 3 және 6 батареялары болды. Соғыстың соңғы екі жылында үлкен зеңбіректерді жоғалтқан КМК батареялары оларды кіші калибрлі қарулармен ауыстырды. Қалғандары негізінен далалық нысандарды бомбалады және олардың бұзылуына немесе одақтас контрбатареялық артиллериясына байланысты өмір сүру мүмкіндігі төмен болды. KMK 10-батареясы бір М-гератты ерте жарылысқа және екіншісін Остенд маңындағы британдық соғыс кемелеріне 1917 жылдың тамызында жоғалтты және оны тұтқынға алынған орыс гаубицаларымен қайта қаруландырды. Ол және KMK 10-батареясы 1918 жылдың басында соғыс кезінде жасалған төрт Beta M Geräts-ты алды. Германияның көктемгі шабуылы үшін KMK 8-батареясы 6-шы армияға, 6-шы батареясы 2-ші армияға, ал 3-батареясы 18-ші армияға берілді. Қоршау қаруларының әсері мардымсыз болды. Германияның шілдедегі соңғы шабуылы үшін KMK 5 және 6-батареялары Марнадағы 7-ші армияға қайта тағайындалды, ал 3, 8 және 10-батареялары Реймстағы 1-ші армияға кетті. Батареялардың әсері аз болды, ал 10-батарея Форт-де-ла-Помпельге атып, соңғы неміс қоршау батареясы болды. 1918 жылдың қараша айында KMK 5-батареясы қалған екі М-герат гаубицасын американдық экспедициялық корпусына тапсырды.

Шығыс майданы

1915 жылы 2 мамырда Аугуст фон Маккенсен Горлиц-Тарнов шабуылын бастады. Айдың соңына қарай оның әскерлері 1915 жылы 22 наурызда Австрия-Мажарстаннан ресейліктер басып алған Пжемышль қаласына жақындады. КМК 6-батареясы 30 наурызда ашылған X, Xa, XI және XIa форттарын бомбалауға қатысты. Екі күннен кейін неміс әскері X, Xa және XI форттарын басып алып, қарсы шабуылдарға тойтарыс берді, осының салдарынан ресейліктер Пжемышльді тастауға мәжбүр болды. Неміс әскерлері 3 маусымда қалаға енді, ал қалған бекіністерді екі күннен кейін жаулап алды. 8 тамыздан бастап КМК 6-батареясы Каунас қамалына шабуыл жасаған XXXX резервтік корпусына, Каунастың батыс жағындағы үш фортын бомбалау арқылы көмектесті. Неміс қамау артиллериясының Каунас қаласын атқылауы баяу болғанымен, бекіністер көнелгендіктен оңай қиратылды. Қала 18 тамызда түсті. Оңтүстікке қарай КМК 3-ші және 5-ші батареялары 10 тамызда немістер қоршауға алған Новогеоргиевск қаласын қоршауға қатысты. 13 тамызда КМК 3-ші және 5-ші батареялары XIV, XV және XVI форттарын бомбалап, солтүстіктен қамау артиллериясымен шабуыл жасады. 16 тамызда неміс жаяу әскері артиллерия бомбалауы кезінде XV және XVI форттарына шабуыл жасады. XV фортына шабуыл жасаған неміс әскерлеріне 42 сантиметрлік снаряд тиіп, көптеген жандар зардап шекті, бірақ немістер форттарды басып алды. Ресейліктер 18 тамызда сыртқы бекіністерді тастап кетті, бұл немістерге ішкі бекініске тесік ашып, келесі күні Новогеоргиевск қаласын жаулап алуға мүмкіндік берді. Ұлы шегініс кезінде орыс әскерлері қамалдарды жаппай тастап кетті. Гроднода 3 қыркүйекте бекініс эвакуацияланғанда КМК 3, 5 және 6-батареялары толық орналастырылмады. M Gerät зеңбіректерінің Шығыс майданындағы соңғы орналасуы 1915 жылдың қазан айында болды, осы кезде КМК 6-батареясы Сербияға шабуыл жасаған неміс 11-ші армиясына қосылды.

Көшірмелері мен мұрасы

"Үлкен Берта" деген лақап аты соғыс басталғанда пайда болды, ол кезде неміс сарбаздары Лиеж шайқасындағы қаруды Дикке Берта деп атады, бұл Берта Круппқа сілтеме еді, ол әкесінен Крупп зауыдарын мұрагерлік еткен. Бұл атау неміс газеттерінде, содан кейін одақтас әскерлерде "Үлкен Берта" ретінде таралды және барлық ауыр неміс артиллериясының, әсіресе 42 сантиметрлік зеңбіректердің жаргондық атауына айналды. Содан бері бұл атау көпшілік санасына еніп, мысалы, Callaway гольф клубтарының желісіне, француз тіліндегі сатирикалық журналға және Еуропалық Орталық Банкінің президенті Марио Драгидің облигацияларды сатып алу саясатына лақап ретінде қолданылды. 1918 жылы қарашада Спинкурда АҚШ армиясына екі М Gerät зеңбірегі тапсырылды. Біреуі АҚШ-қа апарылып, зерттелді, содан кейін Абердин сынақ алаңында қойылды, ал екіншісі тасымалдау конфигурациясында жиналмаған күйінде қалды. Екеуі де 1943 жылы және 1950 жылдардың басында металл терісіне жіберілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагері Эмиль Черубин М Gerät зеңбірегінің көшірмесін жасады, ол Германияда көрсетілді және бірнеше пошта маркасында пайда болды. Соғыс кезінде жасалған және 1918 жылы Парижді бомбалау үшін қолданылған теміржол зеңбірегі – Париж қаруы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері М Gerät зеңбірегімен шатастырылып келеді.