Кентукки кофе ағашы: сипаттамасы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Кентукки кофе ағашы (Gymnocladus dioicus), сондай-ақ американдық кофе жидегі, Кентукки махогани, никер ағашы және түп ағашы деп те аталады, бұл бақшалылар тұқымдасының Caesalpinioideae кішітұқымдасына жататын ағаш. Ол АҚШ-тың орталық батысы, жоғарғы оңтүстігі, Аппалачия және Нью-Йорк штатының шағын аймақтары мен Канаданың Онтарио провинциясында өседі. Тұқымдарын қуырып, кофе бұршақтарының орнына пайдалануға болады, бірақ қуырылмаған қабықшалары мен тұқымдары улы. Ағашын жиһаз жасаушылар мен ағаш шеберлері қолданады. Сонымен қатар, бұл ағаш көше бойында сәндеу үшін де отырғызылады. 1976 жылдан 1994 жылға дейін Кентукки кофе ағашы Кентукки штатының ресми ағашы болды, кейін бұл атақ түлпан ағашына қайта берілді.

Сипаттама

Ағаштың биіктігі 18–21 метр, ені 12–15 метр, ал діңінің диаметрі 1 метрге дейін жетеді. Ағаш орташа жылдамдықпен өседі, биіктігі жылына 12–24 см-ден артады. 10 жастағы жас бұтақтың биіктігі шамамен 4 метрге жетеді. Ол әдетте жерден 3–4,5 метр аралығында үш немесе төрт бөлімге бөлінеді, олар сәл таралып, тар пирамида пішіндес қалыптастырады; немесе басқа ағаштармен тығыз өскенде, 15–21 метр биіктікке бір тік, тармақсыз діңге дейін өседі. Бұтақтары берік, жұмсақ қабықты, тұйық, тамырлары талшықты. Кентукки кофе ағашы орташа жылдамдықпен өсетін ағаш, және ата ағаштар көбінесе саябақтарда және қала көшелерінде сәндік мақсаттарда өсіріледі. Ағаштың өмір сүру ұзақтығы орташа, 100–150 жыл өмір сүретін сау ағаштар кездеседі. Кентукки кофе ағашы күзде ерте жапырақтарын түсіреді және 6 айға дейін жалаңаш күйде қалады. Ағаштың жалаңаш сыртқы түрі оның грек тіліндегі туыс атауында ("naked branch" – жалаңаш тармақ) көрінеді. Сумақ сияқты, бұтақтарында ұсақ жапырақтар жоқ; кіші бұтақтары қалың және түйіршікті. Кіші бұтақтарының жоқтығы және жапырақтарының кеш шығуы салдарынан, Канададағы француз тілді халық оны "шоко" деп атаған, яғни "қырқылы" деген мағынаны білдіреді. Жапырақтарының кеңею кезінде жапырақшаларының әртүрлі түстері көзге түседі; ең жас жапырақтары ашық қызғылт, ал ескілері жасылдан қола түске дейін өзгереді. Қабығы: Қоңыр немесе қара сұр, терең жарықтармен, беті қабыршақты, көбінесе айқын тар қырқалы. Бұтақшалары бастапқыда қысқа қызғылт түсті жұмсақ қабықпен жабылады. Ағашы: Ашық қоңыр; ауыр, мықты, ірі түйіршікті; жермен байланыста берік, жылтыратуға жақсы түседі. Ылғалдылығы 0,6934; текше футының салмағы... Қысқы бүршіктері: Кішкентай, сабақтың төменгі қуыстарында, әр жапырақтың қойнауында екеу, кішісі стерильді. Бүршік қабықтары екеу, жұмыртқа тәрізді, қоңыр түсті томентпен жабылып, көкпармен бірге өседі, қызғылт-жасыл түске айналады, түкті және түсу алдында шамамен 2,5 см ұзындығына жетеді. Жапырақтары: Кезектесе орналасқан, екі рет қанатты, оннан он төрт қанатты, төменгі қанаттары жапырақшаларға дейін қысқартылған, қалған жетіден он үш жапырақты. Ұзындығы 1–3 метр, ені 18–24 дюйм, жоғарғы қанаттарының жақсы дамуымен. Жапырақ сабақтары мен қанат сабақтары цилиндрлі, негізінде кеңейген, жетілген кезде тегіс, ашық жасыл, көбінесе жоғарғы жағында күлгін. Жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2–2,5 дюйм, негізінде ойық немесе дөңгелек, жиегі толқынды, ұшы өткір. Бүртіккен кезде ашық қызғылт түсті болады, бірақ тез қола жасыл түске айналады, үсті жылтыраған. Толық өскенде жоғары жағы күңгірт сары жасыл, төменгі жағы ашық жасыл. Күзде ашық сары түске айналады. Жапырақшалары жапырақ тәрізді, сүйір, тікенекті, қысқа уақытқа солады. Қысқы бұтақтары өте берік және қою қызғылт қоңырдан жасыл қоңыр түске дейін; ұшасы өте қалың және лосось қызғылт-қоңыр түсті. Соңғы бүртігі жоқ, ал бүйірлік бүртіктері кішкентай, қола түсті және бұтақтың қабығының астында жартылай батып қалғандай көрінеді. Жапырақ іздері өте үлкен, жүрек пішіндес, 3–5 айқын талшықты іздері бар. Гүлдері екі үйлі (еркек және әйел гүлдері бөлек өсімдіктерде). Әйел гүлдерінің ұзындығы 8–12 дюйм, түсі жасыл ақ, жаздың басында ашылады және өте хош иісті. Еркек гүлдері әйел гүлдерінен шамамен екі есе кішкентай. Гүлдеу: Маусым. Аборттан пайда болған, гүлшоғыры жасыл ақ. Аталық гүлдері қысқа рацема тәрізді шоғырларда, ұзындығы 7,5–10 см, аналық гүлдері рацемада, ұзындығы 25–30 см. Қасық: Түтікше тәрізді, түкті, он қабырғалы, бес бөлікті; бөліктері бүртіктелгенде жабылады, өткір, шамамен бірдей. Королла: Гүл жапырақтары бес, сопақ, түкті, жайылып немесе кері иілген, бүртіктелгенде жабылады. Сабақтары: Он, бесеуі ұзын, бесеуі қысқа, еркін, кіріктірілген; жіп тәрізді талшықтар; сары түсті, ішке қарай; аналық гүлде кішкентай және стерильді. Пстиль: Жоғары жасушалы, сабақсыз, түкті, қысқа стильге жиылған, екі стигматикалық жасушалы; екі қатарға жұмыртқалар. Жемісі: Бұршақ, ұзындығы 15–25 см, ені 3,8–5 см, сәл қисық, жиектері қалың, қара қызғылт қоңыр, сәл глаукоз гүлді, стильдердің қалдықтарымен тәжделген. Сабақтары 2,5–5 см ұзындығында. Тұқымдары 6–9, қараңғы, тәтті массаның қалың қабатымен қоршалған. Топырақ: Су тасқынына төзімді, ылғалды топырақтарды жақсы көреді, өзен жайылмаларында, террасаларда, шатқалдарда, ойыстарда және төменгі беткейлерде өседі. Бұл ағаш көбінесе кең таралған жеке даналар немесе өзара байланысты тамыр жүйелері бар шағын отарлар түрінде кездеседі. Бұл ағаш су тасқынына ұшырайтын жазықтарда және өзен аңғарларында өседі, бірақ кейде тасты төбелерде және әктас ормандарында да кездеседі. Өсу аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде, осы ағаштың табиғи тоғайлары ежелгі замандағы елді мекендердің орнымен байланысты болуы мүмкін. Өсу аймағының кейбір бөліктерінде бұл ағаш әктастың немесе карбонатты топырақтың болуын көрсететін индикатор ретінде қолданылуы мүмкін. Кентукки кофе ағашы эволюциялық анахронизмнің мысалы саналады. Қатаң, былғары тұқым қабықшалары көптеген қазіргі жануарларға шайнауға тым қиын (ұлыттануға қоса), және оларды жел немесе су таратуға жеткілікті ауыр. Бұл ағаштың қазір жойылған сүтқоректі мегафаунамен тамақтанғаны болжанып тұр, олар қабықшаларды жеп, тұқымдарды үлкен тістерімен сырып, өніп өсуіне көмектескен. Бұл мінез-құлық Африкадағы африкалық пілдерінің Fabaceae туыстастарымен тамақтануында көрінеді. Осы себепті, оның тарихи алдындағы ареалы қазіргіге қарағанда әлдеқайда кең болған болуы мүмкін. Бүгінде, табиғатта ол тек батпақты жерлерде жақсы өседі, және осы ылғалды жағдайларда ғана тұқым қабықшалары үлкен шөпқоректілердің болмауына байланысты өніп өсе алады деп есептеледі.

The tree varies from 18 to 21 meters (60–70 feet) high with a spread of 12–15 meters (40–50 feet) and a trunk up to one meter (3 feet) in diameter. The tree grows at a medium rate with height increases of anywhere from 12" to 24" per year. A 10 year old sapling will stand about 4 meters (13 feet) tall. It usually separates 3 to 4½ meters (10–15 feet) from the ground into three or four divisions which spread slightly and form a narrow pyramidal head; or when crowded by other trees, sending up one tall central branchless shaft to the height of 15–21 m (50–70 ft). Branches are stout, pithy, and blunt; roots are fibrous. The Kentucky coffeetree is a moderately fast growing tree, and male trees are often grown in parks and along city streets for ornamental purposes. The tree is typically fairly short lived, healthy trees living from 100 to 150 years. The Kentucky coffeetree sheds its leaves early during the fall and appears bare for up to 6 months. The naked appearance of the tree is reflected through the Kentucky coffeetree's Greek genus name, which means "naked branch". Like the Sumac, branches are absent of fine spray; smaller branches are thick and lumpish. Because of the absence of smaller branches and its later leafing, the French in Canada named it Chicot, "stubby". The expanding leaves are conspicuous because of the varied colors of the leaflets; the youngest are bright pink, while those which are older vary from green to bronze. Bark: Tan or dark gray, deeply fissured, surface scaly, often with prominent narrow ridges. Branchlets at first coated with short reddish down. Wood: Light brown; heavy, strong, coarse grained; durable in contact with the ground, takes a fine polish. Specific gravity, 0.6934; weight of cubic foot, Winter buds: Minute, depressed in downy cavities of the stem, two in the axil of each leaf, the smaller sterile. Bud scales two, ovate, coated with brown tomentum and growing with the shoot, become orange green, hairy and about one inch long, before they fall. Leaves: Alternate, bipinnately compound, ten to fourteen pinnate, lowest pinnae reduced to leaflets, the other seven to thirteen foliate. One to three feet long, eighteen to twenty four inches broad, by the greater development of the upper pairs of pinnae. Leaf stalks and stalks of pinnae, are terete, enlarged at base, smooth when mature, pale green, often purple on the upper side. Leaflets ovate, two to two and one half inches long, wedge shaped or irregularly rounded at base, with wavy margin, acute apex. They come out of the bud bright pink, but soon become bronze green, smooth and shining above. When full grown are dark yellow green above, pale green beneath. In autumn turn a bright clear yellow. Stipules leaf like, lanceolate, serrate, deciduous. Winter twigs are very stout and dark reddish brown to green brown in color; the pith is very thick and salmon pink to brown in color. The terminal bud is absent, and the lateral buds are small, bronze in color, and appear to be partially sunken beneath the bark of the twig. The leaf scars are very large, heart shaped with 3 to 5 conspicuous bundle scars. The flowers are dioecious (male and female flowers on separate plants). The female flowers are 8 to 12 inches long, greenish white in color, appear in early summer, and are quite fragrant. The male flowers are about half the size of the female flowers. Flowers: June. Dioecious by abortion, terminal, greenish white. Staminate flowers in a short raceme like corymb three to four inches (75–100 mm) long, pistillate flowers in a raceme ten to twelve inches (250–300 mm) long. Calyx: Tubular, hairy, ten ribbed, five lobed; lobes valvate in bud, acute, nearly equal. Corolla: Petals five, oblong, hairy, spreading or reflexed, imbricate in bud. Stamens: Ten, five long and five short, free, included; filaments thread like; anthers orange colored, introrse; in the pistillate flower small and sterile. Pistil: Ovary superior, sessile, hairy, contracted into a short style, with two stigmatic lobes; ovules in two rows. Fruit: Legume, six to ten inches (150–250 mm) long, one and one half to two inches wide, somewhat curved, with thickened margins, dark reddish brown with slight glaucous bloom, crowned with remnant of the styles. Stalks an inch or two long. Seeds six to nine, surrounded by a thick layer of dark, sweet pulp. Soil: Prefers rich, moist soils in floodplains, terraces, ravines, coves, and lower slopes. This tree usually occurs as widely dispersed individuals or small colonial groups with interconnected root systems. This tree is found in floodplains and river valleys but is also sometimes seen on rocky hillsides and limestone woods. In the northeastern part of its range, seemingly natural groves of this tree are actually associated with known prehistoric village sites. In some parts of its range, this tree may be used as an indicator of the presence of limestone or of calcareous soils. The Kentucky coffeetree is considered an example of an evolutionary anachronism. The tough, leathery seed pods are too difficult for many extant animals to chew through (in addition to being poisonous) and they are too heavy for either wind or water dispersal. It has been hypothesized that the tree would have been browsed upon by now extinct mammalian megafauna, which ate the pods and nicked the seeds with their large teeth, aiding in germination. This behavior is seen among African elephants eating Fabaceae relatives in Africa. Because of this, its prehistoric range may have been much larger than it has been in historical times. Today, in the wild, it only grows well in wetlands, and it is thought that only in such wet conditions can the seed pods rot away to allow germination in the absence of large herbivores.

Өсіру

Гимнокладус диоикус қалалық ортаға өте жақсы бейімделген, себебі ол нашар топыраққа төзімді, шұғыл құрғақшылыққа шыдамды және жұмырқұрттардың немесе аурулардың зиянды әсеріне ұшырамайды. Оны арнайы ағаш өсіру орындарында және саябақтарда көгалдандыру үшін сәндік ағаш ретінде өсіреді. Жапырақтарының ерекше кеш шығуы және ерте түсуі, сондай-ақ үлкен жапырақтарының қысқы кескінінде аз бұтақтар болуы, оны қысқы күн сәулесін барынша пайдалану қажет болған жерлерде (мысалы, күн энергиясын пайдаланатын жылы ауа жүйелерінің жанында) қалалық көлеңке үшін өте қолайлы етеді. Оның ерекше сыртқы түрі мен тартымды мінезі үшін оны көбінесе отырғызады.

Тағам

Ағаш бұршақтары Meskwaki (Түлкі), Ho Chunk (Winnebago) және Pawnee Американың түпкілікті халықтарында қуырылғаннан кейін желінетін. Meskwaki халықтары сондай-ақ, қуырылған ұнтақталған тұқымдарды кофеге ұқсас ыстық сусын ретінде ішкен, әсіресе қиын жағдайларда, цикория сияқты. Дегенмен, еуропалық отарлаушылар оны нағыз кофеден нашар деп санады:

cquote|Кенткиге алғаш рет Атлантикалық штаттардан келген батыл пионерлер қоныстанғанда, олар өмірдің қажеттіліктерінен кем-шөп болды, тек құнарлы топырақтан өндіргендерімен ғана қамтамасыз етілді. Олар осы ағаштың тұқымдарын кофеге балама деп есептеді, сондықтан оған «кофе ағашы» деген ат берілді. Бірақ теңіз порттарымен байланыс орналысқан соң, олар Кентки сусынынан гөрі үнді жидегінің тамаша дәмін таңдады және қазір оны сол мақсатта қолданбайды. Ағаштан немесе жерден күз, қыс және көктем айларында кез келген уақытта жемістерді жинап алуға болады.

Уыттылық

Тұтыну кезінде сақ болу керек, себебі қуырылмаған немесе толық қуырылмаған бұршақтар мен қабықтары улы саналады және құрамында цитизин алкалоиді бар деген қағида бар. Көптеген дереккөздер тұқымдарды белгілі бір уақыт бойы қуыру цитизин мөлшерін азайтады немесе жояды деп мәлімдейді, бірақ бұл ғылыми дәлелдермен расталмаған. Дегенмен, тұқымдардан жасалған кофеге ұқсас сусын ішіп, ешқандай денсаулыққа зиян келтірмеген көптеген жағдайлар тіркелген, алайда көпшілігі оның дәмінің жағымсыз екенін айтады. Сондай-ақ, бұл өсімдік иттерді уландырады. "Кентукки кофе ағашының итке тигізген әсері"

Мәдениет

Кентукки кофе ағашының тұқымдарын тамақ ретінде пайдаланудан бөлек, жергілікті американдықтар оларды рәсімдік және ойын-сауық мақсатында да қолданған. Тұқымдар шығыс тайпаларында кең таралған кездейсоқ ойындарда қалыптар ретінде пайдаланылған. Рәсімдік ойындарда қолданылатын кофе ағашы тұқымдарында ою-өрнектер жасалған, бұл тұқымдарды сызаттап, өніп шығуға дайындаған. Сондай-ақ тұқымдардан әшекей бұйымдар да жасалған. Кентукки кофе ағашының жергілікті американдықтар үшін маңыздылығы оның таралуына әсер еткені сөзсіз. Gymnocladus dioicus Монреаль, Квебекке дейін көше ағашы ретінде қолданылады. Ол суық қыстарға және мұзды кетіруге арналған тұзға төзімді.

Ағаш өңдеу

Ағаштан есепшілер мен ағаш шеберлері екеуі де пайдаланады. Оның қабық ағашы өте аз. Техас штатының Амарилло қаласындағы Уилл Роджерс саябағында табылған Кентукки кофе ағашы Техас штатындағы өз түріндегі ең ірісі екені расталды. Техас A&M орман шаруашылығы қызметінің мәліметінше, оның кесіндісі 92 дюйм, биіктігі 51 фут, ал тажының диаметрі 52 футқа жетеді. Кентукки кофе ағашы Род-Айленд штатындағы Роджер Уильямс саябағындағы зообақта, Провиденс қаласының 1000 Элмвуд даңғылында өседі. Алабама штатының Хантсвилл қаласындағы АҚШ ғарыш және зымыран орталығында музейге кіруге дейін Аполлон алаңына 19 Кентукки кофе ағашы отырғызылған. 2022 жылы Солтүстік Каролина штатының Хиллсборо қаласының ағаштар жөніндегі кеңесі Кентукки кофе ағаштарын 2022 жылғы құнды ағаш деп таңдады. Алғашқыда бұл ағаштар инвазивті түрлерді жою бағдарламасының бөлігі деп жаңылысқан, бірақ Солтүстік Каролина орман шаруашылығы қызметі ағаштардың дұрыс анықталуына көмектесті. Нью-Гэмпширдегі ең үлкен Кентукки кофе ағашы, биіктігі 91 фут, Дартмут колледжінің кампусында орналасқан.