Кіріспе

Кабельді паром (тізбекті паром, айналмалы паром, жүзуші көпір немесе қайық) – екі жағалауға бекітілген кабельдердің көмегімен өзен немесе үлкен су қоймасынан өтетін, бағытталып (көп жағдайда жылға да соққысы бар) жүретін паром. Алғашқы кабельді паромдар көбінесе арқан немесе болат тізбектерді пайдаланған, соның нәтижесінде тізбекті паром деген қосымша атау пайда болды. Бұл екеуі де 19-шы ғасырдың соңына қарай сым кабельдермен ауыстырылды.

Түрлері

Кабельдік паромдар олардың өлшемі мен құрылысына, қолданылуына (жолаушылар, жануарлар, көлік құралдары) және талаптарына (өтпелі жолдың ұзындығы, басқа кемелердің саны), кабельдеріне (сым арқан, тізбек немесе екеуі де) және қозғалтқыштарына (су ағыны, қозғалтқыш, қолмен) қарай жіктеледі. Кабельді таңдау, өтпелі жолдың талаптарына және тарихи контекстке байланысты. Мысалы, Австралия мен Канада өзендеріндегі көптеген кабельдік паромдар тек сым арқанды қолданады, ал Англиядағы тасымалдау қозғалысы жоғары өзендердегі ескі паромдар тізбектерді пайдаланады. Германиядағы бірнеше өзендердегі паромдар бастапқыда реакциялық паромдар болған, кейіннен орнын сақтау үшін сым арқанды сақтап, ал қозғалту үшін тізбек енгізген. Реакциялық паром өзеннің күшін ағынмен жүзу үшін пайдаланады; қозғалтқышты кабельдік паром өздігінен жүзу үшін қозғалтқыштарды немесе электр моторларын (мысалы, АҚШ-тың Орегон штатындағы Канби паромы) пайдаланады; немесе қолмен басқарылады, мысалы, Ұлыбританиядағы Стратфорд-Апон-Эйвон тізбекті паромы және АҚШ-тың Мичиган штатындағы Саугатук қаласындағы Саугатук тізбекті паромы. Қозғалтқышты кабельдік паромдар кабельдерді тартып жүру үшін кемедегі дөңгелектерді немесе барабандарды пайдаланады. Тізбектер немесе сым арқандар жеткілікті бос болуы мүмкін, бұл паром алыстағанда суға батып, басқа кемелерге ілігіп немесе тұтқынға түспей өтуге мүмкіндік береді. Күшті ағын бар өзендердегі тізбекті паромдар екі тізбекті пайдаланады, ал ішкі өзендерде көбінесе тек бір тізбек қолданылады. Кейбір кабельдік паромдар ағынның жоғары жағында орнын сақтау үшін сым арқанды, ал ағынның төмен жағында қозғалту үшін тізбекті пайдаланады. Straussee паромы сияқты электрмен жұмыс істейтін жоғары кабельдік паромдар ерекше типте болып табылады, олар борттағы қозғалтқыш блогына ие және еркін жүзе алады, бірақ қуат беру үшін жоғары сымдарға қосылады, паром қозғалғанда кабель бойымен сырғанатын электр кабелін пайдаланады. Өте сирек кездесетін түрі – өздігінен қозғалмайтын, құрлықтан тартылатын кабельдік паромдар. Мұндай кабельдік паромның мысалы – Швециядағы Кунгэльв – Фэстнингсхольмен паромы. Бүгінде Нидерландыдағы Йонен паромы жағалаудағы лебёдкамен тартылады. Бұл кабельдік паромдар электрмен жұмыс істей алады, зарядталатын батареяларға немесе жоғары сымдарға қажеттілік болмайды. Кемедегі қозғалтқыштың салмағын азайту арқасында бұл паромдар аз энергияны қолдана алады. Қолжетімділікті және сыйымдылықты арттыру және Torpoint паромы сияқты техникалық қызмет көрсету кезінде резервтік қамтамасыз ету үшін екі немесе одан да көп паромдар қарастырылуы мүмкін.

Тарих

Кабельдік паромдар өзендер мен басқа да су алаптарында тарихқа дейінгі дәуірден бері қолданылып келеді. Осы технологияны пайдаланатын паромдық бағыттардың мысалдары 13 ғасырға (Англиядағы Хэмптон паром) жатады. 1831 жылы Джеймс Медоус Рендел бумен жұмыс істейтін тізбекті паромдарды енгізді және 1832 жылы Дартмутта Дарт өзенін кесіп өтетін алғашқысын салды. 1832 және 1836 жылдар аралығында ұқсас тізбекті паромдар Торпойнт пен Салташ арасында Тамар арқылы, ал Вулстон мен Саутгемптон арасында Итчен арқылы іске қосылды. Вулстонның жүзбелі көпірі 1878 және 1887 жылдар аралығында тізбектен сым арқанға ауыстырылды және 1977 жылы көпірмен алмастырылды. 1900 жылдардың басында канадалық инженер Уильям Питт Нью-Брансуикте су асты кабельдік паромды жобалады, ол кейіннен Кингстон түбегін Киннебекасис аңғарына қосу үшін Кеннебекасис өзеніне орнатылды. Қазір Нью-Брансуиктің оңтүстігінде Сент-Джон өзені жүйесінде сегіз кабельдік паром бар. Канадада Онтариодағы Оттава өзенінен автомобильдерді тасымалдау үшін кабельдік паром ұсынылып отыр. Британдық Колумбияда бірнеше паром бар: Фрейзерде екеуі, Литтонда біреуі, Биг Барда біреуі (реакциялық паромдар), Ароу көлдерінде үшеуі. Бостон Барда 1980 жылға дейін аспалы кабельдік паром жұмыс істеді. Шағын маусымдық реакциялық паром машиналарды Квебектің Лаваль қаласынан (Сент-Дороте ауданы) Монреальдің бір бөлігі – Бизард аралына жеткізеді. Кабельдік паромдар Калифорнияның Сакраменто дельтасында ерте көліктерде маңызды рөл атқарды. АҚШ-тың солтүстік-батысында Колумбия өзенінде ондаған кабельдік паромдар жұмыс істеді, бірақ көпшілігі көпірлердің салынуымен пайдасыз болды. Солтүстік Калифорнияда американдық өзеннен теміржол вагондарын тасымалдауға арналған аспалы кабельдік паром болды. Оңтүстік Австралиядағы Мюррей өзенінің көп бөлігін мемлекеттік басқарумен дизельдік қозғалтқыштармен жұмыс істейтін кабельдік паромдар құрайды. Паромның екі жағындағы платформалар су деңгейіне қарай жоғары немесе төмен жылжытылуы мүмкін. Бір кезде Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында автомобильдерді тасымалдаудың басты құралы кабельдік паромдар болды. Тасманияда 1934 жылға дейін бір ғасыр бойы Хобарттағы Рисдон паром Хобарт қала шегінде Дервент өзенін кесіп өтудің жалғыз тұрақты тәсілі болды. Гонконгтың Лантау аралындағы Тай О балықшылар ауылында Тай О паром (橫水渡) көлбеу көпір салынғанға дейін Тай О өзенінен өтетін. Ең ірі және ең жұқтырылған кабельдік паром Англияның Плимут қаласындағы Торпойнт паром. Ол 1831 жылы кабельдік жүйеге ауыстырылды және қазіргі уақытта күніне 8000 көлікті тасымалдайтын 3 пароммен жұмыс істейді. Ең ұзын кабельдік паром желісі – Канаданың Британдық Колумбия штатының Куртенэй қаласының оңтүстігіндегі MV Baynes Sound Connector, оның ұзындығы 1961.48 метрді құрайды.

Меншік

Алғашқы панттар жергілікті жер иелерінің жеке меншігінде болған және олар үшін жол ақысы төленген. Үкіметтер жолдар салуды бастағанда, қажеттілікке қарай панттарды салуға және пайдалануға кірісті. Жеке меншік панттарды сатып алуға немесе оларға стандартты жол ақысын салмау үшін талап қоюға болады.

Энергияға қажеттілік

Кабельдік паромдарды іске қосу үшін қажетті энергия көбінесе өте төмен болады, себебі кесілетін қашықтықтар әдетте қысқа, жылдамдықтары төмен және маневрлеудің қажеті шамалы. Егер еркін паром желге немесе ағысқа қарсы баяу қозғалғанда немесе бастапқы қозғалыс кезінде тиімсіз болса, кабельдік паром кабель(дер) арқылы ұсталатын бүйірлік күштермен жерге сенімді бекітілген. Ылғалдылық корпусының сүргіш кедергісі жылдамдықпен үшінші дәрежеде төмендегендіктен, тіпті аз қуат та жеткілікті рычаг немесе тиімді беріліс болғанда қозғалысқа келтіруге мүмкіндік береді. Әлемдегі кабельдік паромдардың көпшілігі қолмен жұмыс істейді, яғни тізбекті дөңгелекті айналдыратын тұтқамен немесе кабельді тікелей тартып. Мысалы, 24 жолаушыға дейін тасымалдайтын Саугатук тізбекті паромды бір адам шамамен 0,3 м/с жылдамдықпен тұтқамен итереді. Оңтүстік Африкадағы Малгас қаласындағы бұрынғы кабельдік паром бірнеше автомобильдерді тасыған, оларды екі адам баяу жылдамдықпен тартқан. Reedham Ferry сияқты қолмен басқарылатын, осы өлшемдегі паромдар ауыр еңбекті азайту және жылдамдықты арттыру үшін моторизацияланды. Осы және 20 тоннаға дейін немесе одан да көп сыйымдылығы бар паромдар үшін, орнатылған электрмотордың қуаты әдетте бір цифрадан екі цифраға дейін киловатттармен өлшенді. Мысалы, 22 метрлік, 22 тонналық Притцербе паромның қуаты 23 кВт құрайды. Бұл мәліметтерді еркін паромдармен салыстыруға болады. Берлинге жақын Ванзее көліндегі "Луиза" моторлы паромның тоннажы, көлемі және құрылысы ұқсас, ал орнатылған қуаты 290 кВт. Электрмен жұмыс істегенде орнатылған қуаттың қажеттілігі одан да азаяды. Föri желілік паромда 75 жолаушыға дейін тасымалдауға арналған өте төмен қуатты орнату бар. Ол аккумулятормен жабдықталған екі электрмоторды пайдаланады. Жалғаспалы жұмыс кезінде (екі минут кесіп өту және бір минут тоқтау) жаздағы орташа қуат 3 кВт, ал қыста 4 кВт, яғни жазда 4,5 кВт, ал қыста 6 кВт. Күшті су ағындары немесе желдің бүйірлік күштері кабельдермен ұсталады, бірақ қозғалғанда олар қосымша сүргілеу тудырады, бұл судың кедергісін едәуір арттыра алады. Сондай-ақ, терең суда, жерде жатпаған ауыр тізбектер немесе ұзын кабельдер болғанда, сәйкес үйкеліспен бірге үлкен тартылу күштері пайда болады. Әлемдегі ең ұзын кабельдік өткел, 750 тонналық MV Baynes Sound Connector-мен 2 км-ге жуық, 200 кН алдын ала кернеумен тартылған үш сым арқанды қолданады. Мұқият жоспарлауға қарамастан, бұрынғы еркін пароммен салыстырғанда күтілген үлкен энергия үнемдеуі жүзеге аспады, сонымен қатар ластану мен 8,5 түйін жылдамдық салдарынан. 998 кВт қозғалтқыш қуаты орнатылған, бұрынғы 1099 тонналық MV Quinitsa-да ол 1416 кВт. Су ағындары сенімді болғандықтан, көптеген кабельдік паромдар реакциялық паромдар болып табылады, олар ағыммен қуаттанады. Олардың кейбіреулері гибридті паромдар болып табылады немесе болған, кабель жылжымалы шкивтер арқылы немесе паромның бұрышын анықтайтын белінг нүктелері арқылы өтеді. Жолға шығу үшін, бастапқыда кабельді тарту және сілтемеде көрсетілгендей маневр жасау үшін қолмен жұмыс істеу қажет. Тағы бір гибрид - Sendelingsdrift-тегі кабельдік паром, ол жоғары сым арқанға реттелетін байлаулармен және екі сыртқы мотормен жабдықталған.

Кеме қатынасына әсері

Кабельдер басқа кеме қатынасына кедергі келтіруі немесе қауіп тудыруы мүмкін. Қауіптің болуы және оның деңгейі жағдайға (су қоймасының сипаты және кемелердің қозғалысының шамасы) және кабельдің түріне байланысты: Кеме қатынасы биіктігінен асып тұрған жоғары кернеулі сымдар. Арқандар жұмыс деңгейінде уақытша немесе тұрақты түрде орнатылған. Су бетінде буйлармен ұсталып тұрған арқандар. Уақытша немесе тұрақты түрде су астына ілінген кабельдер. Әдетте, түбінде жатқан жер кабельдері, паром жанында бетке тартылады. Әдетте, тек бірінші типтегі кабельдер басқа кемелер үшін қауіпті емес, Швейцариядағы осы типтегі 15 реакциялық паромның мысалында көрінеді. Су бетіне жақын ілінген кабельдер кеме қатынасын қиындатады және әсіресе күшті ағыс кезінде және оларды көру қиын болғанда қауіпті. Бір жағалауға бекітілген реакциялық паромдардың арқандары, буйлармен ілініп, өтетін паромның бір жағында өзенді бөгеп, жақсы көрінеді. Ең үлкен қауіп – су астындағы кабельдердің күтілгеннен гөрі аз тереңдікте орналасуы немесе мүлдем көрінбеуі. Ілінген кабельдер (жағалауға немесе су түбіне дейін) кабельдің салмағы мен кернеуіне байланысты пішіні (кіреберіс бұрышы және тереңдігі) бойынша катена құрайды. Шынжырлар, әдетте, ауыр болады және жағалауға жақын жерлерді қоспағанда, өте тік катенамен қысқа қашықтықта су түбіне жете алады. Олар көруге оңай болғандықтан, басқа кемелерге қауіп аз, бұл Англияның оңтүстігіндегі ауыр кемелер қозғалысы бар суларда жұмыс істейтін 6-ға жуық тізбекті паромда көрінеді. Күшті су ағыны кезінде катеналар созылады және тізбектердің соқтығысуы мүмкін. Сым арқандар бірдей беріктіктегі тізбектерге қарағанда жеңіл және күшті кернеумен жұмыс істей алады, бұл бағалауға немесе тіпті көруге қиын болатын терең емес катеналарды тудырады. Кейбір кабельдік паром операторлары кеме басқарушыларды сақ болуға ескертеді. Олар қашықтықты, арнайы шамдарды немесе кабельдің тереңдігін белгісіз екенін, паром тоқтағанда да, жұмыс істегенде де көрсетеді.

Дания

Østre Ferry, Исефьорд арқылы Хаммер Бакке мен Оро арасында. Бағыттау үшін кабельдер, ал жылға беру үшін винттер қолданылады. Рандерс-фьорд арқылы өтетін Удбихой паром.

Словакия

Перек паром, Хрон өзенінің Перек саласы арқылы, Левице ауданындағы Старь Теков пен Новый Теков арасында. Аяқ паром 18 ғасырдың соңында пайдалануға берілді және 2014 жылы, көпір салынғаннан кейін жұмысын тоқтатты.

Оңтүстік Африка

Мальгас паром, 2-3 көлікке арналған, 120 метрлік, Батыс Кейп аймағындағы Мальгаста Брид өзенінен арқанмен тартылатын, 2-4 адамның күшімен жұмыс істеді. 1860 жылдан 2019 жылға дейін қолданыста болды, бірақ 21000-нан астам қол қойған адамдардың бірегей тарихи өтпелі жолды сақтап қалу туралы петициясына қарамастан, дизельдік пароммен ауыстырылды. Октаха паром, Сенделингсдрифтте, 2 көлікке арналған, Гариб (Оранж) өзені арқылы Намибияға дейін, жоғары арқанға байланған, екі сыртқы мотормен және, мүмкін, өзен ағысымен қозғалады.