Кіріспе

Уықты инъекциялауға қабілетті өткір мүше – мүше.

Құрт-шаққыш (немесе шаққыш) – әртүрлі жануарларда (әдетте жәндіктер мен басқа да буынтық аяқтыларда) кездесетін өткір мүше, ол әдетте басқа жануардың эпидермисін тесіп, уықты инъекциялауға қабілетті. Жәндік шағуы удың енгізілуімен күрделенеді, бірақ барлық шағулар улы емес. Сөлді, сондай-ақ қосымша патогендер мен ауруларды тарата алатын тістеуді көбінесе шағумен шатастырады, және керісінше. Удың белгілі бір құраулары аллергиялық реакцияны тудырады деп есептеледі, ол өз кезегінде кішкентай қышымалы бөртпеден бастап, терінің сәл көтеріңкі бөлігінен, ірі қабынулы тері участаларына дейін әртүрлі тері зақымдануларын тудыруы мүмкін. Шағатын жәндіктер теріде ауырсынулы ісінуді тудырады, зақымданудың ауырлығы шағу орнына, жәндіктің түріне және зардап шегушінің сезімталдығына байланысты өзгереді. Көптеген аралар мен есекқұрттардың екі у безі бар: біреуі құмырсқа қышқылының құрамына кіретін токсинді, ал екіншісі сілтілік нейротоксинді бөліп шығарады. Жеке әрекет еткенде әр токсин өте жұмсақ, бірақ шағу арқылы біріксе, бұл комбинация күшті тітіркендіргіш қасиеттерге ие. Шамалы жағдайларда, екінші рет ара немесе есекқұрт шағуынан кейін анафилаксия деп аталатын ауыр аллергиялық реакция пайда болады. Көптеген жәндіктер шаққыштарын құрбандарынан алып тастаса, кейбіреулері оларды жарада қалдырады. Мысалы, әлемдегі 20 000 ара түрінің ішінде тек жарты ондаған түрі ғана тікенекті шаққышқа ие, оны шығару мүмкін емес. Есекқұрттардың арасында, екі түрінен басқа барлығының (Polybia rejecta және Synoeca surinama) тегіс шаққыштары бар екендігі хабарланады. Кейбір жәндік емес буынтық аяқтылар, мысалы, сарышаяндар да шағады.

Артроподтар

Артроподтар арасында тікенек немесе шаншық – өткір мүше, көбінесе у безімен байланысқан және шаянның құйрық тікенегі сияқты тесіп жара беруге бейімделген. Шаншықтар әдетте жануардың артқы жағында орналасады. Шаншығы бар жануарларға аралар, көсаяқтар (құйрыққоңыз да ішінде) және шаяндар, сондай-ақ бір ғана қоңыз түрі (Onychocerus albitarsis) жатады. Бұл қоңыздың мұртшалары улағы бар шаншыққа ие, оның соңғы сегменттері шаянның құйрығына ұқсайды. Барлық шаншықталған гименоптераларда шаншық – өзгертілген жұмыртқа салатын мүше. Көптеген басқа шаншықтардан айырмашылығы, бал арасы жұмысшыларының шаншықтарында қалың тікендер болады және оларды пайдаланғанда сүтқоректілердің терісіне жабысып қалады, бал арасының денесінен жыртылып шығып, бірнеше минут ішінде өледі. Барлық басқа аралар мен шаншықталған организмдердің шаншықтары тікенсіз болады және оларды қайта-қайта шаншып пайдалануға болады. Тікенді немесе тікенсіз сипаттама әлдеқандай дәлдікке ие емес: сары көсаяқтар мен мексикалық бал арасының шаншықтарында тікендер бар, бірақ тікендер соншалықты кішкентай, көсаяқ кейде құрбанының терісінен шаншық құралын шығара алады. Кейбір көсаяқтардың, мысалы, Polistes versicolor сияқты, уындарында салыстырмалы түрде көп мөлшерде 5-гидрокситриптамин (5 HT) бар. Бұл удың құрамындағы 5 HT кем дегенде екі қызмет атқарады: бірі – ауырсыну тудыратын зат, ал екіншісі – парализге түсіретін компоненттердің таралуына және сезімтал жерлерге енуіне көмектеседі. Бұл жануардың немесе уланған дене мүшелерінің тез қозғалмауына көмектеседі. Өрмектер тек шағады, бірақ кейбір тарантулалар тікенді қылшықтарға ие. Кейбір көбелек гусеницаларында да тікенді түктер болады. Жүзбалықтар шаншымайды, олардың улағы бар тісі бар, ол қатты өзгертілген бірінші аяқтарымен – форсипулалармен шағылады.

Басқа жануарлар

Артропод емес жануарларда ұқсас функцияларды атқаратын мүшелерді көбінесе "шағу мүшелері" деп атайды. Бұл мүшелерге: шағаланың терісінен өскен тікені, еркек танапистың артқы аяғындағы улағы бар өскіндері, медузаның қынапшалары жатады. Бұрын, бұл термин көбінесе жыланның тісі үшін де қолданылатын, бірақ қазір бұл қолданыс сирек. Жыландар шақпайды, тістейді.