Кіріспе

Есту үшін қолданылатын сезім жүйесі

Есту жүйесі – есту сезіміне арналған сезім жүйесі. Ол сезім мүшелерін (құлақтарды) және есту бөліктерін қамтиды. Вестибулярлық канал перилимфасының дірілісі Корти мүшесінің сыртқы жасушаларын (4 қатар) бүгеді, бұл жасушалардың ұштарында престиннің босатылуына себеп болады. Бұл жасушалардың химиялық жағынан созылуына және қысқаруына (соматикалық моторлық) және шаш тізімдерінің жылжуына әкеледі, бұл өз кезегінде базальды мембрананың қозғалысына (шаш тізімінің моторлық) электрлік әсер етеді. Бұл моторлар (сыртқы шаш жасушалары) толқын амплитудасын 40 есеге дейін күшейтеді. Сыртқы шаш жасушалары (ОХЖ) спиральді ганглиймен баяу (миелинсіз) өзара байланыс жасайтын жинақыштарда (30-дан астам шаш әрбір нерв талшығына) иннервацияланады; бұл ішкі шаш жасушаларынан (ІХЖ) өзгеше, олар тек афференттік иннервацияға ие (бір шашқа 30-дан астам нерв талшығы), бірақ тығыз байланысқан. ОХЖ саны ІХЖ санынан 3-4 есе көп. Базальды мембрана (БМ) – скалалар арасындағы тосқауыл, оның жиегінде ІХЖ және ОХЖ орналасқан. БМ ені мен қатаңдығы ІХЖ ең жақсы сезетін жиіліктерді бақылау үшін өзгереді. Кохлеарлық негізде БМ ең тар және ең қатаң (жоғары жиіліктер), ал кохлеарлық төбесінде ең кең және ең икемді (төмен жиіліктер). Текториалдық мембрана (ТМ) ОХЖ (тікелей) және ІХЖ (эндолимфалық дірілістер арқылы) ынталандыру арқылы кохлеарлық күшеюді жеңілдетуге көмектеседі. ТМ ені мен қатаңдығы БМ-ге параллель және жиіліктерді ажыратуға ұқсас көмектеседі. Жоғары оливарлық кешен (ЖОК) – пондардағы сол және оң кохлеарлық импульстардың бірінші тоғысқан жері. ЖОК-те 14 ядро сипатталған; олардың аббревиатуралары мұнда қолданылады (толық атаулары үшін Жоғары оливарлық кешен қараңыз). МСО сол және оң ақпараттың уақыт айырмашылығын өлшеу арқылы дыбыстың қайдан келгенін анықтайды. LSO құлақтар арасындағы дыбыс деңгейін теңестіреді; ол дыбыс бұрышын анықтауға көмектесетін дыбыс қарқындылығын пайдаланады. LSO ІХЖ-ны иннервациялайды. ВНТБ ОХЖ-ны иннервациялайды. MNTB глицин арқылы LSO-ны тежейді. LNTB глицинге төзімді, жылдам сигнал беру үшін қолданылады. DPO жоғары жиілікті және тонотоптық. DLPO төмен жиілікті және тонотоптық. VLPO функциясы DPO-ға ұқсас, бірақ басқа аймақта жұмыс істейді. PVO, CPO, RPO, VMPO, ALPO және SPON (глицинмен тежеледі) – әртүрлі сигнал және тежеуші ядролар. Трапециялық дене – кохлеарлық ядро (ҚЖ) талшықтарының көпшілігінің (солдан оңға және керісінше) қиылысатын жері; бұл қиылысу дыбыстың орналасуын анықтауға көмектеседі. ҚЖ вентральді (ВҚЖ) және дорсальді (ДҚЖ) аймақтарға бөлінеді. ВҚЖ үш ядроға ие. Бұталы жасушалар уақыт туралы ақпаратты жібереді, олардың пішіні уақыттың шағылысуын орташалайды. Жұлдызды (кескіш) жасушалар дыбыс спектрін (жоғарғы және төменгі нүктелер) аудиторлық енгізу күшіне (жиілік емес) негізделген кеңістіктік нейрондық оқшаулау жылдамдықтарымен кодтайды. Сиырқаш жасушалары атыс кезінде ең жақсы уақыттық дәлдікке ие, олар дыбыстық уақыт кодын декодтайды. ДҚЖ 2 ядроға ие. ДҚЖ сонымен қатар ВҚЖ-дан ақпарат алады. Фузиформалы жасушалар ақпаратты орналасудың спектрлік белгілерін анықтау үшін біріктіреді (мысалы, дыбыс алдыңғы немесе артқы жағынан келген). Кохлеарлық жүйке талшықтарының әрқайсысы (30 000-нан астам) ең сезімтал жиілікке ие және кең ауқымдағы деңгейлерге жауап береді. Қарапайымдағанда, жүйке талшықтарының сигналдары бұталы жасушалар арқылы оливарлық кешендегі бинауралық аймақтарға жеткізіледі, сигналдың жоғарғы және төменгі нүктелері жұлдызды жасушалармен белгіленеді, ал сигналдың уақыты сиырқаш жасушалармен алынады. Бүйірлік лемниск үш ядроға ие: арқалық ядролар екі жақты кіріске жақсы жауап береді және күрделілікке қарай жауаптар береді; аралық ядролар кеңінен жауап береді; ал бүйірлік ядролар кең және орташа күрделі жауап қисықтарына ие. Бүйірлік лемнисктің бүйірлік ядролары төменгі төбешікке (ТТ) амплитудалық модуляцияланған дыбыстарды фазалық және тоникалық жауаптар (тиісінше қысқа және ұзақ ноталар) беру арқылы декодтауға көмектеседі. ТТ визуалды (претекталдық аймақ: дыбысқа көзді қозғалтады, жоғарғы төбешік: заттарға қатысты бағдар және мінез-құлық, сондай-ақ көз қозғалысы (саккада)) аймақтары, пондар (жоғарғы мишаша педункулы: таламус пен мишаның байланысы/дыбысты естіп, мінез-құлық реакциясын үйрену), омыртқа миы (периаквадуктальді сұр: дыбысты естіп, инстинктивті қозғалу) және таламус сияқты көрсетілмеген кірістерді қабылдайды. Жоғарыда айтылғандар ТТ-нің «қорқыныш реакциясы» мен көз рефлексіне қатысты екенін көрсетеді. Көп сезімдік интеграциядан басқа, ТТ амплитудалық модуляция жиіліктеріне жауап береді, бұл тоналылықты анықтауға мүмкіндік береді. ТТ сонымен қатар екі құлақты естудегі уақыт айырмашылықтарын анықтайды. Медиалды тізелік ядро вентральді (реттеу және реттеуге тежеуші жасушалар: жиілік, қарқындылық және екі құлақты ақпарат топографиялық түрде беріледі), дорсальді (кең және күрделі жауапты ядролар: соматосенсорлық ақпаратқа байланыс) және медиалды (кең, күрделі және тар жауапты ядролар: қарқындылық пен дыбыс ұзақтығын реттеу) бөлімдеріне бөлінеді. Есту қабығы (ЕҚ) дыбысты санаға/қабылдауға әкеледі. ЕҚ дыбыстарды анықтайды (дыбыс атауын тану) және дыбыстың бастапқы орнын анықтайды. ЕҚ – әртүрлі гармонияларға, уақытқа және тоналылыққа жауап беретін жинақыштардың топографиялық жиілік картасы. Оң жақ ЕҚ тоналылыққа сезімтал, ал сол жақ ЕҚ дыбыстағы ұсақ тізбектік айырмашылықтарға сезімтал. Ростромедиалды және вентролатеральды префронталды қабықтар тоналылық кеңістігінде белсенділікке және қысқа мерзімді жадты сақтауға қатысады. Гешль гирусы/көлденең уақытша гирусы Вернике аймағын және оның функционалдығын қамтиды, ол эмоциялық дыбысқа, эмоциялық беттік экспрессияға және дыбыс жады процестеріне тығыз қатысады. Энторинальды қабық – «гиппокамп жүйесінің» бір бөлігі, ол визуалды және аудиторлық жадты сақтауға көмектеседі. Супрамаргиналды гирус (СМГ) тілді түсінуге көмектеседі және қайырлы жауаптарға жауапты. СМГ тілдік гируспен дыбыстарды сөздермен байланыстырады және сөз таңдауға көмектеседі. СМГ тактильді, визуалды және аудиторлық ақпаратты біріктіреді.

Сыртқы құлақ

Құлақ арнасын қоршап тұрған шеміршек бүктемелері құлаққанақ деп аталады. Дыбыс толқындары құлаққанаққа шағылысып, әлсірейді, және осы өзгерістер миға дыбыс бағытын анықтауға көмектесетін қосымша ақпарат береді. Дыбыс толқындары есту арнасына, сырттан қарағанда қарапайым түтікшеге кіреді. Есту арнасы 3-12 кГц аралығындағы дыбыстарды күшейтеді. Есту арнасының соңындағы тілше қабықшасы ортаңғы құлақтың басталуын көрсетеді.

Ортаңғы құлақ

Дыбыс толқындары құлақ жолынан өтіп, құлақ пердесіне жетеді. Бұл толқындық ақпарат ауамен толтырылған ортаңғы құлақ қуысы арқылы нәзік сүйектер тізбегі арқылы жүзеге асады: балға (malleus), тізе (incus) және сарышқа (stapes). Бұл сүйекшелер рычаг ретінде әрекет етеді, құлақ пердесінің төмен қысымды дыбыс тербелістерін кішірек, сопақша терезе (oval window) немесе вестибулярлық терезе деп аталатын мембранадағы жоғары қысымды дыбыс тербелістеріне айналдырады. Балғаның тұтқасы (manubrium) құлақ пердесімен, ал сарышқаның табаны (footplate) сопақша тереземен буынасады. Сопақша терезеден кейінгі ішкі құлақта ауа емес, сұйықтық болғандықтан, онда жоғары қысым қажет. Ортаңғы құлақ бұлшықтарының сарышқа рефлексі, сарышқа бұлшығы дыбысқа жауап ретінде белсендірілген кезде дыбыс энергиясының берілуін азайту арқылы ішкі құлақты зақымданудан қорғауға көмектеседі. Дыбыстық ақпарат ортаңғы құлақта толқын түрінде сақталады және кохлеада жүйке импульстеріне айналады.

Ішкі құлақ

Ішкі құлақ кохлеядан және бірнеше естімейтін құрылымдардан тұрады. Кохлеяның сұйықтықпен толтырылған үш бөлімі бар (яғни, скала медиа, скала тимпани және скала вестибули), және екі бөлімді бөлетін базальды мембрана арқылы қысыммен туындайтын сұйықтық толқынын қолдайды. Қызықтысы, бір бөлімі эндолимфаны қамтиды. Корти органы осы каналдың ішінде, базальды мембранада орналасқан және механикалық толқындарды нейрондардағы электр сигналдарына түрлендіреді. Қалған екі бөлім скала тимпани және скала вестибули деп аталады. Бұл бөлімдер сүйекті лабиринттің ішінде орналасқан, ол перилимфа деп аталатын сұйықтықпен толтырылған, оның құрамы жұлын сұйықтығына ұқсас. Эндолимфа мен перилимфа сұйықтықтары арасындағы химиялық айырмашылық, калий және кальций иондары арасындағы электрлік потенциалдың айырмашылығына байланысты, ішкі құлақтың жұмысы үшін маңызды. Адам кохлеясының (барлық сүтқоректілер мен көптеген омыртқалы жануарларға тән) жоспарлық көрінісі оның ұзындығы бойынша нақты жиіліктердің қайда пайда болатынын көрсетеді. Жиілік – Корти органында кохлея ұзындығының шамамен экспоненциалды функциясы. Кейбір түрлерде, мысалы, жартастар мен дельфиндерде, олардың белсенді сонар қабілетін қолдау үшін бұл қатынас белгілі бір аймақтарда кеңейтілген.

Кортидің органы

Корти органы кохлеяның бүкіл скалалық ортасының бойымен созылатын сезімдік эпителийдің жолағын құрайды. Оның шашты жасушалары сұйық толқындарын жүйке сигналдарына түрлендіреді. Сансыз жүйкелердің саяхаты осы алғашқы қадамнан басталады; одан әрі өңдеу әртүрлі естімелік реакциялар мен сезімдерге алып келеді.

Шаш жасушасы

Шаш жасушалары – бағана тәрізді жасушалар, олардың әрқайсысының жоғарғы бөлігінде 100–200 арнайы стереоцилиядан тұратын «шаш шоғыры» болады, осы шоғырдың құрылысы үшін олар осылай аталады. Есту жүйесіне тән екі типті шаш жасушалары бар: ішкі және сыртқы шаш жасушалары. Ішкі шаш жасушалары естудің механорецепторлары болып табылады: олар дыбыс тербелісін жүйке талшықтарындағы электрлік белсенділікке түрлендіреді, ол миға беріледі. Сыртқы шаш жасушалары – моторлық құрылым. Дыбыс энергиясы осы жасушалардың пішінін өзгертеді, бұл дыбыс тербелісін жиілікке қарай күшейтеді. Ішкі шаш жасушаларының ең ұзын кірпіктерінің үстінде текториялық мембрана орналасқан, ол дыбыстың әрбір циклымен алға-артқа қозғалып, кірпіктерді иіп, шаш жасушаларының электрлік жауабын тудырады. Ішкі шаш жасушалары, көздің фоторецепторлық жасушалары сияқты, басқа нейрондарға тән импульстардың орнына, градацияланған жауап көрсетеді. Бұл градацияланған потенциалдар әрекет потенциалының «барлығы немесе ешқайсысы» қасиеттерімен шектелмейді. Осы тұста, шаш шоғырының осындай қозғалысы мембраналық потенциалдағы өзгерісті қалай тудырады деген сұрақ тууы мүмкін. Қазіргі модель бойынша, кірпіктер бір-бірімен «ұштық байланыстар» арқылы байланысқан, яғни бір кірпіктің ұшы екінші кірпіктің ұшына қосылған құрылымдармен байланысады. Созылып, қысылғанда, ұштық байланыстар иондық каналды ашып, шаш жасушасында рецепторлық потенциалды тудыруы мүмкін. Жақында кадерин 23 CDH23 және протокадерин 15 PCDH15 осы ұштық байланыстармен байланысты жабысу молекулалары екені көрсетілді. Кальцийге тәуелді мотор бұл байланыстардың қысқаруына себеп болады, бұл кернеуді қалпына келтіреді. Бұл кернеуді қалпына келтіру ұзаққа созылған есту стимулын қабылдауға мүмкіндік береді.

Нейрондар

Афферентті нейрондар кохлеаның ішкі шашты жасушаларын иннервациялайды, онда нейротрансмиттер глютамат шашты жасушалардан сигналдарды біріншілік есту нейрондарының дендриттеріне жібереді. Кохлеада афференттік жүйке талшықтарынан гөрі ішкі түкті жасушалар әлдеқайда аз – әрбір шашты жасушаны көптеген есту жүйке талшықтары иннервациялайды. Нейродендриттер есту жүйкесі нейрондарына жатады, ал ол өз кезегінде вестибулярлық жүйкеге қосылып, вестибулокохлеарлық жүйке, яки VIII бас сүйек жүйкесін құрайды. Базилярлық мембрананың белгілі бір афференттік жүйке талшығына кіріс беретін аймағы оның қабылдау өрісі деп есептеледі. Мидан кохлеаға бағытталған эфферентті проекциялар да дыбысты қабылдауда маңызды рөл атқарады, бірақ бұл толыққанды түсіндірілмеген. Эфферентті синапстар сыртқы шашты жасушаларда және ішкі шашты жасушалардың астындағы афферентті (миға қарайтын) дендриттерде орналасады.

Кохлеарлық ядро

Кохлеарлық ядро - ішкі құлақтың жаңадан түрленген "цифрлық" деректерін нейрондық өңдеудің алғашқы орны (сонымен қатар, екі құлақты біріктіруді қараңыз). Сүтқоректілерде бұл аймақ анатомиялық және физиологиялық тұрғыдан екіге бөлінеді: арқалық кохлеарлық ядро (DCN) және қарындық кохлеарлық ядро (VCN). VCN жүйке тамырымен қарындық-постериорлық кохлеарлық ядроға (PVCN) және қарындық-антериорлық кохлеарлық ядроға (AVCN) бөлінеді.

Трапеция тәрізді дене

Трапеция тәрізді дене – бұл ми сабасындағы екі құлақты есептеулерде қолданылатын ақпаратты тасымалдайтын, вентральды пондардағы қиылысатын талшықтардың жиынтығы. Бұл аксондардың бір бөлігі кохлеарлық ядродан шығып, жоғары оливариялық ядроға бағытталмас бұрын қарсы жаққа өтеді. Бұл дыбыстың орнын анықтауға көмектеседі деп саналады.

Жоғары оливарий кешені

Жоғары оливарий кешені пондарда орналасқан және негізінен вентральді кохлеарлық ядродан проекцияларды қабылдайды, бірақ дорсальді кохлеарлық ядро да вентральді акустикалық жолақ арқылы сонда проекцияланады. Жоғары оливарий кешенінде жақтық жоғары оливка (LSO) және медиалдық жоғары оливка (MSO) орналасқан. Біріншісі екі құлақ арасындағы деңгей айырмашылықтарын анықтау үшін маңызды, ал екіншісі екі құлақ арасындағы уақыт айырмашылығын ажырату үшін маңызды. Төменгі колликулус сондай-ақ есту қабығы мен есту таламусынан (немесе медиалдық генукуляттық ядродан) келетін кірісті алады.

Орталық жынысты ядро

Медиалдық тізелік ядро таламустық релелік жүйенің бір бөлігі болып табылады.

Бастапқы есту қабығы

Алғашқы есту қабығы – есту ақпаратын қабылдайтын ми қабығының алғашқы аймағы. Дыбысты қабылдау сол жақ артқы жоғарғы уақытша гирус (STG) арқылы байланысты. Жоғарғы уақытша гирус мидың бірнеше маңызды құрылымдарын қамтиды, соның ішінде Бродманн аймақтары 41 және 42, ал олар негізгі есту қабығының орналасқан жерін көрсетеді, бұл қабық дыбыстың негізгі сипаттамаларын – мысалы, тоны мен ырғағын сезінуге жауапты. Адам емес приматтардағы зерттеулерге сәйкес, бастапқы есту қабығын функционалдық ерекшеленетін кіші аймақтарға бөлуге болады. Бастапқы есту қабығының нейрондары есту жиіліктерінің кең диапазонын қамтитын қабылдау өрістеріне ие және гармониялық тонға селективті жауап береді. Екі құлақтың ақпаратын біріктіретін нейрондардың қабылдау өрістері нақты бір есту кеңістігін қамтиды. Алғашқы есту қабығы екінші есту қабығымен қоршалған және онымен байланысты. Бұл екінші аймақтар жоғарғы уақытша гирус, жоғарғы уақытша ойықтың дорсальды бөлігі және маңдай шебіндегі қосымша өңдеу аймақтарымен байланысады. Адамдарда бұл аймақтардың ортаңғы уақытша гируспен байланысы сөйлеуді қабылдау үшін маңызды болуы мүмкін. Дыбыстық қабылдаудың негізінде жатқан маңдай-уақытша жүйе бізге дыбыстарды сөйлеу, музыка немесе шу ретінде ажыратуға мүмкіндік береді.

Аудиторлық вентральді және дорсальді ағындар

Бастапқы есту қабығынан екі бөлек жол шығады: естудің вентральді ағысы және естудің дорсальді ағысы. Естудің вентральді ағысына алдыңғы жоғарғы уақыттық гирусы, алдыңғы жоғарғы уақыттық ойысы, ортаңғы уақыттық гирусы және уақыттық полюсі кіреді. Бұл аймақтардағы нейрондар дыбысты тануға және сөйлемдерден мағынаны алуға жауапты. Естудің дорсальді ағысына артқы жоғарғы уақыттық гирусы және ойысы, төменгі париеталь бөлігі және париетальді ойыс кіреді. Екі жол да адамдарда төменгі маңдайлық гирусына проекцияланады. Приматтардағы естудің дорсальді ағысының ең белгілі рөлі – дыбыстың орнын анықтау. Адамдарда сол жарты шардагы естудің дорсальді ағысы сондай-ақ сөйлеуді қайталауға және артикуляцияға, сөз атауларының фонологиялық ұзақ мерзімді сақталуына және ауызша жұмыс жадына жауапты.