Кіріспе

Falco тұқымдасына жататын жыртқыш құстар (Falco) – Falco тұқымдасына жататын жыртқыш құстар, оның ішінде шамамен 40 түрі бар. Құсқарлар Антарктидадан басқа әлемнің барлық құрлықтарында кең таралған, бірақ оларға жақын туысқан жыртқыштар Эоцен дәуірінде онда кездескен. Ересек құсқарлардың қанаттары жіңішке және үшкір болып келеді, бұл оларға жоғары жылдамдықпен ұшуға және бағытын жылдам өзгертуге мүмкіндік береді. Алғашқы ұшу жылындағы жас құсқарлардың қанаттарындағы ұшқыш қауырсындары ұзақ болады, бұл олардың пішінін жалпы мақсаттағы, кең қанатты құсқа ұқсатады. Бұл оларға ұшуды жеңілдетеді және ересек болғанда тиімді аңшы болуға қажетті ерекше дағдыларды үйренуге көмектеседі. Құсқарлар Falconidae отбасының Falconinae подсемействосының ең ірі туысы болып табылады, оның құрамына басқа бір подсемейство да кіреді, оған каракаралар және тағы бірнеше түрлер жатады. Бұл құстардың барлығы өздерінің тұмсықтарымен аң аулайды, тұмсықтарының шетіндегі тіс тәрізді тілімше арқылы, ал шоқпарлар, бүркіттер және Accipitridae отбасының басқа жыртқыш құстары аяқтарын пайдаланады. Ең ірі құсқар – гирсоколь, оның ұзындығы 65 см-ге дейін жетеді. Ең кішкентай құсқар түрі – пигмей соколь, оның ұзындығы шамамен 20 см. Құсбақалар мен соулар сияқты, құсқарлар да жыныстық диморфизмді көрсетеді, яғни аналықтары әдетте аталықтарынан ірі болады, бұл оларға түрліше жемді ұстауға мүмкіндік береді. Ұзын, тар қанаттары бар кейбір кішкентай құсқарларды «хобби» деп, ал аң аулағанда желбіреп ұшатындарын «кестрл» деп атайды. Көптеген жыртқыш құстар сияқты, құсқарлардың да көру қабілеті өте жоғары; бір түрдің көру өткірлігі қалыпты адамнан 2,6 есе артық екені анықталған.

Таксономия

Фалько тұқымдасын 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында енгізген. Түрлік үлгісі – марлин (Falco columbarius). Фалько деген атау кейінгі латын тілінен келген, «соқыр құс» деген мағынаны білдіреді, ал falx, falcis сөздері «орақ» дегенді білдіреді, бұл құстың тырнақтарына сілтеме жасайды. Орта ғасырлық ағылшын және көне француз тілдерінде "faucon" деген сөз тұтқынға алынған түрлі жыртқыш құстарды білдірген. Әсіресе, құс аулауға арналған жас соқыр құс, әлі де жұмсақ қауырсынында болатын кезеңде, eyas (кейде eyass деп те жазылады) деп аталады. Бұл сөз көне француз тіліндегі un niais сөзінің қате түсінігінен туындаған, латын тіліндегі nidiscus (ұядағы бала) сөзінен, ал ол nidus (ұя) сөзінен шыққан деп болжанады. Құс аулау үшін жаттықтырылған жыртқыш құстарды пайдалану тактикасы – құс аулау деп аталады. Басқа жыртқыш құстармен салыстырғанда, соқыр құстардың палеонтологиялық жазбалары уақыт бойынша кеңінен таралмаған. Ұзақ жылдар бойы бұл тұқымға уақытша жатқызылған ең көне қазбалар 10 миллион жыл бұрынғы Миоценнің соңғы кезеңінен табылған. Бұл, құстардың көптеген қазіргі тұқымдарының палеонтологиялық жазбаларда таныла бастаған кезеңмен сәйкес келеді. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, ең көне соколка тұқымдасының қазба қалдықтары 55 миллион жыл бұрынғы деп есептеледі. Фалько таксондарының қазба және қазіргі таралуын ескере отырып, соқыр құстардың тегі Солтүстік Америка, Африка, немесе мүмкін Таяу Шығыс немесе Еуропа болған деп саналады. Соқыр құстар басқа жыртқыш құстармен тығыз байланысты емес, олардың ең жақын туыстары – тотықұстар мен әнші құстар.