Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бүркіттің түрлері
Species of eagle
Алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) – Солтүстік жарты шарда тіршілік ететін жыртқыш құс. Бұл бүркіттердің ең кең таралған түрі. Барлық бүркіттер сияқты, ол Accipitridae тұқымдасына жатады. Олар Солтүстік жарты шардағы ең танымал жыртқыш құстардың бірі. Бұл құстардың түсі қара қоңыр, ал мойнында ашық алтын қоңыр реңі бар. Бұл түрдің жас бүркіттерінің құйрығында ақ түс басым, ал қанаттарында ақ дақтар жиі кездеседі. Алтын бүркіт өз шапшаңдығы мен жылдамдығын, сондай-ақ күшті аяқтары мен үлкен, өткір тырнақтарын пайдаланып, түрлі қоректіктерді – негізінен қоян, харе, мармот және басқа да далалық кеміргіштерді аулайды. Олар жартастар мен биік жерлерде үлкен ұялар салады, оларға көбейіс маусымында бірнеше жыл қайта оралуы мүмкін. Көбінесе көктемде көбейеді; олар моногамды және бірнеше жыл, тіпті өмір бойы жұптасып өмір сүруі мүмкін. Аналығы бірге төртке дейін жұмыртқа салады және оларды алты апта бойы жатыр. Әдетте, бір-екі балапан үш айдың ішінде ұшып кетеді. Бұл жас алтын бүркіттер әдетте күзде толық тәуелсіздікке жетеді, содан кейін төрт-бес жылға дейін өз аумағын белгілеп, кеңінен көшіп-қонып жүреді. Бұрын Холарктикада кең таралған, бірақ адамдар тығыз қоныстанған көптеген аймақтардан жоғалып кетті. Бұрынғы ареалында жойылып кеткеніне немесе сирек кездесетініне қарамастан, бұл түр әлі де кең таралған, Еуразияның, Солтүстік Американың және Солтүстік Африканың ірі аудандарында кездеседі. Бұл – Палеарктика және Неарктикада көбейетін бес нағыз акципитридтің ең үлкені және ең аз саны. Ғасырлар бойы бұл түр соколовкада қолданылатын ең бағалы құстардың бірі болып келген. Аң аурудағы шеберлігі үшін алтын бүркітке ежелгі тайпалық мәдениеттерде зор құрметпен қараған. Бұл түр әлемдегі ең көп зерттелген жыртқыштардың бірі, әсіресе АҚШ-тың батыс бөлігі мен Батыс Палеарктикада.
The golden eagle (Aquila chrysaetos) is a bird of prey living in the Northern Hemisphere. It is the most widely distributed species of eagle. Like all eagles, it belongs to the family Accipitridae. They are one of the best known birds of prey in the Northern Hemisphere. These birds are dark brown, with lighter golden brown plumage on their napes. Immature eagles of this species typically have white on the tail and often have white markings on the wings. Golden eagles use their agility and speed combined with powerful feet and large, sharp talons to hunt a variety of prey, mainly hares, rabbits, and marmots and other ground squirrels. Golden eagles maintain home ranges or territories that may be as large as They build large nests in cliffs and other high places to which they may return for several breeding years. Most breeding activities take place in the spring; they are monogamous and may remain together for several years or possibly for life. Females lay up to four eggs, and then incubate them for six weeks. Typically, one or two young survive to fledge in about three months. These juvenile golden eagles usually attain full independence in the fall, after which they wander widely until establishing a territory for themselves in four to five years. Once widespread across the Holarctic, it has disappeared from many areas that are heavily populated by humans. Despite being extirpated from or uncommon in some of its former range, the species is still widespread, being present in sizeable stretches of Eurasia, North America, and parts of North Africa. It is the largest and least populous of the five species of true accipitrid to occur as a breeding species in both the Palearctic and the Nearctic. For centuries, this species has been one of the most highly regarded birds used in falconry. Because of its hunting prowess, the golden eagle is regarded with great mystic reverence in some ancient, tribal cultures. It is one of the most extensively studied species of raptor in the world in some parts of its range, such as the Western United States and the Western Palearctic.
Таксономия және жүйелеу
Бұл түрді алғаш рет Карл Линней өзінің 1758 жылы шыққан "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында "Falco chrysaetos" деп сипаттаған. Сол кезде құстар көбінесе сыртқы ерекшеліктеріне қарай топтастырылғандықтан, Линней көптеген түрлерді Falco туысына біріктірді. Типтік орны жай ғана "Еуропа" деп көрсетілген, кейін Швециямен шектелді. 1760 жылы француз орнитологы Матурин Жак Бриссон оны жаңа Aquila туысына көшірді. Aquila латын тілінде "бүркіт" деген мағынаны білдіреді, бұл, мүмкін, aquilus, "қоңыр түсті" деген сөзден шыққан, ал chrysaetos ежелгі грек тілінде "алтын бүркіт" дегенді білдіреді, яғни khrusos, "алтын" және aetos, "бүркіт" сөздерінен құралған. Алтын бүркіт – "қауырсынды бүркіттер" деп аталатын жыртқыштардың кең тобының бір бөлігі болып табылады, олардың ерекшелігі – көптеген басқа акципитридтерден айырмашылығы, табан сүйектері қауырсынмен жабылған. Бұл топқа "көк бөрік" деп сипатталатын барлық түрлер, соның ішінде Spizaetus және Nisaetus туыстары, сондай-ақ Oroaetus, Lophaetus, Stephanoaetus, Polemaetus, Lophotriorchis және Ictinaetus сияқты әртүрлі монотиптік туыстар кіреді. Aquila туысы Оңтүстік Америка мен Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтарда таралған. Бұл туысқа 20-ға жуық түр жатқызылған, бірақ соңғы кезде кейбір дәстүрлі түрлердің таксономиялық орналасуы күмәнді болып тұр. Дәстүрлі түрде Aquila бүркіттері ірі, көбінесе қоңыр немесе қара түсті, қауырсынды бүркіттер ретінде жіктеліп келді, олардың жасөспірімнен ересекке дейінгі түстес өзгерісі шамалы. Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер алтын бүркіттің Африкадағы Верро бүркітімен, сондай-ақ Гурни бүркітімен (A. gurneyi) және кенелі бүркітімен (бұл түр австралиялық сәулеленудің бөлігі) бірге кладаға кіретінін көрсетті. Бұл кладтың осындай сәйкестендірілуі осы ірі денелі түрлердің ұқсас морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты бұрыннан күдік тудырған болатын. Басқа да ірі Aquila түрлері – шығыс император, испан император, таун және дала бүркіттері қазір бөлек, жақын туыс клад деп есептеледі, олар конвергентті эволюция арқылы алдыңғы кладқа ұқсас кейбір сипаттарға ие болды. Hieraaetus туысы, оның ішінде қауырсынды бүркіт (H. pennatus), кішкентай бүркіт (H. morphnoides) және Айрес бүркіті (H. ayresii) әлдеқайда кішкентай түрлерден тұрады, олар шын мәнінде Spilornis жылан бүркіті туысынан басқа, "бүркіт" деп аталатын ең кішкентай құстар болып табылады. Бұл туыс жақында көптеген мамандар тарапынан таратылды және кейде Aquila туысына да қосылады, бірақ барлық орнитологиялық бірлестіктер бұл қайта жіктелуді қабыланбады. Шағын денелі Вальберг бүркіті (H. wahlbergi) жасөспірімнен ересекке дейінгі қауырсын мен түсінің өзгеруінің болмауы және қоңыр түсіне байланысты дәстүрлі түрде Aquila түрі деп есептелген, бірақ ол генетикалық тұрғыдан Hieraaetus туысына жақын. Кассиннің бүркіті (H. africanus) бұрынғы жіктелуінде болған Spizaetus / Nisaetus "үркіт бүркіт" тобынан гөрі Hieraaetus тобымен тығыз байланысты болуы мүмкін, оның Африкаға таралуы белгісіз.
This species was first described by Carl Linnaeus in his landmark 1758 10th edition of Systema Naturae as Falco chrysaetos. Since birds were grouped largely on superficial characteristics at that time, many species were grouped by Linnaeus into the genus Falco. The type locality was given simply as "Europa"; it was later restricted to Sweden. It was moved to the new genus Aquila by French ornithologist Mathurin Jacques Brisson in 1760. Aquila is Latin for "eagle", possibly derived from aquilus, "dark in colour" and chrysaetos is Ancient Greek for the golden eagle from khrusos, "gold" and aetos, "eagle". The golden eagle is part of a broad group of raptors called "booted eagles" which are defined by the feature that all species have feathering over their tarsus, unlike many other accipitrids which have bare legs. Included in this group are all species described as "hawk eagles" including the genera Spizaetus and Nisaetus, as well as assorted monotypical genera such as Oroaetus, Lophaetus, Stephanoaetus, Polemaetus, Lophotriorchis and Ictinaetus. The genus Aquila is distributed across every continent but for South America and Antarctica. Up to 20 species have been classified in the genus, but more recently the taxonomic placement of some of the traditional species has been questioned. Traditionally, the Aquila eagles have been grouped superficially as largish, mainly brownish or dark colored booted eagles that vary little in transition from their juvenile to their adult plumages. Genetic research has recently indicated the golden eagle is included in a clade with Verreaux's eagle in Africa as well as the Gurney's eagle (A. gurneyi) and the wedge tailed eagle (clearly part of an Australasian radiation of the lineage). This identification of this particular clade has long been suspected based on similar morphological characteristics amongst these large bodied species. Other largish Aquila species, the eastern imperial, the Spanish imperial, the tawny and the steppe eagles, are now thought to be separate, close knit clade, which attained some similar characteristics to the prior clade via convergent evolution. The genus Hieraaetus, including the booted eagle (H. pennatus), little eagle (H. morphnoides) and Ayres's hawk eagle (H. ayresii), consists of much smaller species, that are in fact smallest birds called eagles outside of the unrelated Spilornis serpent eagle genus. This genus has recently been eliminated by many authorities and is now occasionally also included in Aquila, although not all ornithological unions have followed this suit in this re classification. The small bodied Wahlberg's eagle (H. wahlbergi) has been traditionally considered a Aquila species due to its lack of change from juvenile to adult plumage and brownish color but it is actually genetically aligned to the Hieraaetus lineage. Cassin's hawk eagle (H. africanus) is also probably closely related to the Hieraaetus group rather than the Spizaetus/Nisaetus "hawk eagle" group (in which it was previously classified) which is not known to have radiated to Africa.
Ішкі түрлері мен таралуы
Алтын бүркіттің қазіргі кездегі алты түршесінің мөлшері мен қауырсынында шамалы айырмашылықтар бар. Кез келген түршенің жеке өкілдері біршама өзгергіш, ал түршелер арасындағы айырмашылықтар, әсіресе дене мөлшері тұрғысынан, географиялық белгілерге сәйкес келеді. Осы ерекшеліктерден басқа, түрлердің таралу аймағында айырмашылықтар өте аз. *Aquila chrysaetos chrysaetos* (Линней, 1758) – кейде Еуропалық алтын бүркіт деп аталады. *Aquila chrysaetos homeyeri* Severtzov, 1888 – көбінесе Иберия алтын бүркіті деп аталады. Бұл түрше Иберия түбегінің дерлік барлық бөлігінде және Крит аралында кездеседі, бірақ Еуропаның қалған бөлігінде таралмаған. Сонымен қатар, Солтүстік Африкада Мароккодан Туниске дейінгі жағалауға жақын тар жолақта кездеседі. Алтын бүркіттің оқшауланған популяциясы Эфиопияның Бале тауларында, түрдің бүкіл әлемдік таралу аймағының оңтүстік шегінде табылды. Бұл соңғы популяция ресми түрде түршеге жатқызылмаса да, оның *A. c. homeyeri*-ге жататын ықтималдылығы жоғары. Бұл түрше Кіші Азияның көп бөлігінде, негізінен Түркияда, Таяу Шығыста және Арабия түбегінде, Йемен мен Оманның солтүстігіне дейін, Кавказдың шығыс бөлігінде, Иранның көп бөлігінде және солтүстік-батыс Қазақстанға дейін таралған. *Aquila chrysaetos daphanea* Severtzov, 1888 – Азия алтын бүркіті, Гималай алтын бүркіті немесе беркут деп те аталады. Бұл түрше орташа есеппен ең ірісі болып табылады. Еркектердің қанаттарының ұзындығы, орташа есеппен, ал мекеңдердің қанаттарының ұзындығы, орташа есеппен, дене салмағының диапазоны белгісіз, бірақ еркектер шамамен салмақтайды, ал мекеңдер салмақтайды. *Aquila chrysaetos japonica* Severtzov, 1888 – әдетте жапон алтын бүркіті деп аталады. Бұл түрше Солтүстік Жапонияда (Хонсю, Хоккайдо аралдары және Кюсю аралында үзіліспен) және Кореяның белгісіз бөліктерінде кездеседі. Бұл ең кеңінен таралған және, әсіресе *A. c. kamtschatica* ескерілгенде, ең көп санды түрше. *Aquila chrysaetos kamtschatica* Severtzov, 1888 – кейде Сібір алтын бүркіті немесе Камчатка алтын бүркіті деп аталады. Бұл түрше Батыс Сібірден (мұнда *A. c. chrysaetos*-пен қабаттасуы мүмкін), Ресейдің көп бөлігінде, соның ішінде Алтайда (солтүстік Моңғолияға қарай өтеді), Камчатка түбегінде және Анадырский ауданында таралған. Бұл түрше көбінесе *A. c. canadensis*-ке жатқызылады. Бұл түршеде салмағы туралы мәліметтер жоқ. Сонымен қатар, Калифорнияның оңтүстігіндегі Ла-Бреа шаңғыларынан қазіргі құстармен салыстырғанда, ауыр, кең бас сүйегі, үлкен қанаттары және қысқа аяқтары бар алтын бүркіттің ата-бабасы табылды.
There are six extant subspecies of golden eagle that differ slightly in size and plumage. Individuals of any of the subspecies are somewhat variable and the differences between the subspecies are clinal, especially in terms of body size. Other than these characteristics, there is little variation across the range of the species. Aquila chrysaetos chrysaetos (Linnaeus, 1758) – sometimes referred to as the European golden eagle. Aquila chrysaetos homeyeri Severtzov, 1888 – commonly known as the Iberian golden eagle. This subspecies occurs in almost the entirety of the Iberian peninsula as well as the island of Crete, though it is absent from the rest of continental Europe. It also ranges in North Africa in a narrow sub coastal strip from Morocco to Tunisia. A completely isolated population of golden eagles is found in Ethiopia's Bale Mountains, at the southern limit of the species' range worldwide. Although this latter population has not been formally assigned to a subspecies, there is a high probability that it belongs with A. c. homeyeri. This subspecies also ranges in much of Asia Minor, mainly Turkey, spottily through the Middle East and the Arabian Peninsula into northern Yemen and Oman to its eastern limits throughout the Caucasus, much of Iran and north to southwestern Kazakhstan. Aquila chrysaetos daphanea Severtzov, 1888 – known variously as the Asian golden eagle, Himalayan golden eagle or berkut. This subspecies is the largest on average. Male wing length is from , averaging , and female wing length is from , averaging No range of body weights are known, but males will weigh approximately and females Aquila chrysaetos japonica Severtzov, 1888 – commonly known as the Japanese golden eagle. This subspecies is found in northern Japan (the islands of Honshu, Hokkaido and discontinuously in Kyushu) and undefined parts of Korea. It is the subspecies with the largest breeding range and is probably the most numerous subspecies, especially if A. c. kamtschatica is included. Aquila chrysaetos kamtschatica Severtzov, 1888 – sometimes referred to as the Siberian golden eagle or the Kamchatkan golden eagle. This subspecies ranges from Western Siberia (where overlap with A. c. chrysaetos is probable), across most of Russia, including the Altay (spilling over into Northern Mongolia), to the Kamchatka Peninsula and the Anadyrsky District. This subspecies is often included in A. c. canadensis. No weights are known in this subspecies. Similarly, an ancestral golden eagle, with a heavier, broader skull, larger wings and shorter legs when compared to modern birds, has been found in the La Brea Tar Pits of southern California.
Өлшемі
Алтын бүркіт – ұзындығы жағынан өте үлкен жыртқыш құс. Оның қанаттары кең, ал қанаттарының ұзындығы – 2 метрге дейін жетеді. Алтын бүркіттің қанаттарының ұзындығы тірі құстардың арасында бесінші орында тұрады. Алтын бүркіттің ең үлкен мөлшері туралы пікірлер әртүрлі. Ірі түрлері – Aquila туысының ең ауыр өкілдері және бұл түр орташа есеппен ең ауыр жетінші құс түрі болып табылады. Алтын бүркіт Солтүстік Америка, Еуропа және Африкада ең ауыр екінші, ал Азияда төртінші асыл тұқымды бүркіт. Американдық алтын бүркіттер әдетте ірі еуразиялық түрлерінен кішірек болады, бірақ 2006 жылы Вайоминг штатының Бриджер-Теттон ұлттық орманы маңында сақиналанып босатылған ірі ана бұл түрдің ең ауыр жабайы өкілі рекордын жасады. Тұтқында ұсталған құстардың қанаттарының ұзындығы 2,34 метр, ал салмағы 7 килограммға дейін жетеді, бірақ бұл салмақ соколовкаға арналған бүркіттерге тән, олардың салмағы табиғидан ауыр болады. Ұзын, тік және күшті аллюкс тырнағы (артқы тырнағы) 5 см-ден 7,6 см-ге дейін жетеді, бұл аққалқар бүркітінен шамамен 1 сантиметрге ұзын, ал гарпия бүркітінен 1 сантиметрден астам қысқа.
The golden eagle is a very large raptor, in length. Its wings are broad and the wingspan is The wingspan of golden eagles is the fifth largest among living eagle species. The maximum size of golden eagles is debated. Large subspecies are the heaviest representatives of the genus Aquila and this species is on average the seventh heaviest living eagle species. The golden eagle is the second heaviest breeding eagle in North America, Europe and Africa and the fourth heaviest in Asia. American golden eagles are typically somewhat smaller than the large Eurasian species, but a massive female that was banded and released in 2006 around Wyoming's Bridger Teton National Forest became the heaviest wild golden eagle on record, at Captive birds have been measured with a wingspan of and a mass of , though this mass was for an eagle bred for falconry, which tend to be unnaturally heavy. The long, straight and powerful hallux claw (hind claw) can range from , about one centimetre longer than in a bald eagle and a little more than one centimetre less than a harpy eagle.
Түсі
Ересектерде екі жыныстың да қауырсыны ұқсас және негізінен қара қоңыр, ал ішкі қанаты мен құйрығында сұр түс байқалады. Бас бөлігінің артқы жағы мен мойнында әдетте алтын түсті реңк болады, осының арқасында түрге ортақ атауы берілген. Мұқарасы ұшы қара, бірте-бірте ашық мүйіз түсіне өтеді, ал мұқара тамыры сары түсті. Көптеген акципитридтердегідей, аяқтарының жалаңаш бөлігі сары болып келеді. Сирек жағдайларда, жас құстардың құйрығында ақ түстің тек іздері ғана кездеседі. Ақ құйрықпен салыстырғанда, қанаттағы ақ дақтардың мөлшері өте өзгергіш; кейбір жас құстарда ақ түс мүлдем көрінбейді. 12 айдан кіші жастағы жас құстардың қауырсынында көбінесе ақ түс көп болады. Көптеген алтын бүркіттер алғашқы ұя салу кезінде құйрығында ақ түс сақтап қалады. Ересектердің толық қауырсыны құстар 5,5-6,5 жасқа келгенде толыққанды қалыптасады. Соған қарамастан, дауыстары жазылған, әдетте ұялау кезеңінде естіледі. Алтын бүркіттің дауысы әлсіз, жоғары және сыңсың деп сипатталады, оны "өте қайғылы" және "көпіршіктей" деп атаған, ал оның түрінің зорлығы мен мінезіне қайшы келеді. Алтын бүркіттің әдеттегі, асықпаған ұшу жылдамдығы шамамен ... км/сағ. Аң аулау немесе демонстрациялау кезінде алтын бүркіт өте жылдам сырғуы мүмкін, жылдамдығы сағатына ... км-ге жетеді. Бұл алтын бүркітті ең жылдам тіршілік ететін жануарлардың біріне айналдырады.
Adults of both sexes have similar plumage and are primarily dark brown, with some grey on the inner wing and tail, and a paler, typically golden colour on the back of the crown and nape that gives the species its common name. The bill is dark at the tip, fading to a lighter horn colour, with a yellow cere. As in many accipitrids, the bare portion of the feet is yellow. Rarely, juvenile birds may have only traces of white on the tail. Compared to the relatively consistently white tail, the white patches on the wing are extremely variable; some juveniles have almost no white visible. Juveniles of less than 12 months of age tend to have the most white in their plumage. Many golden eagles still have white on the tail during their first attempt at nesting. The final adult plumage is not fully attained until the birds are between 5 1/2 and 6 1/2 years old. That being said, some vocalization has been recorded, usually centering around the nesting period. The voice of the golden eagle is considered weak, high, and shrill, has been called "quite pathetic" and "puppy like", and seems incongruous with the formidable size and nature of the species. A typical, unhurried soaring speed in golden eagles is around When hunting or displaying, the golden eagle can glide very fast, reaching speeds of up to This makes the golden eagle one of the two fastest living animals.
Басқа түрлерден ажырату
Үлкендігімен бұл түрді басқа көптеген жыртқыштардан жақсы көре білсеңіз, бірден ажыратып алуға болады. Басқа көптеген жыртқыш құстар әлдеқайда кішірек. "Көмекті бүркіт" тобынан тыс түрлер арасында құрылымы жағынан алтын бүркітке ең ұқсас бутео-шаршарлар көбінесе үлкен, өте кең таралған жыртқыш құстар қатарына жатады. Алайда, орташа мөлшердегі бутео алтын бүркіттен кішкентай, өйткені ересектегі әйел бүркіттің қанатының ұзындығы екі есе және салмағы бес есе артық. Бутеолар әдетте төменгі жағында да айқын көрінеді, бірақ кейбір түрлері алтын бүркіттен қараңғы болуы мүмкін қараңғы түрлерінде кездеседі. Алтын бүркіттің таралу аймағын бөлісетін жыртқыш құстар арасында тек кейбір Ескі әлемнің бүркіттері мен Калифорния кондоры ғана айқын түрде үлкен, ұзын, кең қанаттары бар, әдетте баяу, аз күшпен ұшуда тегіс ұсталады; олардың көбінесе түстерінің ерекшеліктері бар. Солтүстік Америкада алтын бүркітті күріш бүркітімен алыстан шатастыруға болады, өйткені ол алтын бүркіт сияқты үлкен түр, көбінесе айқын диэдрмен ұшады. Күріш бүркіті оның аз бақыланатын, күшті ұшу стилімен (олар тіпті орташа желдерде де жиі тұрақсыз әрі қарай жылжып тұрады) және кішірек, жұқа денелерімен, әлдеқайда кішірек басымен және жақын қашықтықта, оның қара қоңыр түсті және күміс түсті қанатының қосалқыларымен ерекшеленеді. Haliaeetus бүркіттеріне қарағанда, алтын бүркіттің қанаттары сәл ұзын, бірақ олар көбірек соколь сияқты және басқа тұқымда кездесетін жазық, тақтай тәрізді қанаттың орналасуы жоқ. Алтын бүркіттердің ең көп саны бүгінде таулы аймақтарда кездеседі, көптеген бүркіттер олардың көпшілігімен аң аулайды және құнарлы тауларда ұя салады. Алайда олар тек биік жерлерге ғана байланбайды және егер жергілікті мекендер қолайлы болса, жазық жерлерде де көбейе алады. Төменде олар кездесетін екі құрлықтағы алтын бүркіттің мекендеу орындарының егжей-тегжейлі сипаттамалары берілген. 1975 жылы мамыр айында Кхумбуда теңіз деңгейінен жоғары айнала айналып жүрген бір алтын бүркіт тіркелген. Жапония мен Кореяның тауларында алтын бүркіт жапырақты бұталы орманды мекендейді. Алтын бүркіт Мавританиядағы Адрар платосынан бастап солтүстік Йемен мен Оманға дейінгі тауларда кездеседі, мұндағы шөлдік мекендейтін жерлер өсімдіктерден айырылған, бірақ бүркіттер мен олардың олжасын қамтамасыз ету үшін көптеген таслы платолар бар. Израильде олардың мекені негізінен жартасты беткейлер мен кең уди аймақтары, негізінен шөлде және жартылай шөлді және Жерорта теңізі климаттарында, ашық жерлерге дейін жетеді. Солтүстік-шығыс Африкадағы тіршілік ортасы көбінесе шөлдік сипаттағы, шөлдік сипаттағы және Таяу Шығыстағы және Арабия түбегіндегі тіршілік ортасына өте ұқсас. Эфиопияның Бале тауларында өсімдіктер көбірек өседі, ал климат Солтүстік-Шығыс Африкаға қарағанда аз құрғақ, ал алтын бүркіт жасыл тауларды алып жатыр. Вашингтон штатында алтын бүркіт жыл сайын жауын-шашын аз түсетін, бұдан басқа тығыз қылқан жапырақты орман аймақтарының ашық бөліктерінде кездеседі. Канаданың Скалисты тауларының шығысынан Лабрадор тауларына дейін, алтын бүркіт біраз санда боралдық орман торфайлдарында және ұқсас аралас орманды жерлерде кездеседі. АҚШ-тағы Роки тауларының етегінде жазық және далалар бар, онда алтын бүркіт кең таралған, әсіресе адамдар аз кездесетін жерлерде. Бұл жерде тек қана құс құс мақталары өсетін өзен аңғарлары мен сулы-батпақты жерлер ғана кездеседі. Алтын бүркіт сондай-ақ Идахоның оңтүстігінен Аризона мен Нью-Мексиконың солтүстігіне дейінгі Ұлы бассейн сияқты шөлді мекендейді. Бұл мекенде ағаштар, әдетте, еменнен басқа, ағаштар жоқ, өсімдіктерде сальвия (Артемизия) және басқа да төменгі бұта түрлері басым. Өсімдіктер біршама өзгеше болса да, Мексикадағы алтын бүркіттер де осындай мекенде тұрады. Алайда, алтын бүркіт Солтүстік Америкада, мысалы, жылдық жауын-шашын мөлшері Сонора шөлінде төмен болатын шынайы шөлдерден мүлдем жоқ. Алтын бүркіт Калифорния мен Мексикадағы Баха Калифорнияның таулары мен жағалау аймақтарын алып жатыр, онда ыстық, құрғақ жаздар мен ылғалды қыстар кең таралған. Мұндағы алтын бүркіттер көбінесе шапарральды және еменді ормандарда, емен саваннасында және шөпті алқаптарда, әртүрлі өсімдіктермен сипатталған төменгі дөңес арасында ұя салады. Шығыс АҚШ-та бұл түр бір кездері Аппалачи жазығында өрттің, ашық батпақтардың, шалғындықтардың, батпақтардың және көлдердің маңында кең таралған. Шығыс Солтүстік Америкада бұл түр әлі де Гаспе түбегінде, Квебекте көбейеді. 1999 жылға дейін Мэн штатында алтын бүркіттердің жұбы ұя салып тұрғаны белгілі болған, бірақ қазір олар Шығыс АҚШ-та көбейе бермейтін құс деп есептеледі. Олар боралдық орманның батпақты жерлерінде ұя салғанымен, алтын бүркіттер әдетте сулы-батпақты жерлермен байланыстырылмайды және шындығында, оларды жер бетіндегі ең құрғақ жерлердің жанында табуға болады. Алайда, Шығыс АҚШ-тың қысқы популяциясында олар көбінесе ішкі аймақтардағы тік өзен аңғарларымен, су қоймаларымен және батпақтармен, сондай-ақ жағалау аймақтарындағы эстуарлық батпақтармен, тосқауыл аралдарымен, басқарылатын сулы-батпақты жерлермен, шығанақтармен және ірі өзен жүйелерінің аузымен байланысты. Бұл сулы-батпақты жерлер ашық өсімдіктердің басымдығы, көптеген олжалардың шоғырлануы және адамдардың араласпауының жалпы жоқтығына байланысты тартымды.
Size readily distinguishes this species from most other raptors when it is seen well. Most other raptors are considerably smaller. Buteo hawks, which are perhaps most similar to the golden eagle in structure among the species outside of the "booted eagle" group, are often counted among the larger very common raptors. However, a mid sized Buteo is dwarfed by a golden eagle, as an adult female eagle has about double the wingspan and about five times the weight. Buteos are also usually distinctly paler below, although some species occur in dark morphs which can be darker than a golden eagle. Among raptorial birds that share the golden eagle's range, only some Old World vultures and the California condor are distinctly larger, with longer, broader wings, typically held more evenly in a slower, less forceful flight; they often have dramatically different colour patterns. In North America, the golden eagle may be confused with the turkey vulture from a great distance, as it is a large species that, like the golden eagle, often flies with a pronounced dihedral. The turkey vulture can be distinguished by its less controlled, forceful flying style (they frequently rock back and forth unsteadily in even moderate winds) and its smaller, thinner body, much smaller head and, at closer range, its slaty black brown colour and silvery wing secondaries. Compared to Haliaeetus eagles, the golden eagle has wings that are only somewhat more slender but are more hawk like and lack the flat, plank like wing positioning seen in the other genus. The largest numbers of golden eagles are found in mountainous regions today, with many eagles doing a majority of their hunting and nesting on rock formations. However, they are not solely tied to high elevations and can breed in lowlands if the local habitats are suitable. Below are more detailed descriptions of habitats occupied by golden eagles in both continents where they occur. One golden eagle was recorded circling at above sea level in Khumbu in May 1975. In the mountains of Japan and Korea, the golden eagle occupies deciduous scrub woodland and carpet like stands of Siberian dwarf pine (Pinus pumila) that merge into grasslands and alpine heathland. The golden eagle occurs in mountains from the Adrar Plateau in Mauritania to northern Yemen and Oman where the desert habitat is largely bereft of vegetation but offers many rocky plateaus to support both the eagles and their prey. In Israel, their habitat is mainly rocky slopes and wide wadi areas, chiefly in desert and to a lesser extent in semi desert and Mediterranean climates, extending to open areas. In Northeastern Africa, the habitat is often of a sparse, desert like character and is quite similar to the habitat in Middle East and the Arabian peninsula. In Ethiopia's Bale Mountains, where the vegetation is more lush and the climate is clearly less arid than in Northeastern Africa, the golden eagle occupies verdant mountains. In Washington state, golden eagles can be found in clear cut sections of otherwise dense coniferous forest zones with relatively little annual precipitation. From east of the Canadian Rocky Mountains to the mountains of Labrador, the golden eagle is found in small numbers in boreal forest peatlands and similar mixed woodland areas. In the foothills of the Rocky Mountains in the United States are plains and prairies where golden eagles are widespread, especially where there is a low human presence. Here, grassland on low rolling hills and flat plains are typical, interrupted only by cottonwood stands around river valleys and wetlands where the eagles may build their nests. Golden eagles also occupy the desert like Great Basin from southern Idaho to northern Arizona and New Mexico. In this habitat, trees are generally absent other than junipers with vegetation being dominated by sagebrush (Artemisia) and other low shrub species. Although the vegetation varies a bit more, similar habitat is occupied by golden eagles in Mexico. However, golden eagles are typically absent in North America from true deserts, like the Sonora Desert, where annual precipitation is less than Golden eagles occupy the mountains and coastal areas of California and Baja California in Mexico where hot, dry summers and moist winters are typical. The golden eagles here often nest in chaparral and oak woodland, oak savanna and grassland amongst low rolling hill typified by diverse vegetation. In the Eastern United States, the species once bred widely in the Appalachian Plateau near burns, open marshes, meadows, bogs and lakes. In Eastern North America, the species still breeds on the Gaspe Peninsula, Quebec. Until 1999, a pair of golden eagles were still known to nest in Maine but they are now believed to be absent as a breeding bird from the Eastern United States. Though they do regularly nest in the marsh like peatland of the boreal forest, golden eagles are not generally associated with wetlands and, in fact, they can be found near some of the most arid spots on earth. In the wintering population of Eastern United States, however, they are often associated with steep river valleys, reservoirs, and marshes in inland areas as well as estuarine marshlands, barrier islands, managed wetlands, sounds, and mouths of major river systems in coastal areas. These wetlands are attractive due to a dominance of open vegetation, large concentrations of prey, and the general absence of human disturbance.
Тамақтандыру
Алтын бүркіттер әдетте күндіз аң аулайды, бірақ Айдахоның оңтүстік-батысында көбейту маусымында күн шығысынан бір сағат бұрыннан күн батқаннан кейін бір сағатқа дейін аң аурағандары тіркелді. Айдахо штатында алтын бүркіттің аң аулау табыстылығы есептелді, 115 аң аулау әрекетінің 20% нәтижесінде олжаны алуға қол жеткізді. Толық жетілген алтын бүркітке күніне шамамен бір тағам қажет, бірақ көптеген бүркіттердің өмірінде той мен ашаршылықтың циклдары болады, және бүркіттер бір аптаға дейін тамақсыз қалып, кейін бір уақытта көп мөлшерде жеуі мүмкін. Олар негізінен кеміргіштермен, сондай-ақ жәндіктермен, құстармен, балықтармен азықтанады, ал балықтардың саны аз. Алтын бүркіттер кейде ірі жемтіктерді де аулайды, оларға мөрлер, еліктер, қоян және борсық жатады. Олар қаз немесе журавль сияқты ірі ұшатын құстарды да аулай алады. Сондай-ақ, олар сұңқарлар мен сүңгілер сияқты басқа жыртқыштарға да шабуыл жасайды. Ютадағы жаздың ең ыстық кезінде аң аулау және аумақтық ұшулар көбінесе сағат 9:00 мен 11:00 аралығында және сағат 16:00 мен 18:00 аралығында жүзеге асты, ал күндізгі уақыттың қалған 15 сағаты демалысқа немесе қылықтауға кетті. Алтын бүркіттердің көп бөлігін түні бойы ұйықтайды деп есептеледі. Әдетте, көбейетін жұптардан басқа өте жалғыз өмір сүрсе де, қысқы суық ауа райы бүркіттердің әдеттегі сақтығын төмендетіп, оларды бірге демалуға мәжбүр етуі мүмкін. Айдахо штатының шығысындағы бір суық қыс түнінде 124 алтын бүркіт 85 электр тірегінің бойымен тығыз орналасқан күйде байқалды.
Golden eagles usually hunt during daylight hours, but were recorded hunting from one hour before sunrise to one hour after sunset during the breeding season in southwestern Idaho. The hunting success rate of golden eagles was calculated in Idaho, showing that, out of 115 hunting attempts, 20% were successful in procuring prey. A fully grown golden eagle requires about of food per day but in the life of most eagles there are cycles of feast and famine, and eagles have been known to go without food for up to a week and then gorge on up to at one sitting. reptiles, and fish in smaller numbers. Golden eagles occasionally capture large prey, including seals, ungulates, coyotes, and badgers. They have also been known to capture large flying birds such as geese or cranes. They have also been known to prey on other raptors, including owls and falcons. During the peak of summer in Utah, hunting and territorial flights occurred mostly between 9:00 and 11:00 am and 4:00 and 6:00 pm, with the remaining 15 or so hours of daylight spent perching or resting. Golden eagles are believed to sleep through much of the night. Although usually highly solitary outside of the bond between breeding pairs, exceptionally cold weather in winter may cause eagles to put their usual guard down and perch together. The largest known congregation of golden eagles was observed on an extremely cold winter's night in eastern Idaho when 124 individuals were observed perched closely along a line of 85 power poles.
Көші-қон
Алтын бүркіттің көпшілігі қоныс тұрақты, бірақ бұл түрдің ішінара көшіп-қонуға бейімділігі бар. Алтын бүркіт – өте төзімді түр, суық климатқа жақсы бейімделген, алайда олар ареалдарының солтүстік бөліктеріндегі азық-түлік көздерінің азаюын шыдамайды. 60° солтүстік ендігінен жоғарыда өскен бүркіттер көбінесе көшіп-қонады, бірақ 50° солтүстік ендігінде көбейетін немесе жұмыртқадан жасырынғандар қысқа көші-қон жасауы мүмкін. Көші-қон кезінде олар көбінесе жылдам сырғанаумен ұшуға, қозғалтқыштық ұшуға қарағанда жиі пайдаланады. Сонымен қатар, Алясканың солтүстігінен және ортасынан, сондай-ақ Канаданың солтүстігінен келген алтын бүркіттердің барлық популяциясы оңтүстікке қарай көшіп кетеді. Альберта провинциясындағы Лорет тауында күзде шамамен 4000 алтын бүркіт өтеді, бұл Жер бетіндегі алтын бүркіттердің ең ірі көші-қоны. Бұл жердегі тау жоталары салыстырмалы түрде орташа және тұрақты болғандықтан, жылу ағындары мен жоғары көтерілетін ауа ағымдары үшін сенімді жағдай жасап, ұзақ қашықтыққа көшіп кетуге мүмкіндік береді. Қыстау жерлерінен аттану мерзімі әртүрлі келеді. Канаданың оңтүстік-батысында олар қыстау жерлерін 6 сәуірден 8 мамырға дейін (орташасы 21 сәуір) тастайды; оңтүстік-батыстағы Айдахода қыстау құстары 20 наурыздан 13 сәуірге дейін (орташасы 29 наурыз) ұшып кетеді; ал АҚШ-тың оңтүстік-батысында қыстау құстары наурыздың басында кетуі мүмкін. Түрдің көбейетін ареалының басқа жерлеріндегі алтын бүркіттер (яғни, құрлықтағы Батыс АҚШ-та, Солтүстік Скандинавияны қоспағанда Еуропаның барлық бөліктерінде, Солтүстік Африка мен Азияда, бірақ Солтүстік Ресейді қоспағанда) көшіп-қонбайды және жыл бойы көбейетін аумақтарына жақын қалуға бейім.
Most populations of golden eagles are sedentary, but the species is actually a partial migrant. Golden eagles are very hardy species, being well adapted to cold climates, however they cannot abide declining available food sources in the northern stretches of their range. Eagles raised at latitudes greater than 60° N are usually migratory, though a short migration may be untaken by those who breed or hatch at about 50° N. During migration, they often use soaring gliding flight, rather than powered flight. Similarly the entire population of golden eagles from northern and central Alaska and northern Canada migrates south. At Mount Lorette in Alberta, approximately 4,000 golden eagles may pass during the fall, the largest recorded migration of golden eagles on earth. Here the mountain ranges are relatively moderate and consistent, thus being reliable for thermals and updrafts which made long distance migrating feasible. The departure dates from wintering grounds are variable. In southwestern Canada, they leave their wintering grounds by 6 April to 8 May (the mean being 21 April); in southwestern Idaho, wintering birds leave from 20 March to 13 April (mean of 29 March); and in the Southwestern United States, wintering birds may depart by early March. Elsewhere in the species' breeding range, golden eagles (i. e., those who breed in the contiguous Western United States, all of Europe but for Northern Scandinavia, North Africa and all of Asia but for Northern Russia) are non migratory and tend to remain within striking distance of their breeding territories throughout the year.
Аумақтық
Территориялық мінез-құлық жұптаспаған алтын бүркіттердің өзара әрекеттесуі мен қақтығыстарының басты себебі деп есептеледі. Алтын бүркіттер кез келген құс түрінің ең ірі мекендеу аумағын (немесе территориясын) қамтиды, бірақ аумақтың мөлшері тамақ көбірек болуына және тіршілік ортасының қалауына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген аймақтарда мекендеу аумағының көлемі өзгеріп отырады. Мысалы, Калифорния штатының Сан-Диего округінде мекендеу аумағы , аралығында болды, орташа есеппен . Дегенмен, кейбір аумақтар әлдеқайда кішідірек, соның ішінде Оңтүстік-Батыс Айдахода, ықтимал қоянның көп болуына байланысты, -қа дейін кіші аумақтар кездеседі. Монтанадағы толқын тәрізді демонстрациялардың 46%-ы жас бүркіттер ата-аналық территориясынан кеткеннен кейін болды, бұл кейбір тұрғындардың территорияны жыл бойы қорғап, сақтайтынын көрсетеді. Басқа жерлерде қыс мезгілінде территориялар тым қатаң сақталмайды, бірақ аң аулау жерлері негізінен эксклюзивті болады делінеді. Қауіп көрсетулерге толқынмен ұшу және күшті, тікелей қанат соғу, сонымен қатар қанаттың күшті қозғалыстары жатады. Ересек алтын бүркіттердің көпшілігі (еркектердің 67%-ы және әйелдердің 76%-ы) ұя маңында емес, мекендеу аумағының шетінде кездеседі. Альп тауларының кейбір аймақтарында алтын бүркіттердің саны қолайлы ортада қанағатқа толу шегіне жеткен, нәтижесінде басқа аймақтарға қарағанда зорлық-зомбылыққа негізделген қақтығыстар жиірек болады. Алтын бүркіт агрессиясын дене тілі арқылы білдіре алады, әдетте ересек әйел кірген бүркітке тап болғанда: бас және дене тік, бас пен мойын қауырсындары тік тұрады; қанаттары сәл жайылып, тұмсығы ашық болуы мүмкін; көбінесе қарқынды қараумен бірге жүреді. Содан кейін олар қанаттарын кең жайып, қауіпке бағытталған ұқсас позаға түседі; кейде құйрықтарымен артына қарай иіліп, тіпті тырнақтарын жоғары көтеріп артқа қарай құлайды. Мұндай мінез-құлыққа қанатпен соққы беру ілесуі мүмкін. Алайда, жас бүркіттерге (қанаттары мен құйрықтарындағы ақ түстің мөлшері бойынша ересектерге көрінетін) кейде жұптың территориясына терең енуге рұқсат беріледі және барлық тараптар бір-бірін елемейді. Солтүстік Дакотада ата-аналық бүркіттердің ұялау кезеңінен кейін өз балаларына агрессивті емес екендігі расталды, ал кейбір жасөспірімдер 2-ші көктемге дейін ата-аналық территорияда қалып, содан кейін өз еркімен кетіп қалды.
Territoriality is believed to be the primary cause of interactions and confrontations between non paired golden eagles. Golden eagles maintain some of the largest known home ranges (or territories) of any bird species but there is much variation of home range size across the range, possibly dictated by food abundance and habitat preference. Home ranges in most of the range can vary from In San Diego County in California, the home ranges varied from , with an average of However, some home ranges have been much smaller, such as in southwestern Idaho where, possibly due to an abundance of jackrabbits, home ranges as small as are maintained. 46% of undulating displays in Montana occurred shortly after the juvenile eagles left their parents range, suggesting that some residents defend and maintain territories year round. Elsewhere it is stated that home ranges are less strictly maintained during winter but hunting grounds are basically exclusive. Threat displays include undulating flight and aggressive direct flapping flight with exaggerated downstrokes. Most displays by mature golden eagles (67% for males and 76% for females) occur, rather than around the nest, at the edge of their home ranges. In some parts of the Alps, the golden eagle population has reached the saturation point in appropriate habitat and apparently violent confrontations are more common than in other parts of the range. Golden eagles may express their aggression via body language while perched, typically the adult female when confronted by an intruding eagle: the head and body are upright, feathers on head and neck are erect; the wings may be slightly spread and beak open; often accompanied by intense gaze. They then often engage in a similar posture with wings spread wide and oriented toward the threat; sometimes rocking back on tail and even flopping over onto the back with talons extended upward as defense. Such behavior may be accompanied by wing slap against the threatening intruder. However, obvious juvenile eagles (apparent to the adult eagles due to the amount of white on their wings and tail) are sometimes allowed to penetrate deeply into a pair's home range and all parties commonly ignore each other. In North Dakota, it was verified that parent eagles were not aggressive towards their own young after the nesting period and some juveniles stayed on their parents territory until their 2nd spring and then left by their own accord.
Көбею
Алтын бүркіттер көбінесе өмір бойы жұптасады. Жұп құру үшін ұсыну рәсімі өтеді. Бұл ұсыну екі құстың да толқын тәрізді қимылдарын қамтиды, сонда атасы тас немесе кішкентай таяқшаны алып, оны тастап, содан кейін тік құлауға түсіп, ауада ұстап алады, бұл маневрді 3 немесе одан да көп рет қайталайды. Аналығы бір топырақ кесегін алып, сол сияқты тастап, ұстап алады. Алтын бүркіттердің жұптасу және жұмыртқа салу уақыты орналасқан жеріне байланысты өзгереді. Копуляция әдетте 10–20 секундқа созылады. Жұптасу, әдетте, алғашқы жұмыртқа салуға 40–46 күн бұрын жүзеге асады. Олар көбірек қонысқа отыра бастайды. Еуропадағы тұтқындықтағы ең ұзақ өмір сүрген алтын бүркіт 46 жылға дейін өмір сүрді. Шотландиядағы Скай аралында ересектердің жылдық тірі қалу көрсеткіші шамамен 97,5% құрайды. Бұл көрсеткішті өмір сүру ұзақтығына экстраполяциялағанда, осы аймақтағы ересек алтын бүркіттердің орташа өмірі 39,5 жылды құрайды, бұл, мүмкін, тым жоғары бағалау. Орталық Калифорнияның батысындағы жел турбиналық қондырғысының жанында 257 құстың дәстүрлі телеметриялық зерттеулеріне сүйенгенде, тірі қалу көрсеткіші бірінші жылғы бүркіттер үшін 84%, 1–3 жылдық және ересектер үшін 79%, ал асылданғандар үшін 91% болды; жыныстар арасында тірі қалу көрсеткішінде ешқандай айырмашылық байқалған жоқ. Денали ұлттық паркінен келген жас бүркіттердің алғашқы 11 айда тірі қалу көрсеткіші 19–34% деп бағаланды.
Golden eagles usually mate for life. A breeding pair is formed in a courtship display. This courtship includes undulating displays by both in the pair, with the male bird picking up a piece of rock or a small stick, and dropping it only to enter into a steep dive and catch it in mid air, repeating the maneuver 3 or more times. The female takes a clump of earth and drops and catches it in the same fashion. Mating and egg laying timing for golden eagle is variable depending on the locality. Copulation normally lasts 10–20 seconds. Mating seems to occur around 40–46 days before the initial egg laying. They also start sitting up more. The longest lived known captive golden eagle, a specimen in Europe, survived to 46 years of age. The estimated adult annual survival rate on the Isle of Skye in Scotland is around 97.5%. When this extrapolated into an estimated lifespan this results in 39 1/2 years as the average for adult golden eagles in this area, which is probably far too high an estimate. Near a wind turbine facility in west central California, estimated survival rates, based on conventional telemetry of 257 individuals, were 84% for first year eagles, 79% for 1 to 3 year olds and adult floaters and 91% for breeders; with no difference in survival rates between sexes. A 19–34% survival rate was estimated for juvenile eagles from Denali National Park in their first 11 months.
Табиғи өлім-жітім
Өлім-жітімнің табиғи себептері көбінесе әңгімелерде кездеседі. Сирек жағдайларда алтын бүркіттерді бәсекелес жыртқыштар немесе жоғарыда аталған қасқыр, қар барысы, пума, қоңыр аю және ақ құйрықты бүркіттердің шабуылдары, сондай-ақ сүтқоректі жыртқыштар аулап өлтіруі мүмкін. Өлімге әкелетін бәсекелестік шабуылдардың көпшілігі басқа алтын бүркіттердің тырнақтары арқылы орын алады. Ұядан ұшқан жас және ересек бүркіттерге қарағанда, ұядағы қозылар мен жас бүркіттер басқа жыртқыштардың құрбаны болуы ықтимал. Алтын бүркіттердің ұяларына адамдар жиі келетін жерлерде, басқа жыртқыштар (әсіресе құстар, олар көбінесе алтын бүркіттердің ұясына адам жасаған көтерілу құралдарысыз кіре алатын жалғыз ірі жануарлар) жиірек шабуылдайды деп есептеледі. Джефф Уотсон қара қарға алтын бүркіттің жұмыртқаларын кейде жейді, бірақ тек ата-ана бүркіттер ұя салуын тоқтатқан жағдайларда ғана дейді. Шотландиядағы Рум аралында қызыл бұғылар алтын бүркітті аяқтап өлтірген бірнеше жағдай тіркелген, бұл, мүмкін, ана бұғы құсты өлтіруге тырысқанда ұстап алғаннан болған. Әдетте жыртқыштан нашар болса да, кейде басқа ірі құстар да алтын бүркітке қарсы күшті күрес тудырады. Алтын бүркіттің үлкен ақ жусанды ұстауға тырысуы екі құстың да ұрыс кезінде алған жарақатынан өлуіне әкеп соқты. Шотландияда кем дегенде бір алтын бүркіт солтүстік фулмардың майынан "майланып" өлгені туралы хабар бар, бұл құстың жыртқыштарға қарсы негізгі қорғанысы – ұшу қабілетін шектеуге ұшырататын майлы секрецияны бөлу болып табылады. Табиғи өлім себептерінің ішінде аштық туралы мәлімет аз. Денали ұлттық паркінде шайқасқан 16 жас бүркіттің 11-і аштықтан өлген. Испаниядағы 266 алтын бүркіт өлімінің тек 6%-ы адам қызметіне тікелей байланысты емес, белгісіз себептерден болған. Pasteurella multocida бактериясынан туындаған құс холерасы, осы аурудан өлген су құстарын жеген бүркіттерге жұғады. Trichomonas sp. протозоасы Айдахо штатындағы жабайы алтын бүркіттерді зерттеу кезінде төрт жас бүркіттің өліміне себеп болды. Жапонияда алтын бүркіттердің өліміне себеп болатын тағы бірнеше аурулар зерттелді. Тұтқында ұсталған бүркіт екі қатерлі ісіктен – біреуі бауырда, екіншісі бүйректе болғандықтан өлді.
Natural sources of mortality are largely reported in anecdotes. On rare occasions, golden eagles have been killed by competing predators or by hunting mammalian carnivores, including the aforementioned wolverine, snow leopard, cougar, brown bear and white tailed eagle attacks. Most competitive attacks resulting in death probably occur at the talons of other golden eagles. Nestlings and fledglings are more likely to be killed by another predator than free flying juveniles and adults. It has been suspected that golden eagle nests may be predated more frequently by other predators (especially birds, which are often the only other large animals that can access a golden eagle nest without the assistance of man made climbing equipment) in areas where golden eagles are regularly disturbed at the nest by humans. Jeff Watson believed that common raven occasionally eats golden eagle eggs but only in situations where the parent eagles have abandoned their nesting attempt. On the Isle of Rùm in Scotland, there are a few cases of red deer trampling golden eagles to death, probably the result of a doe having intercepted a bird that was trying to kill a fawn. Although usually well out matched by the predator, occasionally other large birds can put up a formidable fight against a golden eagle. An attempted capture of a great blue heron by a golden eagle resulted in the death of both birds from wounds sustained in the ensuing fight. There is at least one case in Scotland of a golden eagle dying after being "oiled" by a northern fulmar, a bird whose primary defense against predators is to disgorge an oily secretion which may inhibit the predator's ability to fly. Of natural sources of death, starvation is probably under reported. 11 of 16 dead juvenile eagles which had hatched in Denali National Park had died of starvation. Of 266 golden eagle deaths in Spain, only 6% were from unknown causes that could not be directly attributed to human activities. Avian cholera caused by bacteria (Pasteurella multocida) infects eagles that eat waterfowl that have died from the disease. The protozoan Trichomonas sp. caused the deaths of four fledglings in a study of wild golden eagles in Idaho. Several further diseases that contribute to golden eagle deaths have been examined in Japan. A captive eagle died from two malignant tumors – one in the liver and one in the kidney.
Өлімге рұқсат
2016 жылдың желтоқсан айында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі жел турбиналарымен электр энергиясын өндіретін компанияларға, егер "компаниялар залалды азайту шараларын қолданса", алтын бүркіттерді жазасыз өлтіруге рұқсат беруді ұсынды. Рұқсаттар берілген жағдайда, олардың мерзімі 30 жылды құрайды, бұл қазіргі 5 жылдық рұқсат мерзімінен 6 есе ұзақ.
In December 2016, the US Fish and Wildlife Service proposed allowing wind turbine electric generation companies to kill golden eagles without penalty, so long as "companies take steps to minimize the losses". If issued, the permits would last 30 years, six times the current 5 year permits.
Адам мәдениетінде
Адамзат тарихының бастауынан бері алтын бүркітке қызығушылық танытып келеді. Ертедегі жазбалардағы мәдениеттердің көпшілігі алтын бүркітке құрметпен қараған. Испандық Мезоамерикада бүркіт мексикалықтардың (ацтектердің) маңызды символы болды: тайпалық және күн құдайы Уицилопочтли өз халқына, егер олар күнді (яғни, Уицилопочтлиді) жемісі қызыл және адам жүрегі пішіндес кактус үстінде қонған бүркіт түрінде көрсе, сол жерде Теночтитлан қаласын салу керектігін айтқан. Бұл көрініс – белгілі бір мүсінде, ежелгі қолжазбаларда және қазіргі Мексика туында көрсетілген. Оның астрономиялық, геомантикалық және мифологиялық маңызы бар екені сөзсіз. Тек өнеркәсіптік революциядан кейін, спорттық аң ауру кеңінен таралып, коммерциялық мал шаруашылығы халықаралық деңгейде дамыған кезде, адамдар алтын бүркітті өз күнкөрісіне қауіп төндіретін жау ретінде қарастыра бастады. Осы кезеңде оқ жаратын қарулар мен өнеркәсіптік улар пайда болды, олар адамдарға осы қашқын және күшті құстарды өлтіруді жеңілдетті. 2017 жылы француз әскері алтын бүркіттерді дрон ұстауға үйретті. Алтын бүркіт Юта штатының ресми жыртқыш құсы болып табылады.
Human beings have been fascinated by the golden eagle as early as the beginning of recorded history. Most early recorded cultures regarded the golden eagle with reverence. In pre Hispanic Mesoamerica, the eagle was a major Mexica (Aztec) symbol: the tribal and sun god, Huitzilopochtli, had told his people that when they saw the sun (i. e., Huitzilopochtli) in the form of an eagle perched on a cactus whose fruit was red and shaped like a human heart, there they should build their city, Tenochtitlan. The scene—shown on a well known sculpture, in early manuscripts, and on the present day Mexican flag—surely had astronomical and geomantic, as well as mythological meaning. It was only after the Industrial Revolution, when sport hunting became widespread and commercial stock farming became internationally common, that humans started to widely regard golden eagles as a threat to their livelihoods. This period also brought about the firearm and industrialized poisons, which made it easy for humans to kill the evasive and powerful birds. In 2017 the French Army trained golden eagles to catch drones. The golden eagle is officially Utah's state bird of prey.
Қалыптануы мен сақталуы
Бір кезде алтын бүркіт Еуропаның, Солтүстік Азияның, Солтүстік Американың, Солтүстік Африканың және Жапонияның көп бөлігінде мекендеген. Кей аймақтарда кеңінен таралған және жақсы қорғалған болса да, оның ареалының көп бөлігінде алтын бүркіттердің саны күрт төмендеп, тіпті кейбір жерлерде толығымен жойылып кеткен. Бүкіл ареал бойынша алтын бүркіттердің саны 170 000-нан 250 000-ға дейін, ал көбейе алатын жұптардың саны 60 000-нан 100 000-ға дейін бағаланады. Ол өз туыстасының арасында ең кең таралған ареалға ие, оның аумағы шамамен 140 миллион шаршы километрді құрайды. Таксономиялық жіктелуін ескерсек, ол аспаншардан (Pandion haliaetus) кейін екінші кең таралған түр. Алтын бүркіттен көптеген басқа түрлер аз санда кездеседі, бірақ қара бүркіт, кенелі бүркіт және ақбас бүркіт сияқты кейбір түрлердің жалпы саны олардың таралған аймағы шектеулі болғанына қарамастан, алтын бүркіт санымен салыстыруға болады. Әлемдік деңгейде алтын бүркіт IUCN бойынша қауіп төндіретін түрлерге жатпайды.
At one time, the golden eagle lived in a great majority of temperate Europe, North Asia, North America, North Africa, and Japan. Although widespread and quite secure in some areas, in many parts of the range golden eagles have experienced sharp population declines and have even been extirpated from some areas. The number of golden eagles from around the range is estimated to be between 170,000 and 250,000 while the estimates of breeding pairs are from 60,000 to 100,000. It has the largest known range of any member of its family, with a range estimated at 140 million square kilometers. If its taxonomic order is considered, it is the second most wide ranging species after only the osprey (Pandion haliaetus). Few other eagle species are as numerous, though some species like the tawny eagle, wedge tailed eagle and bald eagle have total estimated populations of a similar size to the golden eagle's despite their more restricted distributions. On a global scale, the golden eagle is not considered threatened by the IUCN.