Жыртқыш құстар тобы

Кіріспе

Парафилетикалық құстар тобы

Жыртқыш немесе жыртқыш құстар, сондай-ақ рапторлар деп аталады, – басқа омыртқалы жануарларды (көбінесе сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар және кішірек құстарды) белсенді түрде аңдайтын және жейтін гиперкарниворлы құстар түрлері. Бұл жыртқыштар жылдамдық пен күштілікке қоса, алыстан немесе ұшу кезінде жемтісін анықтау үшін өткір көру қабілетіне, жемтісін ұстап алу немесе өлтіру үшін өткір тырнақтары бар күшті аяқтарына және етті жырту үшін күшті, иілген мүңктерге ие. Жыртқыш құстар көбінесе тірі жемтісін аулайды, бірақ көптеген түрлер (мысалы, балықшыл бүркіттер, құрлы қаздар және кондорлар) өліктерді де жейді. Бұған балық жейтін көптеген жыртқыштар, мысалы, лелектер, тұзбастар, шағалалар, пингвиндер және балық аулаушылар, сондай-ақ көбінесе жәндіктермен қоректенетін құстар, мысалы, торғайлар (мысалы, шыршалар), түнгі құстар және жабайы ауыздылар кірмейді. Кейбір жойылып кеткен жыртқыш құстардың тырнақтары қазіргі жыртқыш құстардың тырнақтарына ұқсас болған, оларға мысық құстарының туыстары (Sandcoleidae), Messelasturidae және кейбір Enantiornithes кіреді, бұл кейбір жағдайларда конвергентті эволюцияның және басқаларында ортақ тектік шежіренің мүмкіндігін көрсетеді.

Жалпы атаулар

Раптор термині латын сөзі "rapio"дан шыққан, яғни "құлатып алу" немесе "күшпен иелену" деген мағынаны білдіреді. Әртүрлі жыртқыштардың жалпы атаулары олардың құрылысына негізделген, бірақ көптеген дәстүрлі атаулар топтар арасындағы эволюциялық байланыстарды көрсетпейді. Бүркіттер әдетте ұзын, кең қанаттары мен мықты аяқтары бар ірі, күшті құстар болып табылады. Қанатты бүркіттердің аяқтары мен табандары толық қауырсынмен жабылған және өте үлкен таяқшалардан жасалған ұялар салады. Шағын бүркіттер (фалькондар) және қызылқарлыштар орташа мөлшердегі, ұзын, сүйір қанаттары бар жыртқыштар, олардың көпшілігі өте жылдам ұшады. Олар Falconidae тұқымдасына жатады және жоғарыда аталған Accipitriformes-қа алыс туыс. Каракаралар – Falconidae тұқымдасының Жаңа Дүниеге тән ерекше кіші тобы, және Неотропика аймағында кең таралған. Олардың кең қанаттары, жалаңаш беттері және бейімделгіш тамақтану әдеттері Бутео немесе қарғадай құстармен, немесе екеуімен де белгілі бір дәрежеде ұқсастықты көрсетеді. Нағыз шоқпарлар – әдетте Accipiter туысына жататын орташа мөлшердегі жыртқыштар (төменде қараңыз). Олар көбінесе орманды жерлерде кездеседі және жасырын қысыммен аң аулайды. Олардың құйрықтары тығыз маневр жасау үшін ұзын болады. Құсқұйрықтар – кең қанаттары мен күшті денесі бар орташа ірі жыртқыштар, немесе Buteo туысына жататын кез келген құс (Солтүстік Америкада "қарға" деп те аталады, ал "құсқұйрық" деген сөз халық арасында бүркіттерді білдіреді). Харриерлер – ұзын құйрықтары мен ұзын, жіңішке аяқтары бар, қалың денелі құстар. Олардың көпшілігі кішкентай омыртқалыларды аулау үшін өткір көру және есту қабілеттерін пайдаланады, ұзын, кең қанаттарымен сырғанап, шөптесін далалар мен батпақтардың үстінен төмен айналып ұшады. Қанатшалардың қанаттары ұзын, ал аяқтары салыстырмалы түрде әлсіз. Олар уақытының көп бөлігін тікұшақтап ұшумен өткізеді. Олар тірі омыртқалыларды жейді, бірақ көбінесе жәндіктермен немесе тіпті өлікпен қоректенеді. Балықшыл бүркіт – бүкіл әлемде кездесетін, балық аулауға маманданған және үлкен таяқшалардан жасалған ұялар салатын жалғыз түр. Сүрегілер – әр түрлі мөлшердегі, көбінесе түнгі уақытта аң аулайтын құстар. Олардың ерекше қауырсын құрылымы ауа турбуленттігін азайтатындықтан, дерлік дыбыссыз ұшады. Олардың есту қабілеті және түнгі көру қабілеті өте жақсы. Секретарь құсы – Сахарадан оңтүстік Африканың ашық далаларында өсетін, үлкен денелі, ұзын, тік аяқты жалғыз түр. Қарғалар – екі түрлі биологиялық отбасының өлік жегіш жыртқыштары: Шығыс жарты шарда кездесетін Ескі Дүние қарғалары (Accipitridae) және Батыс жарты шарда кездесетін Жаңа Дүние қарғалары (Cathartidae). Екі топтың да мүшелерінің басы толық немесе жартылай қауырсынсыз болады. Серималар – ұзын, тік аяқты Оңтүстік Американың ірі құстары, олар хатшы құстарымен ұқсас экологиялық орынды иеленеді. Олар жойылып кеткен "қорқыныш құстарының" ең жақын туыстары болып табылады. Бұл ағылшын тіліндегі топтардың көптеген атаулары бастапқыда Ұлыбританияда кездесетін нақты түрлерге қатысты болған. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар әрі қарай саяхаттағанда, ұқсас сипаттамалары бар жаңа құстарға таныс атаулар қолданылды. Осылайша жалпыланған атауларға мыналар жатады: қанатша (Milvus milvus), көкпар немесе жалман (Accipiter nisus), жалман (Accipiter gentilis), қызылқарлыш (Falco tinninculus), хобби (Falco subbuteo), харриер (Circus cyaneus, "құсхарриер" сөзінен қысқартылған), құсқұйрық (Buteo buteo). Кейбір атаулар жалпыланбаған және бір түрге (немесе жақын туысқан (іші) түрлер тобына) қатысты, мысалы, мерлин (Falco columbarius).

The term raptor is derived from the Latin word rapio, meaning "to seize or take by force". The common names for various birds of prey are based on structure, but many of the traditional names do not reflect the evolutionary relationships between the groups. Eagles tend to be large, powerful birds with long, broad wings and massive feet. Booted eagles have legs and feet feathered to the toes and build very large stick nests. Falcons and kestrels are medium size birds of prey with long pointed wings, and many are particularly swift flyers. They belong to the family Falconidae, only distantly related to the Accipitriformes above. Caracaras are a distinct subgroup of the Falconidae unique to the New World, and most common in the Neotropics – their broad wings, naked faces and appetites of a generalist suggest some level of convergence with either Buteo or the vulturine birds, or both. True hawks are medium sized birds of prey that usually belong to the genus Accipiter (see below). They are mainly woodland birds that hunt by sudden dashes from a concealed perch. They usually have long tails for tight steering. Buzzards are medium large raptors with robust bodies and broad wings, or, alternatively, any bird of the genus Buteo (also commonly known as "hawks" in North America, while "buzzard" is colloquially used for vultures). Harriers are large, slender hawk like birds with long tails and long thin legs. Most use a combination of keen eyesight and hearing to hunt small vertebrates, gliding on their long broad wings and circling low over grasslands and marshes. Kites have long wings and relatively weak legs. They spend much of their time soaring. They will take live vertebrate prey, but mostly feed on insects or even carrion. The osprey, a single species found worldwide that specializes in catching fish and builds large stick nests. Owls are variable sized, typically night specialized hunting birds. They fly almost silently due to their special feather structure that reduces turbulence. They have particularly acute hearing and nocturnal eyesight. The secretarybird is a single species with a large body and long, stilted legs endemic to the open grasslands of Sub Saharan Africa. Vultures are scavengers and carrion eating raptors of two distinct biological families: the Old World vultures (Accipitridae), which occurs only in the Eastern Hemisphere; and the New World vultures (Cathartidae), which occurs only in the Western Hemisphere. Members of both groups have heads either partly or fully devoid of feathers. Seriemas, large South American birds with long, stilted legs that occupy a similar ecological niche to secretarybirds. They are also the closest relatives to the extinct "terror birds". Many of these English language group names originally referred to particular species encountered in Britain. As English speaking people travelled further, the familiar names were applied to new birds with similar characteristics. Names that have generalised this way include: kite (Milvus milvus), sparrowhawk or sparhawk (Accipiter nisus), goshawk (Accipiter gentilis), kestrel (Falco tinninculus), hobby (Falco subbuteo), harrier (simplified from "hen harrier", Circus cyaneus), buzzard (Buteo buteo). Some names have not generalised, and refer to single species (or groups of closely related (sub)species), such as the merlin (Falco columbarius).

Тарихи жіктелу

Карл Линнейдің таксономиясы құстарды (Aves класы) реттік, туыс және түрлерге топтастырды, туыс пен реттік арасында формалды дәрежелер болған жоқ. Ол барлық жыртқыш құстарды бір ретке, Accipitres, бөлді және оны төрт туысқа жіктеді: Vultur (қарғалар), Falco (бүркіттер, сүңгірлер, қарашоқтар және т.б.), Strix (ұлулар) және Lanius (көкөріктер). Бұл тәсілді Гмелин, Латем және Туртон сияқты кейінгі авторлар да қолданды. Луи Пьер Вийот қосымша дәрежелерді пайдаланды: рет, тайпа, отбасы, туыс, түр. Жыртқыш құстар (Accipitres реті) күндізгі және түнгі тайпаларға бөлінді; ұлулар моногенетикалық болып қалды (Ægolii отбасы, Strix туысы), ал күндізгі жыртқыштар үш отбасыға бөлінді: Vulturini, Gypaëti және Accipitrini. Осылайша, Вийоттың отбасылары Линнейдің туыстарына ұқсас болды, бірақ айырмашылығы – көкөріктер енді жыртқыш құстарға жатпады. Бастапқы Vultur және Falco-дан (қазір көлемі қысқартылған) басқа, Вийот Савиньиден төрт туысты қабылдады: Phene, Haliæetus, Pandion және Elanus. Ол сондай-ақ, бес жаңа қарға туысын (Gypagus, Catharista, Daptrius, Ibycter, Polyborus) енгізді. Вийот caracaras (Daptrius, Ibycter және Polyborus) құстарын Vulturini отбасына қосты, бірақ қазір олардың қарашоқтарға жақын екені белгілі, және акципитриндердің он бір жаңа туысын (Aquila, Circaëtus, Circus, Buteo, Milvus, Ictinia, Physeta, Harpia, Spizaëtus, Asturina, Sparvius) құрды. Falconimorphae – Raptores құрамындағы қолданыстан шығарылған жоғары рет, бұрын Falconiformes және Strigiformes реттерінен тұрған. 2012 жылдан кейін бұл топ жарамсыз деп танылды. Falconiformes қазір Eufalconimorphae-ге, ал Strigiformes Afroaves-ке жатқызылған.

Қазіргі заманғы жүйелік

Accipitriformes тобы 44 миллион жыл бұрын хатшы құсы (Sagittarius serpentarius) мен акципитридтердің ортақ атасынан бөлінген кезде пайда болған деп саналады. Accipitriformes филогенезиясы күрделі және оны түсіну қиын. Көптеген филогенетикалық зерттеулерде кең таралған парафилиялар анықталды. Жақында жүргізілген толыққанды зерттеулер де ұқсас нәтижелер көрсетті. Дегенмен, 2014 жылғы зерттеу нәтижелеріне сәйкес, Accipitriformes-тің ірі кладтары арасындағы туыстық байланыс жақсы дәлелденді (мысалы, Harpagus желкендерінің бүркіттер мен теңіз бүркіттерімен, ал соңғы екеуінің Accipiter шоқпарларымен Аквилиналар мен Харпиналарды қамтитын кладка туыстығы). Қалың шрифтпен жазылған топтар – жыртқыш құстар тобы; бұл топтың парафилиясын және басқа құстармен байланысын көрсету үшін жасалған. Wu және авторлардың (2024) жаңа филогеномдық зерттеуі жыртқыш құстардың орналасуына қатысты баламалы филогенезді анықтады. Олардың талдауы Hieraves жаңа кладындағы Strigiformes және Accipitrimorphae кладынан тұратын кладка қолдау көрсетті. Hieraves сондай-ақ, Австралавалардың туыс клады екені анықталды (оған Cariamiformes және Falconiformes, Psittacopasserae-мен бірге кіреді). Зерттеуден алынған олардың филогенезиясы төменде келтірілген.

Көші-қон

Көшіп-қону мінез-құлқы акципитридтер тобына жататын жыртқыш құстарда бірнеше рет дамыған. Ең алғашқы оқиға шамамен 14-12 миллион жыл бұрын болған. Бұл нәтиже қазірге дейін жарияланған жыртқыш құстарға қатысты ең ерте мерзімдердің бірі болып көрінеді. Жыртқыш құстардың көшіп-қонуының пайда болуына олардың таралу аймағы және биогеографиялық тарихы үлкен әсер етеді. Кейбір салыстырмалы талдауларға сүйенсек, диетаның әртүрлілігі де осы топтағы көшіп-қону мінез-құлқының эволюциясына әсер етеді. Максималды энтропия модельдеуі мына сұраққа жауап беруге көмектеседі: түрлер неге бір жерде қыстайды, ал басқалары басқа жерде болады? Температура мен жауын-шашынға байланысты факторлар түрлердің таралуын шектеуде әртүрлі болады. "Бұл көрсетіп тұрғандай, осы түрлердің үш негізгі көшіп-қону бағыты бойынша мінез-құлқы да әртүрлі."

Диморфизм еркек және ұрғашы арасындағы ішкі жыныстық таңдаудың нәтижесі болуы мүмкін. Жыртқыш құстардағы жыныстық диморфизмде екі жыныс та рөл атқарады; ұрғашылар жақсы ұя салу орындарын табу және еркектерді тарту үшін басқа ұрғашылармен бәсекелеседі, ал еркектер аң аулау үшін басқа еркектермен күреседі, соның арқасында ең сау және күшті мата болып көрінеді. Сондай-ақ, жыныстық диморфизм бұзылатын таңдаудың нәтижесі ғана және түрлену процесіндегі бір қадам болуы мүмкін, әсіресе егер жынысты анықтайтын белгілер түрлерде тәуелсіз болса. Жыныстық диморфизмді түрлену жылдамдығын үдетуге қабілетті нәрсе ретінде қарастыруға болады. Жыртқыш емес құстарда әдетте еркектер ұрғашылардан ірі болады. Алайда, жыртқыш құстарда бұл керісінше. Мысалы, кестерл – соқыр құстың бір түрі, онда еркектер негізгі күшті қамтамасыз етеді, ал ұрғашылар жастарды тәрбиелеуге жауапты. Бұл түрде кестерлдің денесі неғұрлым кішкентай болса, соғұрлым аз тамақ қажет, демек, олар қатал ортада да тірі қалуға қабілетті. Бұл әсіресе еркек кестерлдерге қатысты. Кішкентай еркек кестерлдер үшін ұяны қорғау және аң аулау кезінде шапшаңдық артықшылығы болғандықтан, ұрғашы әріптестерінен кішірек болу энергетикалық тұрғыдан тиімді болды. Ірі ұрғашылар көбірек ұрпақ туа алады және үлкен жұмыртқа санын көтере алады, сондықтан оларға басымдық беріледі.

Иіс сезу

Құстардың иіс сезу қабілеті жоқ деген сенім ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, бірақ көптеген құстардың функционалды иіс сезу жүйесі бар екені анықталды. Осыған қарамастан, көптеген жыртқыш құстар көруге негізделгенін сақтайды, және жыртқыш құстардың көру қабілеті жан-жақты зерттелген. 2020 жылғы анатомиялық, генетикалық және мінез-құлық зерттеулерін қорытындылайтын әдебиеттерге шолу рапторлардың, әдетте, әртүрлі жағдайларда пайдалана алатын функционалды иіс сезу жүйесіне ие екенін көрсетті.

Қуғын-сүргін

Тарихта жыртқыш құстар тікелей және жанама түрде қудаланып келді. Данияның Фарер аралдарында аңшылар көрсеткен жыртқыш құстардың мүңкідеріне алмасу үшін (1741 жылғы патшалық жарлық бойынша) Naebbetold сыйлықтары берілді. Ұлыбританияда қайыңдар мен сұңқарлар аң аулауға зиян келтіретін жануарлар деп есептелді және өлтірілді, мысалы, 1684 жылы ғана 100 қайың өлтірілді. Оларды өлтіру үшін сыйақылар 1756 жылдан бастап Нидерландыда да қолданыста болды. 1705 жылдан 1800 жылға дейін Германияның Ганновер, Лунебург, Лауенбург және Бременді қамтитын бөлігінде 624087 жыртқыш құс өлтірілген, ал 1796-97 жылдары ғана 14125 тырнақ жиналған. Көптеген түрлер аңшылар атып өлтірген жануарларды жеген кезде кездейсоқ қорғасынды жұтып алып, қорғасынмен уланудан зардап шегеді. Құстардың тікелей атудан құтылып кеткен кезде қалған қорғасын оқтар да олардың денсаулығын нашарлатып, ерте өлімге алып келеді.

Адамдарға шабуыл жасау

Кейбір дәлелдер африкалық тәжді бүркіттің кейде адам баласын жем ретінде қарастыратыны туралы пікірді қолдайды, оның ішінде бір шабуыл туралы куәгердің баяндамасы (жәбірленуші, жеті жасар бала аман қалды, ал бүркіт өлтірілді) және ұядан адам баласының бас сүйегінің бөлігі табылды. Бұл оны адамдарды аулайтын жалғыз тірі құс етеді, бірақ страустар мен казуарлар сияқты басқа құстар өзін-өзі қорғау үшін адамдарды өлтірген, ал ламергейер Аэскилусты кездейсоқ өлтірген болуы мүмкін. Бразилияның жергілікті халықтарының көптеген әңгімелерінде тупи тілінде "Уируэте" деп аталатын Харпия бүркітінің балаларды жаралаған жағдайлары айтылады. Алтын бүркіт сияқты ірі жыртқыш құстардың адамдарға шабуыл жасағаны туралы хабарлар бар, бірақ олардың оларды жеуге ниеттенгені немесе оларды өлтіруге сәттіліктері болғаны белгісіз. Кейбір қазба жұмыстарының нәтижелері ірі жыртқыш құстардың ертедегі гоминидтерді аулағанын көрсетеді. Африкадан табылған ертедегі адам – Таунг баласы, тәжді бүркітке ұқсас құспен өлтірілген болуы мүмкін. Хаст бүркіті Жаңа Зеландиядағы ертедегі адамдарды аулаған болуы мүмкін, бұл тұжырым Маори фольклорымен сәйкес келеді. *Leptoptilos robustus* Homo floresiensis және анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың жемі болуы мүмкін, ал Мадагаскар тәжді бүркіті, терраторндар, Вудвордтың бүркіті және *Caracara major* Хаст бүркітінің мөлшерімен салыстырылады, яғни олар да адамға қауіп төндіруі мүмкін.

Көрініс

Аңшы құстардың көру қабілеті өте керемет, және олар көптеген міндеттерді орындауда оған көп жүктеледі. Олар азық табу, қоршаған ортаны бағдарлау, жыртқыштарды тану және олардан қашу, жұптасу, ұя салу және тағы да көптеген істер үшін жоғары көру қабілетін пайдаланады. Олар мұндай міндеттерді бас сүйегіне шаққанда үлкен көздерінің арқасында атқарады, бұл торқабыққа үлкен кескінді түсіруге мүмкіндік береді. Торқабықта терең және беткей фовея деп аталатын екі аймақ бар, олар өткір көруге бейімделген. Осы аймақтарда фоторецепторлардың концентрациясы ең жоғары, және олар көру қабілетінің ең жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Терең фовея шамамен 45 градус бұрышпен алға қарай бағытталған, ал беткей фовея бас осінен оңға немесе солға қарай шамамен 15 градусқа қарай бағытталған.