Кіріспе

Кондор – Жаңа дүниенің екі түрінің жалпы атауы, олардың әрқайсысы жеке туысқа жатады. Бұл атау кечуа тіліндегі "кунтур" сөзінен алынған. Олар Батыс жарты шардың ең ірі ұшатын құстары болып табылады. Олар:

Анд кондоры (Vultur gryphus), Анд тауларында қоныстанады. Калифорния кондоры (Gymnogyps californianus), қазіргі уақытта АҚШ-тың батыс жағалауындағы таулармен және Мексикамен, сондай-ақ АҚШ-тың Аризона штатының солтүстік шөлді тауларымен шектелген.

Таксономия

Кондорлар Cathartidae туысына жатады, оған Жаңа әлемнің кұстар құрлылары (көгершіндері) кіреді, ал Ескі әлемнің 15 түрі кұстар құрлылары Accipitridae туысына жатады, оған бүркіттер, қырандар және тазылар да кіреді. Жаңа және Ескі әлемнің кұстар құрлылары әр түрлі ата-бабалардан пайда болған. Олардың екеуі де майыс жейді және екі топтың сыртқы түрі конвергенттік эволюция нәтижесінде ұқсас.

Сипаттама

Екі кондор да өте үлкен, кең қанатты, ауада сермеп ұшатын құстар. Анд кондоры орташа есеппен солтүстік түрінен қысқа (мүңкісінен құйрығына дейін), бірақ салмағы ауыррақ және қанаттарының ені үлкенірек болады. Анд кондорының қанаттарының ені 8-15 кг, ал Калифорния кондорының салмағы 8-14 кг және қанаттарының ені шамамен 109 дюйм, немесе 2,77 метрді құрайды. Өлшемдер көбінесе тұтқындық жағдайда өсірілген құстардан алынады. Ортаңғы саусақ едәуір созылған, ал артқы саусақ аз дамыған, ал барлық саусақтардың тырнақтары салыстырмалы түрде түзу және жуан болады. Сондықтан, аяқтары туысқандары – лелектер сияқты жүруге бейімделген, ал олжаны ұстауға немесе қару ретінде пайдалануға, жыртқыштар мен Еуропалық қарғалар сияқты, тиімді емес. Әдеттегідей, жыртқыштарда еркек ұрғашыдан үлкен болса, кондорларда керісінше, ұрғашы еркектен кішілеу келеді. Калифорния кондорының мойнындағы терісі құстың жасына қарай түрлі түске енуі мүмкін. Ересек құстардың терісінің түсі қаймақ, қызғылт, сары, тіпті көктемде қызғылт сары болуы мүмкін.

Қалдық деректері

Плейстоцен дәуірінен құрып кеткен және қазіргі кезде де кездесетін кондор түрлерінің қазба қалдықтары Солтүстік Американың әртүрлі аймақтарында, оның ішінде Нью-Йорк пен Флоридада табылған. Бұл ғалымдарды Калифорния кондорларының (сондай-ақ олардың ата-бабалары мен туыстарының) бір кезде Солтүстік Американың батыс жағалауында ғана емес, шығыс жағалауына дейін мекендегенін, соңында жойылып немесе жоғалып кеткенін болжауға алып келді. Кейбір ғалымдар кондордың ежелгі туысы, Оңтүстік Америкадан шыққан Argentavis magnificens-тің, ең ірі ұшқыш құс болғанын, қанаттарының ені . деп санайды.

Мінез-құлық

Жыныстық жетілу және көбейту мінез-құлқы кондорларда 5 немесе 6 жасқа дейін байқалмайды. Олар 50 жыл немесе одан да көп өмір сүре алады және өмір бойы жұптасады. Әлемдегі ең қарт кондор 100 жасында Алжирдегі Хамма тәжірибе бағында қайтыс болды. Жастар көгілдір реңді түкпен жабылады, олар ата-аналарының мөлшеріне жуықтайғанша. Олар алты айдан кейін ұша алады, бірақ екі жасқа дейін ата-аналарымен бірге қыдырып, аң аулауды жалғастырады, содан кейін жаңа жұп оларды ығыстырады. Кондорлардың ірі топтарында жақсы дамыған әлеуметтік құрылым бар; жақында жасалған зерттеулер көрсеткендей, "басымдық реті" жас тобымен, ал жас топтарында жынысымен анықталады (бұл бұрынғы нәтижелерге қайшы). Үлкен ұшу бұлшықтарын ұстап тұруға арналған үлкен кеуде сүйегінің болмауы оны физиологиялық тұрғыдан серке ұшқыш ретінде анықтайды. Құстар жерден көтерілгенде қанаттарын қағады, бірақ белгілі бір биіктікке жеткеннен кейін ауада сырғанап, қанаттарын қағусыз бір ағымнан екіншісіне өтеді. Бір Анд кондоры мұндай ұшуды 171 км қашықтыққа, 5 сағаттан астам уақыт бойы сақтағандығы тіркелді. Жабайы кондорлар кең аумақтарда қоныстанады, көбінесе өлік іздеп күндік сапар жасауға мәжбүр болады. Олар бұғы немесе ірі қара сияқты ірі өлекселерді артық көреді, оларды басқа күйе жануарларды іздеу арқылы табады, себебі олар осы үлкен жануарлардың қалың терісін кондордың тиімділігімен жарып шығара алмайды. Табиғатта олар ара-араға тамақтанады, көбінесе бірнеше күн бойы тамақтанбайды, содан кейін бірден бірнеше килограмм тамақ жеп, кейде жерден көтеріле алмай қалады.

Басқа

Ежелгі Перудегі моче халқы табиғатқа табынған. Олар жануарларға баса назар берген және өнерлерінде кондорларды жиі көрсеткен.