Кіріспе

Жыртқыш құстардың түрлері

Қалыңқұс (Buteo buteo) – кең ареалға ие орташа және ірі жыртқыш құс. Ол Buteo туысына жатады. Көптеген аймақтарында жыл бойы қоныстанады. Дегенмен, Солтүстік жарты шардың суық аймақтарынан және ареалдың шығыс бөлігінде көбейетін қалыңқұстар, әдетте, қысқы айларда оңтүстікке көшіп, олардың көпшілігі Оңтүстік Африкаға дейін барады. Қалыңқұс – мүмкіндікті пайдаланатын хищник, ол түрлі-түрлі жемге қоректене алады, бірақ көбінесе кішкентай сүтқоректілермен, әсіресе егеуқұйрықтар сияқты кеміргіштермен қоректенеді. Ол көбінесе биік тұрақтан аң аулайды. Басқа акципитридтер сияқты, ол ұя салады, әдетте ағаштарда, және жас төлдеріне адал ата-ана болады.

Таксономия

Жалпы көбелекті алғаш рет 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің «Systema Naturae» кітабының оныншы басылымында *Falco buteo* деген екі атаумен ресми түрде сипаттаған. *Buteo* сөзі латын тілінде «көбелек» дегенді білдіреді. Оны американдық ағылшын тілінде кейде «buzzard» деп атайтын индейка құсымен шатастыруға болмайды. *Buteoninae* тұқымдасы Америкада пайда болған және Америкада ең көп әртараптанған, ал кейде кеңірек таралуы нәтижесінде жалпы көбелектер мен басқа да Еуразия және Африка көбелектеріне әкелді. Жалпы көбелек – *Buteo* туысына жатады, бұл денесі мықты және қанаттары кең орташа мөлшердегі жыртқыштар тобы. Еуразия мен Африкадағы *Buteo* түрлері көбінесе «көбелектер» деп аталады, ал Америкадағылар – бүркіттер. Қазіргі классификация бойынша, туысқа шамамен 28 түр кіреді, бұл барлық қазіргі акципитридтер туыстарының арасында екінші ең көп түрлі туыс, *Accipiter*-ден кейін. ДНК-тестілеу көрсеткендей, жалпы көбелек Солтүстік Америкадағы қызыл құйрықты бүркітке (*Buteo jamaicensis*) жақын туыс, ол сол континентте көбелекке ұқсас экологиялық ортаны мекендейді. Бұл екі түр бір түрлік кешенге жатуы мүмкін. Африкадағы үш көбелек – тау көбелегі (*Buteo oreophilus*), орман көбелегі (*Buteo trizonatus*) және Мадагаскар көбелегі (*Buteo brachypterus*) генетикалық материалға сүйенгенде жалпы көбелекке жақын болуы мүмкін, сондықтан олардың толық түр ретінде қарастырылуға жеткілікті ерекшеліктері бар-жоғы күмәнді. Алайда, осы африкалық көбелектердің ерекшелігі көбінесе қолдауға ие. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, Еуразия мен Африканың қазіргі көбелектері салыстырмалы түрде жас топ, олар шамамен 300 000 жыл бұрын бөлініп шыққан. Дегенмен, 5 миллион жылдан ертерек (Миоценнің соңғы кезеңінде) табылған қазбалар *Buteo* түрлерінің Еуропада одан да ертерек кездескенін көрсетті, бірақ олардың қазіргі көбелектерге байланысты болғанына нақты сенімді айтуға болмайды.

Сипаттама

Жалпы құсқұрт – орташа және ірі денелі, қауырсынында айқын өзгерістер байқалатын жыртқыш құс. Көптеген құсқұрттардың басы дөңгелек келген, тұмсығы біраз жұқа, қанаттары салыстырмалы түрде ұзын, қонғанда құйрық ұшына жетеді немесе одан сәл қысқа болады, құйрығы қысқа және аяқтары қысқа әрі көбінесе жалаңаш. Олардың сыртқы түрі тығыз болып көрінуі мүмкін, бірақ кәдімгі құсқұрттарға қарағанда ірілеу де көрінеді. Жалпы құсқұрттың дене ұзындығы мен қанаттарының аралық кеңістігі белгілі бір шамада болады. Еуропадағы көптеген типтік құсқұрттардың басы мен мантиясы қара қоңыр түсті, бірақ қауырсыны тозығынан ақсып, жылы қоңыр түске айналуы мүмкін. Еуропалық құсқұрттардың ұшқыш қауырсыны номиналды түрде (B. b. buteo) әрқашан қоңыр түсті болады. Әдетте, құйрығы тар жолақтармен жабылған сұр қоңыр және қара қоңыр түсті, ұшы ақшыл, ал құйрық тамырында кең қараңғы жолақ болады, бірақ ақшыл құстардың құйрығында ақ түстің әртүрлі мөлшерде болуы және азайтылған құйрық тамырлық жолағы болуы мүмкін, тіпті толығымен ақ түсті де болуы мүмкін. Еуропалық құсқұрттардың төменгі жағының түсі өзгергіш болуы мүмкін, бірақ көбінесе кеудесі қоңыр жолақты ақ түсті мойынмен келеді. Көкжиектің үстінен ашық U пішінді белгісі жиі кездеседі, одан кейін кеуде мен қабырғаларын бөліп тұратын қарыннан төмен қарай созылатын ашық сызық болады. Бұл ақшыл аймақтарда әртүрлі белгілер кездеседі, олардың көбінесе ретсіз жолақтар түрінде болады. Жас құсқұрттар атаулы түрдегі ересек құсқұрттарға өте ұқсас, оларды ақшыл көзі, құйрықтағы тар құйрық тамырлық жолағы және жолақтар емес, сызықтар түрінде көрінетін төменгі жағының белгілерінен ең жақсы ажыратуға болады. Сонымен қатар, жас құсқұрттардың жоғарғы қанатының сыртына кремалы немесе қызыл түсті жиектері болуы мүмкін, бірақ олар да болмауы мүмкін. Ұшып бара жатқанда төменнен қарағанда құсқұрттардың қанат шеттері қараңғы болып көрінеді. Жоғарыдан қарағанда, ең жақсы белгілерінің бірі – олардың кең қараңғы құйрық тамырлық жолағы. Еуропалық құсқұрттардың ұшқыш қауырсыны көбінесе сұр түсті, алдыңғы жағында қараңғы қанат қаптамалары және ортаңғы қаптамаларында қарама-қарсы түсті жолақтар болады. Ұшу кезінде ашық түсті құсқұрттар қараңғы карпальды жапсырмаларды көрсетуге бейім, олар қара түсті доғалар немесе үтірлер түрінде көрінеді, бірақ олар қараңғырақ құсқұрттарда анық болмауы мүмкін немесе ақшыл қоңыр немесе ақшыл құсқұрттарда көрінуі мүмкін. Жас атаулы құсқұрттарды ұшқанда ересектерден анық құйрық тамырлық жолағының болмауымен (оның орнына бүкіл жерде біркелкі жолақтарды көрсету) және төменгі жағынан қараңғы емес, қоңыр түсті қанат шетімен ажыратуға болады. Жас құсқұрттардың қанатының астындағы және денесіндегі сызықтары ересектердегідей жабылып қалмай, көрініп тұрады. Орташа қоңыр құсқұрттардан басқа, Еуропадағы құсқұрттар қара қоңырдан бастап, негізінен ақ түске дейін болуы мүмкін. Өте қараңғы құсқұрттар шоколадтық қоңырдан қараға дейін, ақшыл түстің көрінбеуімен, бірақ көкіректе өзгермелі, сарқылып қалған U пішінді белгісімен және әлсіз ашық қоңыр түсті саңылаулармен немесе олардың жоқтығымен сипатталады. Ақшыл құсқұрттар көбінесе ақшыл түсті, көкірек пен қабырғаларының ортасында ашық қоңыр түсті қалың жолақтар немесе жебелер бар, ал басында, қанатының жамылғысында және кейде мантиясының бір бөлігінен басқа барлық жерінде қара түсті қауырсын орталықтары болуы мүмкін. Жеке құсқұрттар осы экстремалды түстер мен реңктер арасында түстер мен реңктердің шексіз өзгеруін көрсете алады және осы себепті жалпы құсқұрт ең өзгермелі қауырсынды күндізгі жыртқыш құсқа жатады. Бір зерттеуде бұл өзгеріске бір локусты генетикалық әртүрліліктің төмендеуі себеп болуы мүмкін екені көрсетілген. Жалпы құсқұрттың Еуропалық ареалының көп бөлігін алып жатқан номиналды түрінен (B. b. buteo) басқа, екінші негізгі, кең таралған түршік далалық құсқұрт (B. b. vulpinus) деп аталады. Далалық құсқұрт үш негізгі түс морфасын көрсетеді, олардың әрқайсысы көбейетін аймақта басым болуы мүмкін. Бұл тек номиналды түр сияқты жеке-жеке өзгермелі емес, көбірек айқын полиморфты. Бұл, мүмкін, атаулы құсқұрттан айырмашылығы, далалық құсқұрттың өте көшпелі екендігімен байланысты. Полиморфизм көшіп-қону мінез-құлқымен байланысты. Далалық құсқұрттың ең көп таралған түрі – қызыл қоңыр морфа, ол осы түршікке ғылыми атауын береді (vulpes латынша "түлкі" деген мағынаны білдіреді). Бұл морфа Жер шарының шығысына қарай көшкен құстардың көпшілігін құрайды. Қызыл қоңыр морфалы құсқұрттар номиналды B. b. buteo-дан ашық сұр қоңыр түсті болады. Номиналды түрмен салыстырғанда, қызыл қоңыр vulpinus басы, мантия қаптамалары және әсіресе құйрығы мен төменгі жағында қызыл қоңыр түстің көп болуын көрсетеді. Басы әдетте қызыл қоңыр реңі бар сұр қоңыр түсті, ал құйрығы қызыл қоңыр түсті және құйрық тамырлық жолағымен жұқа қара жолақтармен жабылған немесе жалаңаш болуы мүмкін. Төменгі жағы біркелкі ақтан қара қоңырға дейін, қызыл қоңыр немесе күлгін жолақтармен тығыз немесе сирек жабылған болуы мүмкін, көбінесе қараңғырақ құсқұрттарда номиналды түрдегідей U пішінді белгісі бар, бірақ қызыл қоңыр реңімен. Далалық құсқұрттың ақ морфасы түршіктің ареалының батысында көп кездеседі, әсіресе Жер орталық теңізінің түрлі аймақтарында қыстау және көшіп-қону кезінде көрінеді. Қызыл морфадағыдай, ақ морфа vulpinus жоғарыдан сұр қоңыр түсті, бірақ құйрығы әдетте жұқа қара жолақтармен және құйрық тамырлық жолағымен жабылған, тек ұшында ғана қызыл қоңыр түстің көрінуі мүмкін. Ақ морфаның төменгі жағы сұрғылт ақ түсті, қара сұр қоңыр немесе жеңіл жолақты басы және жолақты кеудесі мен қарыны бар, кейде бүйірлері қызыл қоңыр түсті болуы мүмкін. Далалық құсқұрттың қара морфасы түршіктің ареалының шығысында және оңтүстік-шығысында кездеседі және қызыл морфадан көп емес, сондай-ақ ұқсас көшіп-қону нүктелерін пайдаланады. Қара морфалы құсқұрттар сұр қоңырдан қара қоңырға дейін өзгереді, құйрығы қара сұр немесе сұр және қызыл қоңыр түстің араласуымен, анық қара жолақтармен жабылған және кең қара құйрық тамырлық жолағы бар. Далалық құсқұрттың қара морфасының басы мен төменгі жағы көбінесе қараңғы, қоңырдан қара қоңырға дейін, тіпті толығымен қара түсті болады. Қызыл морфалы жас құсқұрттардың негізгі түсі ересектерге қарағанда көбінесе ақшыл (тіпті кремалы сұрға дейін) болады, ал төменгі жағындағы жолақтар ақ морфалы жас құсқұрттардағыдай күшейеді. Ақ және қызыл морфалы жас құсқұрттарды ерекше жағдайларда ғана ажыратуға болады. Қара морфалы жас құсқұрттар ересек қара морфалы vulpinus-қа көбірек ұқсайды, бірақ төменгі жағында ақшыл сызықтардың көрінуі мүмкін, сондай-ақ барлық түрлердегідей, ересектерге қарағанда көзі ақшыл және құйрығы біркелкі жолақты болады. Далалық құсқұрттар ұшу кезінде номиналды түрге қарағанда кішкентай және ептірек болып көрінеді, олардың қанат соққылары баяу және ұқыпсыз болып көрінеді. Ұшу кезінде қызыл морфа vulpinus-тың бүкіл денесі мен қанат асты біркелкі немесе жолақты қызыл қоңыр түсті болады (егер жолақтар болса, олар өзгергіш, бірақ кеудеде және көбінесе сан-қолда, кейде қабырғаларда болады, ортаңғы қаптамалар арқылы ақ жолақтар), ал құйрық асты әдетте жоғарыдан қарағанда ақшыл қызыл қоңыр түсті болады. Ақ қауырсындар номиналды түрге қарағанда көбірек көрінеді және қанат шеттеріндегі қараңғы жолақтармен күшті контраст құрайды. Ақ vulpinus-тың ұшу кезіндегі белгілері қызыл морфаға ұқсас (мысалы, қанаттарындағы ақшыл белгілер), бірақ қанаттары мен денесінде көбірек сұрғылт түсті болады. Қара морфа vulpinus-та кең қара қанат шеттері мен дене түсі ақшыл ішкі қанат аймақтарын одан да көбірек көрінеді, ал карпальды жапсырма басқа морфаларға қарағанда көбірек және қара түсті болады. Номиналды түрдегідей, жас vulpinus (қызыл/ақ) ұшу кезінде қанат шеттерінің аз анық болуын, денедегі және ортаңғы қанат асты қаптамаларындағы жалпы сызықтарды көрсетеді. Қара морфа vulpinus басқа морфаларға қарағанда ұшу кезінде ересектерге көбірек ұқсайды.

Ұқсас түрлер

Жыртқыш құстардың қара құсы басқа жыртқыштармен жиі шатасады, әсіресе ұшып бара жатқанда немесе қашықтықта. Тәжірибесіз және әлде де ынталы бақылаушылар тіпті қара түсті құстарды әлдеқайда үлкен және әртүрлі пропорциядағы алтын бүркітпен (Aquila chrysaetos) және сондай-ақ қара түсті құстарды батыс батпақты қарлығашпен (Circus aeruginosus) шатастырып алады, ол да диэдрлікпен ұшады, бірақ, әрине, әлдеқайда ұзын және жұқа қанатты, құйрықты және өте әртүрлі ұшу әдістеріне ие. Сондай-ақ, бүркіттерді қара немесе ашық түсті морфты бүркіттермен (Hieraeetus pennatus) шатастыру мүмкін, олардың мөлшері ұқсас, бірақ бүркіт тегіс, параллель жиекті қанаттармен ұшады, қанаттары көбінесе кеңірек көрінеді, ұзын, тік құйрығы болады, ақшыл құстарда карпальды жамылғысы жоқ, ал қара қанаттары бар, бірақ қара морфтарда ішкі негізгі қанатта ақшыл сызықтар болады. Кейде ақшыл құстарды ақшыл морфты қысқа саусақты бүркітпен (Circaetus gallicus) шатастырады, олар едәуір үлкен бас, ұзын қанаттармен (әдетте екі жүзді емес, біркелкі ұшады) және кез келген карпальды жамылғысы немесе қара қанатты қабығы жоқ ақшыл қанаттың астымен ерекшеленеді. Еуропадағы жеке ерекшеліктері аз болса да, бал құсы қарапайым құсқа қарағанда төменгі бөліктері бойынша кеңінен полиморфты. Ересекті еуропалық бал құсының ең көп таралған морфы - төменгі жағында тығыз және қызыл-қоңыр жолақты, қара құстан мүлдем өзгеше, бірақ қоңыр жасөспірім аралық қара құсқа көбірек ұқсайды. Бал құсы қанаттарын әр жоғары қозғалыс кезінде жоғары көтереді, бұл тұрақты және механикалық әсерді тудырады, сонымен қатар олардың қанаттары жоғары көтерілгенде сәл иіледі, бірақ V формасында емес. Бал құсының басы кішірек, денесі жұқарақ, құйрығы ұзын, ал қанаттары тар және қатар жиекті болады. Степь құсының түрі көбінесе жас еуропалық бал құсымен шатасады, сондықтан Израильдегі жыртқыштардың көші-қонын алғашқы бақылағандар алыстағы құстарды ажырату мүмкін емес деп санайды. Алайда, степь құсымен салыстырғанда, бал құсының қанатының астындағы екінші қанаттары қараңғырақ, ал қанаттарының ұштары қара болып келеді. Қыстаған степь құстары тау құстарымен, әсіресе Африкадағы орман құстарымен бірге өмір сүре алады. Степь және орман құстарының жасөспірімдері аздап ажыратылады және тек пропорциялары мен ұшу стилімен бөлінеді, соңғы түрлері кішірек, жинақырақ, кішірек мүңкісі, қысқа аяқтары және қысқа, жұқа қанаттары бар. Алайда, бұл жағдайда екі құстың бір-біріне ұқсауынан басқа өлшем диагностикалық емес. Ең сенімдісі - қанаттың пропорциялары және ұшу әрекеттері. Орман құсының қанаттары серпімдірек, олар жылжиды, сонымен қатар олар жалпақ қанаттармен ұшып, желкендеуге қатыспайды. Ересекті орман құсы дәстүрлі ересек степь құсына қарағанда (қызыл-қоңыр морфы) ұқсас, бірақ орманның төменгі жағы ақшыл, кейде көбінесе қарапайым ақ, әдетте қарынның үстінде ауыр дақтар немесе тамшы тәрізді белгілер болады, жамбастарында жолақтар, кеудесінде тар жыртылыс тәрізді және қанаттың алдыңғы шеттерінде көбірек байқалады, әдетте кеудедегі ақ U белгісі жоқ (бұл басқаша ұқсас, бірақ әдетте vulpinus-тен кең). Салыстырмалы түрде, тау құсы степь құсына ұқсас және орман құсынан сәл үлкен, әдетте степь құсынан жоғарыда қара түсті, ал төменгі жағында ақшыл түсті, ал жас тау құсы төменгі жағында кішірек және жолақты таңбалармен ерекшеленеді. Степь құсын Африканың басқа бір түрімен салыстырғанда, қызыл мойынды құс (Buteo auguralis), оның қызыл құйрығы vulpinus-ке ұқсас, олардың ұқсас мөлшеріне қарамастан, барлық басқа қауырсындық аспектілерінде ерекшеленеді. Бұл құстың басы жолақты қызыл-қоңыр, ал денесі ақ, ересекті құстың кеудесінде контрастты қара жолақтар, ал жасөспірімдерінің кеудесі мен жамбастарында ауыр қара дақтар, қанаттарының асты ақшыл болады. Шакал және augur құстары (Buteo rufofuscus & augur), екеуі де құйрығы қызыл-қоңыр, степь құсынан үлкен және ауыр, сондай-ақ бірнеше ерекше қауырсындық ерекшеліктері бар, ең бастысы екеуінің де қара қоңыр, қызыл-қоңыр және кремовый түстерінің керемет контрастты үлгілері бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қалыпты көбелек Атлантиканың шығысындағы бірнеше аралдарда, оның ішінде Канар аралдары мен Азор аралдарында және Еуропаның көп бөлігінде таралған. Бүгінде ол Ирландияда және Шотландияның, Уэльстің және Англияның дерлік барлық аймақтарында кездеседі. Еуропаның құрлық бөлігінде Португалия мен Испаниядан Грекияға, Эстонияға, Беларусь пен Украинаға дейін көбейтін қалыпты көбелектердің үлкен аралықтары жоқ, бірақ соңғы үш елдің шығыс жартысында көбінесе көбейту маусымында ғана кездеседі. Олар сондай-ақ Корсика, Сардиния, Сицилия және Крит сияқты Жерорта теңізіндегі ірі аралдардың барлығында кездеседі. Скандинавияда олар негізінен Оңтүстік-Шығыс Норвегияда (сонымен қатар, жағалауға жақын Оңтүстік-Батыс Норвегияның кейбір аймақтарында және Тронхеймнің солтүстігіндегі бір бөлігінде), Швецияның оңтүстік жартысынан сәл асып, Ботния шығанағы арқылы Финляндияға дейін таралған. Финляндияның жер аумағының шамамен екі үшін бір бөлігінде көбейтін түр ретінде олар таралған. Қалыпты көбелек Финляндияның шығыс бөлігінде және Еуропалық Ресейге шектес аймақта көбею шегіне жетеді, содан кейін Ақ теңіздің ең тар бөліктері арқылы және Кола түбегіне дейін тарайды. Бұл солтүстік аймақтарда қалыпты көбелек әдетте тек жазда кездеседі, бірақ оңтүстік Швецияның үлкен бөлігінде және оңтүстік Норвегияның кейбір аймақтарында жыл бойы тұрады. Көшпенді немесе қыстаушы популяциялар Оңтүстік-Батыс Үндістанда, Израильде, Ливанда, Сирияда, Мысырда (солтүстік-шығысында), солтүстік Тунисте (және солтүстік-батыс Алжирде), солтүстік Мароккода, Гамбия мен Сенегалдың жағалауларында, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Мавритания мен Пилқұйрықтың жағалауында (және Буркина-Фасомен шекаралас аймақтарда) кездеседі. Шығыс және Орталық Африкада қыстау оңтүстік-шығыс Суданда, Эритреяда, Эфиопияның үштен екі бөлігінде, Кенияның көп бөлігінде (солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бөліктерінде болмаса), Угандада, Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік және шығысында, Анголадан Танзанияға дейін континенттің қалған бөлігінде кездеседі (бірақ Анголаның оңтүстік-батысынан Оңтүстік Африканың солтүстік-батысына дейінгі жағалау бойындағы аймақта кездеспейді). Оңтүстік Африканың барлық бөлігінде таралған.

Тіршілік ету ортасы

Жалпы, қарақұйрық орман мен ашық жерлердің арасындағы шекаралық аймақтарды мекендейді; көбінесе орман шетінде, кішкентай тоғайларда немесе желтоқсандықта, жанында шабындықтар, егістік жерлер немесе басқа да ауылшаруашылық жерлерінде тіршілік етеді. Ағаштар аң аулау мен ұя салу үшін болған жағдайда, ол шұңқырлы далаларға да бейімделе алады. Олар мекендейтін орман түрлері – қылқан жапырақты, қоңыржай жапырақты және аралас орман, сондай-ақ қоңыржай жапырақты орман, кейде жергілікті басым ағаштарға қатысты белгілі бір артықшылықтар танытады. Ағашсыз тундрада да, Суарктикада да кездеспейді, онда оның орнына көбінесе дөңгелек аяқты қарақұйрық мекендейді. Бұл түр таулы да, жазық жерлерде де кездесе алады. Батпақты жерлерде және жағалау аймақтарында да кездеседі, бірақ көбінесе оны жоғары жатқан жерлердің құсы деп есептейді және көшпеу кезеңінде су көздеріне айқын тартылмайды немесе олардан қашып кетпейді. Шығыс Польшаның жақсы орманды аймақтарындағы қарақұйрықтар көбінесе қоршаған жерлерге қарағанда ылғалды, бай және тығыз ағаштардың үлкен, жетілген тоғайларын пайдаланған, бірақ ашық жерлердегілерге артықшылық берген. Көбінесе оралмандар жазықтар мен тау етегінде қоныстанады, бірақ олар ағаштармен қапталған төбелерде және биік жерлерде, сондай-ақ тасты жағалауларда да тіршілік ете алады, кейде ағаштардың орнына жартастардың қыртысында ұялайды. Қарақұйрықтар теңіз деңгейінен жоғары биіктіктерде де тіршілік ете алады, көбінесе төменгі жазықтарда көбейеді, бірақ қыстау үшін биікке көшіп, оңай көшіп барады. Жалпы, қарақұйрықтар ауылшаруашылық жерлеріне жақсы бейімделеді, бірақ ауылшаруашылықтың өзгеруіне жауап ретінде аймақтық төмендеулер байқалуы мүмкін. Батыс Франциядағы ауылшаруашылықтың кеңейтілуіне байланысты "тірі қоршаулардың, тоғайлардың және шабындықтардың" азаюы қарақұйрықтардың санының төмендеуіне әкелді, ал Англияның Гэмпшир округінде еркін жайылымдағы ірі қара мал мен жылқының кеңінен жайылуы, әсіресе кішкентай сүтқоректілердің санының азаюына байланысты, қарақұйрықтардың санының төмендеуіне себеп болды. Керісінше, Польшаның орталық бөлігіндегі қарақұйрықтар қарағайларды жоюға және кеміргіштердің азығының азаюына бейімделіп, уақытша ұя салу орындарын және азықтандыруын өзгертті, бірақ жергілікті санында күрт өзгеріс болған жоқ. Қалалардың кеңінен дамуы қарақұйрықтарға кері әсер етеді, өйткені бұл түр Жаңа әлемдегі қызылқұйрық соқаға қарағанда қалалық ортаға нашар бейімделеді. Қала маңындағы аудандар кейде белгілі бір жерлерде азықтың қорының артуына мүмкіндік берсе де, жеке қарақұйрықтардың өлімі, ұялардың бұзылуы және ұя салу ортасының нашарлауы осындай аймақтарда айтарлықтай артады. Жалпы, қарақұйрықтар ауылдық жерлерге, сондай-ақ саябақтар мен үлкен бақтары бар қала маңындағы аймақтарға, сондай-ақ фермаларға жақын жерлерге жақсы бейімделеді.

Мінез-құлық

Қарақұйрық көптеген мінез-құлқымен әдеттегі бутео құсына ұқсас. Оны көбінесе әртүрлі биіктікте аспанда ұшып бара жатқан немесе ағаш басына, жалаңаш бұтақтарға, телеграф бағаналарына, қоршау тіректеріне, тастарға немесе жартастарға, сондай-ақ ағаш қапталдарында тынығып отырған күйінде көруге болады. Қарақұйрықтар жерде тұрып, жем іздеуге де қабілетті. Қоныс тепкен топтарда күнінің жартысынан астамын қозғалмай отырып өткізеді. Сонымен қатар, ол "жарқын емес және аса батыл емес" жыртқыш құс деп сипатталған. Бір рет көтерілгеннен кейін ұзақ уақыт бойы аспанда шеңгелдей ұша алады, бірақ көлденең ұшу кезінде ауыр және қиындықпен ұшатын сияқты көрінеді, әсіресе атаулы қарақұйрықтарда, далалық қарақұйрықтарға қарағанда. Израильде көшпенді қарақұйрықтар таулы жоталардың болмауына байланысты жер бетінен осылай биікке ( ) сирек көтеріледі, бірақ артынан соққан желдің күші зор болғандықтан, олар орташа есеппен шақырымнан астам қашықтықты ұшып өте алады.

Көші-қон

Жыртқыш құстардың бірі – қызылқарға, жартылай көшпенді түр ретінде сипатталады. Қызылқарғалардың күзгі және көктемгі қозғалысы аймақтың тамақ ресурстарына, бәсекелестікке (басқа қызылқарғалардан және басқа жыртқыштардан), адамның ықпалына және ауа райына байланысты кең ауқымда өзгереді, тіпті жеке құстардың арасында да. Жастар мен кейбір ересектер үшін күз бен қыста қысқа қашықтыққа ұшу жиі кездеседі, бірақ Орталық Еуропа мен Британ аралдарында көптеген ересектер жыл бойы тұрақты мекендерінде қалады. Бірінші жылғы жас қызылқарғалардың таралуы оларды тым алысқа жеткізбеуі мүмкін. Англияда бірінші жылғы құстардың 96% қысқы маусымда туған жерінен қозғалады. Оңтүстік-батыс Польшада орталық Еуропалық қызылқарғалардың ерте көктемде қыстауы маңызды екені тіркелді, олар солтүстіктен сәл алысқа сапар шеккен, қыста орташа тығыздығы жергілікті деңгейде 1 шаршы километрге 2,12 жеке құсқа жетті. Болгарияда қыстауға арналған орташа тығыздық 1 шаршы километрге 0,34 жеке құс болды, ал қызылқарғалар орманды жерлерге қарағанда егістік жерлерді ұнатады. Ұқсас мекендеу талғамы Солтүстік-Шығыс Румынияда да байқалды, онда қызылқарғалардың тығыздығы 1 шаршы километрге 0,334–0,539 жеке құсқа тең болды. Скандинавиялық қызылқарғалар Орталық Еуропалық көптеген популяцияларға қарағанда көбірек көшпенді болып табылады. Алайда Швециядан келген құстардың көшіп-қону мінез-құлқы әртүрлі. Оңтүстік Швециядағы Фальстербодағы негізгі көші-қон орындарының бірінде ең көп дегенде 41 000 жеке құс тіркелді. Оңтүстік Швецияда қыста қоныс аудару және көші-қон қызылқарғалардың түсі арқылы зерттелді. Ақ түсті құстар Швецияның оңтүстігінде, олардың шведтік ареалында солтүстікке қарағанда жиірек кездеседі. Оңтүстік популяция ересектер мен жастар арасында қара түстіге дейін аралық түсті құстардан ерте көшіп кетеді. Оңтүстік популяциядағы жастар ересектерге қарағанда көбірек көшіп жүреді. Әсіресе оңтүстік популяциядағы ересектер солтүстік популяциядағыларға қарағанда тұрақтырақ. Далалық қызылқарғаның барлық популяциясы күшті көшпенді, көші-қон кезінде үлкен қашықтықтарды басып өтеді. Олардың ареалының ешбір бөлігінде далалық қызылқарғалар жазғы және қысқы мекендерін бірдей пайдаланбайды. Далалық қызылқарғалар көшіп-қон кезінде біраз әлеуметтік болып, әртүрлі мөлшердегі үйірлерде саяхаттайды. Бұл түр қыркүйек-қазан айларында Кіші Азиядан Африканың Оңтүстігіне шамамен бір айда көшіп барады, бірақ суды кесіп өтпейді, Виктория көлінің Винам шығанағын айналып өтеді, бірнеше шақырым ені бар шығанақты кесіп өтпейді. Сол сияқты, олар Қара теңіздің екі жағынан да өтеді. Далалық қызылқарғалардың көшіп-қону мінез-құлқы кең қанатты және Суэйнсонның шоқпарларына (Buteo platypterus & swainsoni) ұқсас, оның ішінде экваторлық өтулер, үлкен су көлемінен аулақ болу және үйір құру сияқты ерекшеліктері бар. Жаз мезгілінде Израиль арқылы 150 000-нан 466 000-ға дейін далалық қызылқарғалар көшіп өтеді, бұл оны тек қана ең көп таралған көшіп-қонушы жыртқыш емес, сонымен қатар әлемдегі ең ірі жыртқыш құстардың көші-қонының біріне айналдырады. Оңтүстік Африканың қызылқарғалары көбінесе Дракенсберг және Лебомбо таулары сияқты ірі тау жоталарымен көшіп-қонды. Далалық қызылқарғалардың Оңтүстік Африкадағы көбейту аймақтарына көшіп-қону наурыз айында басталады, екінші аптада ең жоғары деңгейге жетеді. Соңғы 50 жылда атаулы қызылқарғалар әдетте қысқа қашықтыққа көшіп, солтүстікке қарай қыстайтыны тіркелді, бұл климаттың өзгеруіне байланысты болуы мүмкін, нәтижесінде көші-қон орындарында олардың саны азайды. Олар сондай-ақ, көбейетін ареалдарын кеңейтіп, далалық қызылқарғаларды ығыстыруы мүмкін.

Әндіктер

Жалпы құсқұрттардың тұрақты популяциясы жыл бойы дыбыстайды, ал көшпенділер көбейту маусымында ғана дыбыстайды. Атаулы құсқұрттар мен дала құсқұрттары (олардың түрлеріндегі көптеген туысқан түрлері де) дауыстары ұқсас болады. Бұл түрдің негізгі шақыруы – ары-бері естілетін, жалбырлайтын «пи-йоу» немесе «пи-оо» дыбысы, ол байланыс шақыру ретінде де, әуеде көрсету кезінде де қолданылады. Агрессия кезінде олардың шақыруы өткіррек, көбірек қоңыраулы болады, кіріп келгендерді қуғанда ұзаққа созылып, дірілдейді, ұяға жақындағанда ескерту ретінде өткір, ұлы-құлы сияқты дыбыстайды немесе қорқыныштан қысқа да жарқын болады. Олардың дыбыстық өнерлерінің басқа да түрлеріне мысықтайыңқы «мяу» дыбысы жатады, ол қанатта немесе қонғанда, әсіресе көрсету кезінде қайталап айтылады; жұптасқан құстар бір-біріне жауап беретіндей «мах» дыбысы жазылған, сондай-ақ ұяларда күлкілі және қарқыраған дыбыстар да тіркелген. Жастардың дауысы ересектерге қарағанда әдетте ашық емес, сәйкес келмейтін болып ерекшеленеді.

Тамақ биологиясы

Жалпы, қарақұйрық – мүмкіндік туғанда кең ауқымды түрлерді аулайтын, бейімделгіш жыртқыш. Олардың жем спектрі сүтқоректілер, құстар (жұмыртқадан бастап ересек құстарға дейін), бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және сирек балықтар, сондай-ақ әртүрлі омыртқасыз жануарлар, көбінесе жәндіктерді қамтиды. Жастарға жиі шабуыл жасалады, әсіресе әртүрлі омыртқалы жануарлардың ұядан шыққан балалары. Барлығы 300-ден астам түр қарақұйрықтардың жемі болуы белгілі. Бұдан өзге, жемнің мөлшері кішкентай қоңыздар, гусеницалар мен құмырсқалардан бастап, үлкен ересек сайрақтар мен қояндарға дейін, тіпті олардың дене салмағынан екі есеге жуық болуы мүмкін. Беларусьтағы омыртқалы жануарлардың орташа дене салмағы шамамен… құрайды. Кейде олар өлі сүтқоректілер мен балықтардың қалдықтарымен де қоректенеді. Ашық жерлерде аң аулау табыстылығын арттыратыны анықталған, ал тығыз бұталар табыстылықты төмендетеді. Жемнің көп бөлігі биік тұрақтан құлап түсіп ұсталады, көбінесе жерде. Сонымен қатар, жем төмен қарай ұшып аулануы мүмкін. Бұл түр әдетте жарқын шабуылға бармайды, көбінесе жайлап төмен түсіп, қанаттарын арқасында ұстап, төмен қарай бірте-бірте жылдамдық алады. Кейде қарақұйрық ашық далаларда, орман шеттерінде немесе жайылымдарда кездейсоқ сүңгіп немесе тік көтеріліп азық іздейді. Биік тұрақтан аң аулауға басымдық берілсе де, қарақұйрықтар мекендеу ортасы талап еткен жағдайда жерден де жиі аң аулайды. Көбелек маусымынан тыс уақытта, бір үлкен далада, әсіресе жас құстарда, 15-30-ға дейін қарақұйрықтар азық іздеп жүргені тіркелген. Әдетте, азық іздеудің ең сирек түрі – ауада тік ұшу. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, ауада тік ұшу аң аулау табыстылығын арттырмайды.

Сүтқоректілер

Кез келген жағдайда, кеміргіштердің көптеген түрлерін аулауға мүмкіндік бар, өйткені жалпы көгершіндердің азығында 60-қа жуық кеміргіштер түрі тіркелген. Оңтүстік Шотландияда 581 шашақтың 32,1%-ын құрайтын далалық егеуқұйрықтар шашақтарда ең көп кездесетін түр болды. Оңтүстік Норвегияда далалық егеуқұйрықтар егеуқұйрықтар санының жоғары жылдарында негізгі азық болды, 1985 жылы 179 жемшөптің 40,8%-ын және 1994 жылы 332 жемшөптің 24,7%-ын құрады. Жалпы алғанда, кеміргіштер осы жылдары азықтың 67,6% және 58,4%-ын құрайды. Дегенмен, егеуқұйрықтар санының аз болған жылдары кеміргіштердің диетаға үлесі шамалы болды. Орталық Словакияда тіркелген негізгі азық – жалпы егеуқұйрық, ол 606 жемшөптің 26,5%-ын құрады. Жалпы егеуқұйрық немесе кейде басқа туысқан егеуқұйрық түрлері Украинада (146 жемшөптің 17,2%) шығысқа қарай Ресейге дейін Приволжский даласының табиғи қорығында (74 жемшөптің 41,8%) және Самарада (183 жемшөптің 21,4%) негізгі азық болды. Беларусьте, Microtus түрлерін және су құсқұрын (Myodes glareolus) қоса алғанда, 4 жыл ішінде әртүрлі зерттеу аймақтарындағы 1065 жемшөпте биомассаның орташа есебімен 34,8%-ын құрады. Басқа кеміргіштер көбінесе таңдау арқылы емес, мүмкіндік туғанда ауланады. Бірнеше ағаш тышқандары (Apodemus ssp.) жиі ауланады, бірақ олар орманның тереңінен әрекет етуге бейім, ал көгершіндер орманды кеңістіктерді ұнатады, сондықтан олар көбінесе қосалқы азық ретінде ғана қолданылады. Шығыс Еуропаға (көбінесе) тараған төрт жердегі бөрікшілер де көгершіннің жемтігі екені белгілі, бірақ осы жыртқыш-жемтілік қарым-қатынастың маңыздылығын сандық талдау жүргізілмеген. Ауланған кеміргіштердің мөлшері еуразиялық егін тышқанынан (Micromys minutus) жергілікті емес, мысықтан (Ondatra zibethicus) басталады. Басқа кеміргіштер сирек немесе көгершіндердің тамақтану әдеттері жақсы белгілі емес жерлерде кездеседі. Бұл қасқырлар ұшқыр торғайлар, мармоттар (тұрақты тұтқындалған кезде өте жас болуы мүмкін), сүңгуірлер, тікенді тышқандар, хомстерлер, кенелер, гербильдер, жирдтер және жерболар және кейде көптеген сойқыларды қамтиды, олар түнгі жануарлар болса да. Африканың оңтүстігінде қыстайтын далалық көгершіндердің диетасы туралы зерттеулер өте аз, олардың ондағы саны көп болғандықтан. Дегенмен, негізгі жем қалдықтары төрт жолақты шөп тышқаны (Rhabdomys pumilio) және Кейп кенесі (Georychus capensis) сияқты кеміргіштерден тұрады. Кеміргіштерден басқа, жалпы көгершіндердің диетасына маңызды болып саналатын сүтқоректілердің тағы екі тобы бар. Жалпы көгершіндердің диетасындағы маңызды импорттық жем түрлерінің бірі – лепоридтер немесе лагоморфтар, әсіресе жабайы немесе жабайы күйде көптеп кездесетін еуропалық қоян (Oryctolagus cuniculus). Шотландиядағы барлық диеталық зерттеулерде қоянның диетасына үлкен үлес қосты. Оңтүстік Шотландияда қояндар ұядағы қалдықтардың 40,8%-ын және шашақ мазмұнының 21,6%-ын құрады, ал Морейде (Шотландия) 99% қалдықтарда лагоморфтар (негізінен қоян, сонымен қатар кейбір жас қояндар) болды. Бұл жердегі көгершіндердің өнімділігі, басқа жерлердегі егеуқұйрықтар сияқты ең көп таралған жем-шөптерге қарағанда, тамақтануға бай болуы мүмкін. Мысалы, үйректердің саны үйректердің жиі кездесетін жерлерінде (Морей) сирек кездесетін жерлерінде (Глен Уркхарт) қарағанда орташа есеппен екі есе үлкен болды. Солтүстік Ирландияда, жергілікті егеуқұйрық түрлері жоқ болғандықтан, қызығушылық тудыратын аймақта, қояндар қайтадан басты жем болды. Бұл жерде лагоморфтар саны бойынша 22,5% және биомасса бойынша 43,7% жемді құрады. Қоян Британ аралдарында, Иберия түбегіндегі туған жерінде көптен бері қалыптасқан болса да, жергілікті емес, бірақ қояндар көгершіннің диетасында да маңызды. Испанияның Мурсия қаласында қоян - 167 жемшөптің 16,8%-ын құрайтын ең көп таралған сүтқоректілер. Бұл топта көбінесе кенелер ұсталады, өйткені "кенелер ойықтары" сияқты, көгершіндер делада кенелер үйінділерін белсенділік үшін бақылап, жер асты сүтқоректілерінің бірі пайда болған кезде тез арада өздерінің орнында секіреді. Көгершіннің солтүстік аймағында ең көп таралған кене – Еуропалық кене (Talpa europaea) және бұл – кеміргіштер емес, түрдің маңызды жемшөптерінің бірі. Бұл түр Шотландиядағы Глен Уркхарт қаласындағы 101 қалдықтың 55% -ында болды және Словакиядағы 606 жемшөп нысанында екінші ең көп таралған жемшөп түрі (18,6%) болды. Бариде (Италия) Еуропалық түрлерге ұқсас өлшемдегі римдік кене (Talpa romana) тамақтанудың 10,7%-ын құрайтын ең көп анықталған сүтқоректі жем болды. Көгершіндердің тамақтанатын инсективорлардың толық мөлшері еуразиялық егін тышқанынан (Micromys minutus) бастап, әлемдегі ең кішкентай сүтқоректісінен (салмағы бойынша) этрусктік тышқанға (Suncus etruscus) дейін, және мүмкін ең ауыр инсективор, еуропалық кірпіге (Erinaceus europaeus) дейін жетеді. Жалпы көгершіндер үшін кеміргіштер, инсективорлар және лагоморфтардан басқа сүтқоректі жемдер сирек кездеседі. Кейде мысықтардың кейбір түрлері, мысалы, ең кішкентай мысық (Mustela nivalis) және құмырсқа (Mustela erminea) ауланады, сонымен қатар жас қара шегірдің (Martes martes) және ересек еуропалық жотаның (Mustela putorius) қалдықтары көгершіннің ұясында табылған. Орташа өлшемдегі жыртқыштар, мысалы, иттер, мысықтар және түлкілер, сонымен қатар әртүрлі жануарлар сияқты көптеген ірі сүтқоректілер көгершіндермен көбінесе азық жетіспейтін қыс айларында ет жейді. Бұзаулар да жиі кездеседі.

Құстар

Құстарға шабуыл жасағанда, жалпы кездейсоқ құстар негізінен кіші және орташа өлшемді құстардың балаларын және жас құстарын, көбінесе тұрымсылылар, сондай-ақ түрлі ойын құстарын аулайды, бірақ кейде жарақаттанған, ауру немесе сақ болмаған, бірақ сау ересек құстарды да жейді. Өзінен ірі құстарды жеңуге қабілетті болғанымен, жалпы кездейсоқ құсқа көптеген ересек құстарды, тіпті салыстырмалы түрде ауыр денесі мен кішкентай қанаттарын ескеретін болсақ, әлсіз ұшқыш болатын ойын құстарын ұстау үшін қажетті ептілік жетіспейді деп саналады. Алайда, Шотландияның оңтүстігінде, құстар салыстырмалы түрде үлкен құстарды, әсіресе қызыл қасқыр (Lagopus lagopus scotica) аулағанмен, ауланған құстардың 87% ересектер екені хабарланды. Олар сондай-ақ, Еуропаның ең кішкентай құсы – алтынқұс (Regulus regulus) сияқты, әртүрлі өлшемдегі құстарды да жейді. Басқа да түрлі құстардың жемтігіне су құстарының бірнеше түрі, қолжетімді көгершіндер мен нақты көгершіндер, көкектер, жылдам ұшатын құстар, қазтұяқтар, сутартқылар, шамамен 20 түрлі жағалау құстары, мұрынды құстар, хоопо, аражегіштер және бірнеше түрлі тоқылдақтар кіреді. Ұялау орындары немесе мінез-құлқы айқын немесе ашық құстарда, мысалы, су құстарында, балалары мен ұялары шабуылға ұшырау ықтималдығы жоғары, ал жасырын немесе қол жеткізу қиын ұялары бар құстарда, мысалы, көгершіндер мен тоқылдақтарда, ересектерді аулау ықтималдығы артады.

Жыландар мен қосмекенділер

Жалпы, көбелектер Еуропадағы бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің ең тұрақты жыртқыш құсы болуы мүмкін, қысқа аяқты бүркітпен бірге таралған аймақтардан басқа. Барлығында, қарапайым көбелектің жем спектріне шамамен 50 герпетологиялық түр кіреді. Солтүстік және оңтүстік Испаниядағы зерттеулерде басым жем ретінде жорғалаушылар анықталды, бірақ Бискай (солтүстік Испания) аймағында басым жем (19%) "сәйкессіз келетін жыландар" деп жіктелді. Мурсияда ең көп кездесетін жем – 32,9% құрайтын дақты кесіртке (Timon lepidus) болды. Барлығында, Бискай және Мурсияда жорғалаушылар жемнің 30,4% және 35,9% құрады. Испанияның солтүстік-шығысындағы жеке зерттеуде де жорғалаушылар жемнің 35,9% құрады. Италияның Бари қаласында жорғалаушылар басты жем болды, биомассаның шамамен жартысын құрады, оның ішінде үлкен жасыл сырық жылан (Hierophis viridiflavus) 24,2% азық массасын құрады. Дегенмен, кем дегенде бір жағдайда, өлтірген гадюының үстінде уланған аналық көбелектің денесі табылды. Көбелектердің таралған ареалдарының кейбір бөліктерінде, олар көптеген бақалар мен тоқылдақтарды жеу қалыпты жағдай. Зимбабведе қыстайтын далалық көбелектерді бір дереккөз негізінен жәндік жейтін деп сипаттады, бұл олардың жергілікті түрге тән термиттермен қоректенуге бейімделгенін көрсетеді. Малавиден алынған көбелектердің асқазан ішіндегісі негізінен жебелерден (кезекпен, жорғалаушылармен) тұрды. Балық қарапайым көбелектің жемінде ең сирек кездесетін түр. Нидерландыда балықтарды аулаудың бірнеше жағдайы тіркелді, ал басқа жерлерде олар шабақ және сазанмен қоректенгені белгілі.

Түрлер арасындағы жыртқыш қатынастар

Қалың құстар көбею, тұру және қыстау орындарында басқа да ондаған жыртқыш құстармен бірге кездеседі. Олжа таңдауда белгілі бір дәрежеде көптеген басқа құстар да кең ауқымда ұқсас болуы мүмкін. Сонымен қатар, олардың орман және дала шекараларын ұнатуы көптеген жыртқыш құстар үшін кеңінен қолданылады. Тамақтану режимі жағынан ең ұқсас түрлердің кейбіреулері – қарапайым кестерл (Falco tinniculus), тауық қайың (Circus cyaenus) және кіші тапты бүркіт (Clanga clanga), тіпті еуропалық соулардың барлық түрлерін де атауға болады, олардың барлығы екеуінен басқа жергілікті жерде құсқұйрық сияқты кеміргіштерді тамақтануда артық көреді. Польшадағы зерттеулерде құсқарлар мен қызыл түлкілердің (Vulpes vulpes) арасындағы тамақтанудың кең ауқымы анықталды, түлкінің тамақтану кеңістігі кеңірек және мүмкіндіктерге толы болғанымен, түрлер бойынша олжаның 61,9% жақсы үйлеседі. Түлкілердің қоныстары мен құсқарлардың тоқырау орындары да биік құс аймақтарына жалпы ортамен салыстырғанда айтарлықтай жақын екені анықталды. Еуропалық Бутеоның басқа кең таралған түрі – қатал аяқты бүркіт, қыста көбінесе қарапайым құсқарлармен бірге келеді. Ол Швецияның оңтүстігінде табылған, тіршілік ортасы, аң аулау және олжа таңдау жиі бір-бірімен тығыз байланысты. Қатал аяқты бүркіттер ашық жерді ұнатады және қарапайым құсқарларға қарағанда ағаш егеуқұйрықтарын аздап жейді. Сонымен қатар, олар жиі ауада тоқталып тұрады және қатты жел кезінде аң аулауға бейім. Екі құс бір-біріне агрессивті және қысқы азықтандыру аумақтарынан бір-бірін шығарып тастайды. Солтүстік Германияда олардың мекендеу ортасының айырмашылығы екі құс түрінің бір-бірін қоныстандыруына әсер етпеуіне себеп болған сияқты. Құсбақаның солтүстік ақсақалмен (Accipiter gentilis) бірге өмір сүруі тікелей жағымсыз әсер етеді. Екі түрдің тамақтану әдеттерінің айтарлықтай айырмашылығына қарамастан, Еуропадағы мекендеу ортасын таңдау көбінесе құсқарлар мен ақсақалдар арасында ұқсас. Ақсақалдар құсқарлардан сәл үлкен және күшті, епті және әдетте агрессивті құстар болып табылады, сондықтан олар басым болып саналады. Германия мен Швециядағы зерттеулерде құсқарлар ақсақалдарға қарағанда бұзылыстарға аз сезімтал екені анықталды, бірақ олар басым ақсақалдардың салдарынан нашар ұялау орындарына көшірілген болуы мүмкін. Құсбақаларды шынайы ақсақалға ұшыратқанда олардың көбею жетістігі төмендегені анықталды, ал шынайы ақсақалға ұшыраған кезде көбеюге әсері байқалмады. Германия мен Швецияда көп жағдайда ақсақалдар құсқарларды ұяларынан шығарып, өздеріне иелік етеді. Польшада құсқарлардың өнімділігі олжаның популяциясының өзгеруімен байланысты болды, әсіресе гектарына 10–80-ге дейін өзгеретін құсқұйрықтар, ал ақсақалдар олжаның өзгеруіне әсер етпеген сияқты; құсқарлар мұнда 1,73 жұпқа, ақсақалдар 1,63 жұпқа дейін кездесті. Керісінше, Солтүстік Америкадағы құсқарлардың біршама үлкен аналогы, қызыл құйрықты құсқар (ол да американдық ақсақалдардан сәл үлкен, соңғысы орташа есеппен еуропалықтарға қарағанда кішірек) тамақтануда ақсақалдарға көбірек ұқсас. Қызылқұйрықтылар әрқашанда ақсақалдармен басым болмайды және көбінесе тамақтану мен тіршілік ортасының икемділігі арқасында оларды бәсекеге қабілетті. Сонымен қатар, қызыл құйрықты қаздар, көрінеу, қаздарды өлтіруге бірдей қабілетті, өйткені қаздар оларды өлтіреді (қаздар қаздар арасындағы өзара әрекеттесулер соңғысының пайдасына бір жақты). Басқа жыртқыш құстар, соның ішінде қарапайым құсқарлардан ұқсас немесе сәл үлкенірек, әсіресе ұяларын басып алу мақсатында құсқарларға үстемдік етуі немесе оларды ығыстыруы мүмкін. Қара қайың (Milvus migrans), аяқкиімді бүркіт (Hieraeetus pennatus) және кіші тапты бүркіт сияқты түрлер құсқарлардың ұясын белсенді түрде қиып шығатыны белгілі, дегенмен кейбір жағдайларда құсқарлар өздерін қорғауға тырысады. Акулеттердің ұясын басып алған акципитридтердің кең ауқымы біршама ерекше. Әдетте, қарапайым құсқұстар соулар мен соколдарға ұя паразиті болудың құрбаны болады, өйткені бұл басқа құс құстарының ешқайсысы өз ұяларын құрмайды, бірақ олар құсқұстар белсенді түрде пайдаланатын ұялардан гөрі, үнемі тастап кеткен немесе баламалы ұяларды иеленуі мүмкін. Тіпті әдетте жыртқыштар деп саналмайтын құстармен, мысалы, қарапайым қарғалар, құсқұстармен ұя жасау үшін бәсекелесе алады. Оңтүстік-батыс Англияның қала маңында, саяшы соколдары (Falco peregrinus) көп жағдайда құсқарларды үнемі қыспақтап жүргені анықталды, соның салдарынан құсқарлар жарақаттанып немесе өліп қалды, бұл шабуылдар соколдардың көбейту кезеңінде ең жоғары деңгейге жетеді және ересектерден...

Ұя салу аумақтары мен тығыздығы

Жалпы, кәдімгі қызылқарғаның қоныс аумақтары Германиядағы зерттеуде, диапазоны орташа есеппен болды. Солтүстік Уэльстің Сноудония аймағында бір жұп кездеседі, ал көршілес арақашықтығы болды; жақын орналасқан Migneint аймағында жұптар тіркелді, олардың арасындағы орташа қашықтық болды. Канар аралдарының Тено массивінде орташа тығыздық 23 жұпқа бағаланды, бұл орташа континенттік популяцияға ұқсас. Басқа аралдарда, Критте жұптардың тығыздығы төмендеп, 5,7 жұпқа жетті; мұнда қызылқарғалардың таралуы біркелкі емес, олардың кейбіреулері аз өнімді зәйтүн бақшаларында кездеседі, бірақ олардың көптеп табиғи емес, ауылшаруашылық жерлерінде кездесуі жиі. 1993-1996 жылдары Италия Альпі тауларында 28-30 жұпқа дейін тіркелді. Англияның орталық аймағындағы екі аймақта 81 және 22 жұптан тұратын қоныстар анықталды. Англияның орталық аймағындағы зерттеулердегі ең жоғары тығыздық туралы мәлімдемелерге қарамастан, Чехиядағы орманды аудандарда 32-51 жұптан тұратын сан тіпті осы көрсеткіштерден де асып түсетін сияқты. Чех зерттеуі орман фрагментациясының, жабайы қойлар мен бұғылар үшін жерді басқарудың, құс сияқты жыртқыштардың ерекше шоғырлануына және айналадағы аймақтардағы қолайсыз жағдайларға байланысты ерекше жоғары тығыздыққа себеп болатынын болжады. Солтүстік Эстонияның Неерути табиғат қорығында (1250 га аумақ) Марек Вахула 1989 және 1990 жылдары 9 мекенделген ұя тапты. 1982 жылы табылған бір ұя, бүгінгі күнгі ең көне ұя болып саналады. Қызылқарғалар өз аумақтарын ұшу көрсетілімдері арқылы қорғайды. Еуропада аумақтық мінез-құлық әдетте ақпан айында басталады. Дегенмен, тұрақты жұптар арасында, әсіресе еркектерде, жыл бойы көрсетілімдер жиі кездеседі және көршілердің де осындай көрсетілімдерін тудыруы мүмкін. Көктем және күзде қызылқарғалардың аспанда билегені байқалды, әдетте еркектер, кейде әйелдер, көбінесе дауыс шығарады. Олардың аспандағы билері дөңгелек тәрізді, олар тоқтағанша жоғары көтеріледі, бірақ кейде жоғары жағында бұрандалар немесе дөңгелектермен әшекейленеді. Содан кейін олар жартылай жабық қанаттарымен төмен түсіп, қайтадан жоғары көтеріледі, жоғарыға қарай 10-20 рет қайталанатын ұшулар, жоғарыға қарай көтерілуі 1000 метрге дейін, ал төмен түсуі кемінде 300 метрге дейін жетеді. Бұл билер 10-20 рет қайталанады. Аспан биінің шыңында толқындар бірте-бірте беткейленіп, көбінесе баяулап, тікелей тұраққа аяқталады. Басқа әуе көрсетілімдеріне төмен бойлық ұшу немесе ағаштар арасында тоқу кіреді, көбінесе терең соққылар мен асыра жоғары соққылар төмендегі бәсекелестерге қанаттың астындағы үлгіні көрсетеді. Қызылқарғалардың тырнақтарымен ұстасып, кейде аяқтарымен төмен қарай дөңгелетіп жүретіні байқалды. Бұл, көптеген жыртқыштар сияқты, әсіресе еркектер арасындағы агрессивті аумақтық көрсетілімнің физикалық шыңы болуы мүмкін. Қызылқарғалардың жоғары аумақтық табиғатына, әр жазда бір ғана жұпқа және көбейту орнына деген адалдығына қарамастан, Канар аралдарында ұя салатын үш қызылқарғадан тұратын топтың бір жағдайы тіркелді.

Ұялар

Қалың бұқалар көбінесе таяқтардан, бұталардан және жиі жусаннан тұратын үлкен ұя салады. Әдетте, ұялардың ені және тереңдігі шамамен бірдей болады. Жылдар бойы қайта пайдалану кезінде ұялардың диаметрі 1,5 метрге жетеді немесе одан да асып кетеді, ал ұялардың салмағы 100 килограмнан аспайды. Испанияда бұқалардың тек қарағайларда ғана ұя салып, орташа биіктігі 15 метр болатыны анықталды. Сонымен қатар, Нидерландтағы жоғары жемтік базаға ие ауылшаруашылық аймақтарында бірнеше жердегі ұялар да тіркелді. Италия Альпында 108 ұяның 81% жартастарда орналасқан. Жұптар көбінесе бірнеше ұяға ие болады, бірақ кейбір жұптар бір ұяны бірнеше жыл қатарынан пайдаланады. Қалың бұқалар үшін, әсіресе олардың ареалында солтүстікке қарай көбейгендер үшін, бір аумақта екі-төрт кезектес ұя болуы жиі кездеседі.

Ұрықтандыру және жұмыртқалар

Ұрықтану маусымы ендікке байланысты әр түрлі уақытта басталады. Көгершіннің көбейту маусымы қаңтардан сәуірге дейін басталуы мүмкін, бірақ көбінесе Палеарктиканың көп бөлігінде наурыздан шілдеге дейін созылады. Аралдың солтүстік бөлігінде көбейту маусымы мамыр-тамыз айларына дейін жалғасуы мүмкін. Жұптасу әдетте ұяда немесе оның жанында болады, шамамен 15 секундқа созылады және күніне бірнеше рет қайталанады. Ұрпақ салу мерзімі Ұлыбритания бойынша тұрақты. Дегенмен, британдық зерттеу аймақтарындағы жұмыртқа санында елеулі айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар ендік градиентімен байланысты емес, ал тіршілік ортасы мен азық-түлік қоры сияқты жергілікті факторлар жұмыртқа санына әсер ететін маңызды себептер болып табылады. Ұядан шыққаннан кейін, көгершіндер көбінесе жақын қалады, бірақ көшіп жүретін түрлерде оңтүстікке қарай белгілі бір қозғалыс байқалады. Толық тәуелсіздік әдетте ұшқаннан кейін 6-8 аптадан соң қол жеткізіледі. Бірінші жылдық құстар келесі жазда қыстау орнында қалады, содан кейін туған жеріне жақын қайта оралады, бірақ көбеймей оңтүстікке қайтадан көшіп кетеді. Жалпы алғанда, көгершіндерде балалар ата-аналарынан тарағаннан кейін бір-біріне жақын болады және белгілі бір әлеуметтік топ құрайды, бірақ ата-аналар олардың аумағында басқа жұмыртқа салғанша олардың болуын көтереді. Алайда, балалардың әлеуметтік тобы шамамен бір жасқа келгенде тарап кетеді.

Өсімдіктерді өсірудің табысты деңгейі

Көптеген факторлар қарапайым құсқұстың көбею табысына әсер етеді. Олардың арасында ең бастысы – жемтік популяциясы, мекендеу ортасы, алалау және қудалау деңгейі, сондай-ақ түр ішіндегі бәсекелестік. Шотландияның Аргилл аймағында жоғары көбею табысы байқалды, бұл, әдетте, қоян популяциясының көп болуымен және Британ аралдарының басқа аймақтарына қарағанда жергілікті қудалау деңгейінің төмен болуымен байланысты. Бұл жерде орташа ұядан шыққан балалар саны 1,75 болды, ал Ұлыбританияның басқа аймақтарында 0,82–1,41 аралығында болды. Мекеңдеу ортасының құрамы және адамның ықпалына байланысты айырмашылықтар қараңғы және ақшыл түсті құстар үшін маңызды болды, бірақ аралық түсті құстар үшін олардың маңызы аз болды. Осылайша, әртүрлі факторлардың нәтижесінде туындаған табиғи іріктелу қысымы жыныстар арасында көп айырмашылық көрсетпеді, бірақ популяциядағы үш түрлі түс арасында айқын болды. Еуропалық жабайы қояндар көп болатын аймақтардағы көбею табысына қоян миксоматозы және қоян геморрагиялық ауруы әсер етті, бұл екеуі де жабайы қоян популяциясын күрт азайтты. Бұрын қояндар көп болатын аймақтардағы көбею табысы бір жұпқа шаққанда 2,6-дан 0,9-ға дейін төмендеді. Бірнеше радиолокациялық таңбасы қойылған құсқұстардың алғашқы көбею жасы тек бір еркек құстың өзінің екінші жазында (шамамен бір жасында) байқалды. Көбінесе үш жасқа келгенде құсқұстар көбеюге бастайды, бірақ мекендеу ортасының болуы, тамақ және жұптасу мүмкіндігіне байланысты көбею әрекеттері жеке құстарда әртүрлі болуы мүмкін. 1950 жылдардың соңында орташа өмір сүру ұзақтығы 6,3 жыл деп есептелді, бірақ бұл адамдардың 50–80% құсқұстардың өліміне себепкер болған қудалаудың жоғары деңгейде болған кезінде болды. Германияның Вестфалия аймағында соңғы онжылдықтарда құсқұстардың саны үш есеге артты. Вестфалия құсқұстары, ыстық климаттың артуынан пайда көріп отыр, бұл өз кезегінде егешқұмдардың осалдығын арттыруда. Алайда, ұлғаю қарқыны аналықтарға қарағанда еркектерде айтарлықтай жоғары болды, себебі аймаққа қайта қоныстандырылған еуразиялық сұрқайырлар ұяларды (оның ішінде жұптасқан ананы) аулайды, бұл жергілікті құсқұстар популяциясына артық қысым түсіруде. 1975 жылдан 1989 жылға дейін Англияда қудалау салдарынан өлген кем дегенде 238 қарапайым құсқұс табылды, олардың көп бөлігі уланудан қаза тапқан. Қудалаудың осы кезеңдегі деңгейі айтарлықтай өзгермеді, сондай-ақ 1981 жылғы соңғы зерттеумен салыстырғанда төмендеуі де байқалмады. Англияда қудалау толығымен тоқтамаса да, қазіргі уақытта бұрынғыдан аздап азайған болуы мүмкін. Көптеп таралғандығын ескере отырып, қарапайым құсқұс – өте қолайлы биоиндикатор болып саналады, себебі ол, басқа жыртқыштар сияқты, ластану арқылы пестицидтер мен металлдардың әсеріне ұшырайды, бірақ популяция деңгейінде оларға төзімді келеді. Бұл биологтарға құсқұстарды және олардың мекендеу ортасын қарқынды зерттеуге (қажет болған жағдайда оларды ұстауға) мүмкіндік береді, олардың жалпы популяциясына әсер етпей. Бұл әсердің болмауы құсқұстың бейімделу қабілетімен, сондай-ақ оның салыстырмалы түрде қысқа, құрлықтағы тамақ тізбегімен байланысты болуы мүмкін, бұл оларды судағы жем-шөпке (мысалы, кейбір ірі сұрқайырлар сияқты) немесе басқа құстарға (мысалы, бүркіттер сияқты) көбірек жем болатын жыртқыштарға қарағанда ластану мен популяцияның азаю қаупінен сақтайды. Қарапайым құсқұс, басқа жыртқыштар сияқты, ДДТ-нің әсерінен жұмыртқа қабығының жұқаруына сирек ұшырайды, бірақ жұмыртқа қабығының жұқаруы тіркелген. Құсқұстарға теріс әсер ететін басқа факторлар – гельминттер, құс обасы және басқа да вирустар қарапайым құсқұстарда зерттелген.