Кіріспе
Жыртқыш құс
Қырандар – Accipitridae тұқымдасына жататын жыртқыш құстар. Олар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кеңінен таралған. Accipitrinae кіші тұқымына шоқбалықтар, көкбалықтар, ұсақ шоқбалықтар және тағы басқалары кіреді. Бұл кіші тұқымдас құстар негізінен орманды жерлерде мекендейді, олардың қанаттары қысқа және кең, құйрықтары ұзын, көру қабілеті жоғары. Олар жасырын қысылған жерден кенеттен шабуылдайды. Америкада Buteo тобының өкілдерін де қыран деп атайды; ал әлемнің басқа бөліктерінде оларды құсқұстар деп атайды. Жалпы, Buteo-лардың қанаттары кең, денесі мықты болады. Олар Accipiter-лерге қарағанда салыстырмалы түрде үлкен қанатты және қысқа құйрықты, сонымен қатар ашық кеңістікте ұзаққа дейін ұша алады. Buteo-лар жылдам көлденең қуып жеудің орнына, олжаларына қарай түсіп немесе шабуылдайды.
Қыранның Accipitrinae және Buteonina түрлерін ажырату үшін, "Accipitrinae қыраны" және "Buteonina қыраны" терминдері қолданылады, егер "қыран" сөзі екі түріне де қатысты болса. Кейбір аймақтарда "нағыз қыран" термині Accipitrinae қырандары үшін қолданылады, ал Buteonina қырандарына қарағанда құсқұстарға басымдық беріледі. Бұл топтардың барлығы Accipitridae тұқымдасына жатады, оған қырандар мен құсқұстар, сондай-ақ қайыңдар, қарғалар және бүркіттер кіреді. Әрі оны шатастыру үшін, кейбір авторлар "қыран" терминін бүркіт емес, кез келген кішкентай және орташа Accipitrid үшін қолданады. Кейбір құстардың жалпы атауларында "қыран" термині бар, бұл таксономия емес, дәстүрлі қолданысты көрсетеді. Мысалы, кейбір адамдар балықшыны "балық қыраны" немесе саятшылық соқпаны "өзбек қыраны" деп атайды.
Тарих
Бұрын соколовка "соколовка" деп аталатын, ал соколовкаға пайдаланылатын кез келген құсты соколовка деп атауға болатын. Аристотель ἱέρακες (hierakes, бүркіттер, жекеше ἱέραξ hierax) он бір түрін тізімдеген: aisalōn (қызылқарға), asterias, hypotriorchēs, kirkos, leios, perkos, phassophonos, phrynologos, pternis, spizias және triorchēs. Плиний он алты түрлі бүркітті санап көрсеткен, бірақ олардың арасында aigithos, epileios, kenchrēïs (сарышұқа), kybindis және triorchēs (қаршыға) ғана аталған.
Аципитер тобы
Аципитриналық қайыңдар көбінесе құстарды негізгі азық ретінде аулайды. Олардың орманды жерлерде мекендеуіне байланысты оларды "құс қаз" немесе "орман қаз" деп те атайды. Accipitrinae кіші тұқымдасына Accipiter-дің қатарында Micronisus (Gabar goshawk), Urotriorchis (ұзын құйрықты бүркіт), және Megatriorchis (Doria's goshawk) туыстары да жатады. Melierax (әуендейтін бүркіттер) кіші тұқымдасқа қосылуы немесе жеке кіші тұқымдас ретінде қарастырылуы мүмкін. Erythrotriorchis (қызыл және қаштанақты иықты бүркіттер) дәстүрлі түрде Accipitridae тұқымдасына жатқызылады, бірақ олар туыс емес топтан пайда болған конвергенттік туыс болуы мүмкін (қызыл бүркіттердің таксономиясын қараңыз).
Бутео тобы
"Buteo тобы" құрамына Buteo, Parabuteo, Geranoetus және Leucopternis тұқымдарының көпшілігі кіреді. Бұл топтың мүшелерін "қызылқұйрықтар" деп те атайды. Ұсынылған жаңа тұқымдар Morphnarchus, Rupornis және Pseudastur Buteo және Leucopternis тұқымдарының мүшелерінен құрылған. "Buteogallus тобы" жалғызбасты бүркіттерді қоспағанда, соқырлар деп те аталады. Buteo - Buteoninae кіші тұқымдасының типтік туысы. Дәстүр бойынша бұл кіші тұқымда бүркіттер мен теңіз бүркіттері де бар. Лернер мен Минделл (2005) оларды бөлек кіші тұқымдастарға (Aquilinae, Haliaaetinae) жіберуді ұсынды, соның нәтижесінде Buteoninae-да тек бутеонинді шоқбалықтар/соқырлар қалды.
Ақпараттық қызмет
2005 жылдың ақпан айында канадалық орнитолог Луи Лефевр құстардың тамақтану дағдыларындағы жаңалықтарды өлшеу арқылы құстардың "IQ" деңгейін анықтау әдісін жариялады. Осы өлшем бойынша, бүркіттер ең зиялы құстардың қатарында деп танылды. Бүркіт адамдарға және басқа бүркіттерге өте епті келеді.
Көздің көрісі
Көптеген құстар сияқты, шоқпарлар да көзінде төрт түрлі түс қабылдағыштары бар тетрахроматтар. Кейбір құстардан өзгеше, бірақ басқа күндізгі жыртқыштарға ұқсас, көпшілік шоқпарлар күлгін түске сезімтал және ультракөк сәулелерді қабылдамайды. Шоқпарлардың көру қабілеті де жоғары – бейне айқыны болатын қашықтық, мысалы, қызыл құйрықты шоқпарда 16,8 цикл/дәрежеге жетеді. Бұл көздің торының ішіндегі фоторецепторлардың көптігінен (Buteo туысында 1 мм²-ге 1 000 000-ға дейін, ал адамда 200 000) және осы қабылдағыштарды миға жалғайтын жүйке талшықтарының көптігінен, сондай-ақ көру өрісінің орталық бөлігін үлкейтетін ойыс фовеядан туындайды. Шоқпарлардың әр көзінде екі фовея (көз торында фоторецепторлардың жоғары тығыздығы бар ойыстар) болады, біреуі орталықта, екіншісі – шет жағында орналасқан.
Көші-қон
Көптеген құстар сияқты, бүркіт те күзде және көктемде қоныс аударады. Бүркіттердің әртүрлі түрлері әр маусымда қоныс аудару үшін әртүрлі уақытты таңдайды. Күзгі қоныс аудару маусымы тамыз айында басталып, желтоқсанның ортасында аяқталады. Зерттеулер көрсеткендей, олардың қоныс аудару қашықтығы басқаларына қарағанда ұзақ болады. Ұзақ қашықтыққа көшіп баратындар күздің басында, ал қысқа қашықтыққа көшіп баратындар әлдеқайда кешірек бастайды. Осылайша, қашықтық неғұрлым ұзын болса, құс солғұрлым ертерек саяхатын бастайды. Құстың қоныс аудару жылдамдығы мен тиімділігін зерттеген зерттеулер бүркіттің бармақ еткен жеріне мүмкіндігінше ертерек жетуіне пайдалы екенін көрсетеді. Себебі, бірінші болып келген құс жұптасуға, тұруға, тамаққа және тіршілік етуге қажетті нәрселерді бірінші болып таңдай алады. Құс қоныс аударуды бастағанда денесіндегі майдың мөлшері неғұрлым көп болса, саяхатын қауіпсіз аяқтау мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады. Керлингердің сөзіне сүйенсек, зерттеулер көрсеткендей, құс көшуге кіріскенде, яғни ұшып кетер алдында, денесіндегі май мөлшері бармақ еткен жеріне жеткендегіден көп болады. Қауіпсіз сапарды қамтамасыз ету үшін, бүркіт көктем мен күзде үлкен су көлдерінен аулақ болып, көлдің айналасымен немесе шекара бойымен ұшады. Hawkwatching – бұл азаматтық ғылыммен айналысатын адамдардың бүркіттердің қоныс аударуын бақылап, ғылыми қоғамдастыққа деректер ұсынатын іс-шарасы.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Қызыл құйрықты бүркіт Солтүстік Америкадағы ең көп кездесетін бүркіт. Бұрынғы байқаулар бүркіттердің кез келген ортаға оңай бейімделе алатынын, бірақ ашық кеңістіктерді артық жақсы көретінін көрсеткен. Бүркіттер көбінесе шөлдер мен далалар сияқты жерлерде тіршілік етеді, себебі ол жерде аң ауыстыру оңай. Олар кез келген жерде өмір сүре алатындықтан, таулы жазықтарда және тропиктік, ылғалды аймақтарда да кездеседі. Бүркіттер Орталық Америка, Батыс Индия және Ямайка сияқты жерлерде табылған.
Мінез-құлық
Балалық шағынан бастап, ұядан ұшқанға дейін ата-анасы оны тамақтандырады. Жас қайың, әлі де жас кезінде, алты апталық болғанда ұясын тастап кетеді. Құс өскен соң аулауға кіріседі. Қайың өз жемтігін тырнақтарымен өлтіреді, бұл соқыр құстар сияқты басқа жыртқыштардан өзгеше. Соқыр жемтігін тырнақтарымен ұстаса, кішкентай жануарды тырнақтарымен емес, мүңкісімен өлтіреді. Қайың аулау үшін көбінесе күн батқанға дейін, жарық азайғанда шығады. Атланта Хоукс, Хоуторн Хоукс және Малмё Редхоукс сияқты көптеген спорт клубтары осы құсты өзінің таңбасы ретінде пайдаланады. Огайо штатының Оксфорд қаласындағы Майами университеті 1997 жылы бұрынғы атауы "Редскинс" болғаннан кейін "Редхоукс" деп ресми түрде танылды. Сикх қауымында қайыңдар Гуру Гобинд Сингхпен тығыз байланысты. Орнитологтардың айтуынша, ол ақ түсті Солтүстік шоқпарды ұстаған. Бұл Үндістанның Пенджаб штатының ресми құсы Солтүстік шоқпар болып белгіленгенінде көрініс тапты.