Кіріспе
Флоридадағы суағасы және табиғи порт, Мексика шығанағы жағасында су айдыны.
the body of water
Тампа шығанағы – Флориданың батыс-орталық жағалауындағы Мексика шығанағына қосылған үлкен табиғи порт және селкіл суағасы. Ол Хиллсборо шығанағын, Маккей шығанағын, Ескі Тампа шығанағын, Орта Тампа шығанағын және Төменгі Тампа шығанағын қамтиды. Шығанаққа ең үлкен тұщы су ағыны Хиллсборо өзені арқылы келеді, ол Тампа қаласының орталығындағы Хиллсборо шығанағына құяды. Тампа шығанағына көптеген өзендер мен арналар құяды, нәтижесінде кең су жиналатын аймақ пайда болады. Мыңдаған жылдар бойы Тампа шығанағының жағалауында Уидон аралы мәдениеті және одан кейін Қауіпсіздік порты мәдениеті орналасқан. Бұл мәдениеттер тамақ үшін Тампа шығанағына тәуелді болды, ал суларының молдығы оларды егін шаруашылығымен айналыспаған аз ғана түпкілікті американдық мәдениеттердің біріне айналдырды. Испан саяхатшылары 1500 жылдардың басында келген кезде Токобага аймақтағы үстемдік құрған басшылық болған, бірақ шығанақтың шығыс жағында жақсы құжатталмаған кіші басшылықтар болған болуы мүмкін. 1600 жылдардың соңына қарай жергілікті халық аурулар мен соғыстардан қырылып, аймақта бір ғасырдан астам уақыт бойы тұрақты адам қоныстары болмады. АҚШ 1821 жылы Флориданы иеленді және 1824 жылы Хиллсборо өзенінің сағасында Форт Брук бекінісін құрды. Тампа шығанағын қоршаған елді мекендер 20 ғасырда үлкен өсімді бастан өткерді. Бүгінде аймақта шамамен 4 миллион адам тұрады, бұл Тампа шығанағын коммерциялық және демалыс су жолы ретінде кеңінен пайдалануға және өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, кәріз және жер бетінен ағып келетін сулардың ластаушылықтарының артуына себеп болады. 1980 жылдардың басында шығанақтың су сапасы нашарлап, теңіз жануарларының саны күрт төмендеді және демалыс мақсатында пайдалану мүмкіндігі азайды. Соңғы онжылдықтарда Тампа шығанағында адам қонысының әсерін азайтуға көбірек күш жұмсалды, әсіресе ағынды суларды тазарту қондырғыларын жаңарту және бірнеше теңіз шөптерін қалпына келтіру жобалары, нәтижесінде су сапасы жақсарды. Алайда, кейдегі қызыл жануарлар мен басқа да балдырлардың гүлдеуі сағаттың денсаулығына қатысты алаңдаушылық тудырады. "Тампа шығанағы" термині көбінесе судың үлкен денесіне айналдыратын бірнеше округтердегі көптеген қалалар мен елді мекендерді қамтитын Тампа шығанағы аймағының барлық немесе кейбір бөліктерін атау үшін қолданылады. Жергілікті маркетингтік және брендтік күш-жігер (бірнеше кәсіби спорт командалары, туристік кеңестер және сауда палаталары) "Тампа шығанағы" атауын жиі қолданады, бұл оның нақты муниципалитеттің аты емес деген қате түсінікті күшейтеді.
Шығу тегі
Тампа шығанағы шамамен 6000 жыл бұрын Мексика шығанағына кең ауыз арқылы жалғасқан, тұзды-тұщы сулы, батып кеткен өзен аңғарынан пайда болған. Оған дейін бұл үлкен тұщы сулы көл болған, мүмкін Флорида астындағы суы табиғи бұлақтар арқылы толықтырылған. Көлдің шығанаққа айналу процесі толыққанды түсіндірілмегенімен, басты теория соңғы мұз дәуірінен кейін теңіз деңгейінің көтерілуі және қазіргі шығанақ аузының жанындағы ірі шұңқырдың пайда болуы көл мен Мексика шығанағы арасында байланыс орнатқанын көрсетеді.
Экология
Тампа шығанағы Флорида штатының ең үлкен ашық су алабы болып табылады, 400 шаршы миль (1,036 км²) аумақты алып, Хиллсборо, Манати және Пинеллас округтерінің жағалауларын құрайды. Шығанақтың тұщы су көздері бір өзенге емес, жүзден астам шағын салаларға тараған. Хиллсборо өзені – ең ірі тұщы су көзі, ал Алафия, Манати және Кішкентай Манати өзендері одан кейінгі ірі көздер болып табылады. Осы көптеген ағындардың нәтижесінде, шығанақтың кең суайдыны Флорида штатының бес округінің бөліктерін және шамамен 2200 шаршы миль (5,698 км²) аумақты қамтиды. Тампа шығанағының түбі балшықты және құмды, орташа тереңдігі шамамен 4 метрді құрайды. Салыстырмалы түрде азау су және таяздықтар теңіз шөптерінің кең жайылмасына мүмкіндік береді, ал маңгрлы батпақтармен бірге шығанақ әртүрлі жануарларға орталық болып табылады. Шығанақтың суларында 200-ден астам балық түрі, сондай-ақ бөтелке мұрынды дельфиндер мен манаттар, одан бөлек, устрица, гребешкілер, моллюскалар, креветкалар және қызыл иесіздер сияқты көптеген теңіз омыртқасыз жануарлары кездеседі. Қоңыр пеликан, әртүрлі тұрпайы және ақ қанаты бар құстар, қызғылт қанатты қасқырлар, қара құстар және күлді қанатты шаяндарды қоса алғанда, екі оннан астам құс түрі оның жағалауларында және кішкентай аралдарында жыл бойы мекендейді, ал қыста оларға көшіп келетін бірнеше түрлер қосылады. Суық айларда шығанақтың жанындағы электр станцияларынан шығатын жылы сулар құрып кету қаупі төніп тұрған Батыс Үнді манаттарының алтысынан біреуін осы аймаққа тартады.
Қорғау
Тампа шығанағы 1990 жылы АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен "ұлттық маңызы бар саға" деп жарияланды. Тампа шығанағында екі ұлттық жабайы табиғат резерваты орналасқан: Пинеллас ұлттық жабайы табиғат резерваты және Эгмонт-Кидегі резерват. Көптеген аралдар (оның ішінде, қазба шөбінен салынған бірнеше жасанды аралдар) мен құм сілкіністеріне қоғамдық кіруге тыйым салынған, себебі олардың экологиясы нәзік және көптеген құстар үшін ұялау орындары болып табылады. "Тампа шығанағының сағасы" бағдарламасы шығанақтың денсаулығын қадағалайды. 20-шы ғасырда айналасындағы қалалардың құрылысы мен қарқынды өсуі шығанақтың табиғи ортасына елеулі зиян келтірді. Балықтар мен теңіз жануарларын көптеп аулау, кеме жүзеу арналарын үнемі тебу және жағалауды дамыту үшін мангрларды жою маңызды факторлар болды. Ең зияндысы – шығанаққа сарқынды сулар мен басқа да ластаушы заттардың құйылуы, ол судың сапасын күрт нашарлатты. Шығанақтың денсаулығы 1970-ші жылдары ең төменгі деңгейге жетті. Су соншалықты лайлы болғандықтан, күн сәулесі тереңдікке жетпей, ғасыр басына қарағанда теңіз шөптерінің жабынуы 80%-дан астам азайды, бұл теңіз экожүйесіне ауыр соққы берді. Көптеген бұрын кең таралған түрлер сирек кездесе бастады, ал шығанақ жағажайлары бактериялар мен ластаушы заттардың қауіпті деңгейіне байланысты үнемі жабылып тұрды. 2010 жылға қарай теңіз шөптерінің жабынуы, судың тазалығы және биологиялық әртүрлілік 1950-ші жылдардағы деңгейге жетті. Дегенмен, өнеркәсіптік және ауылшаруашылық ағынды сулары, сондай-ақ дамыған аймақтардан ағып келетін сулар шығанақтағы теңіз экожүйелеріне қауіп тудырады, әсіресе суды шөгінділермен және балдырлардың гүлдеуімен бұлттырады, ал 2010-шы жылдардың соңында теңіз шөптерінің жабынуы аздап төмендеді. 2021 жылдың сәуір айында, ұзақ уақыттан бері жабық тұрған Пайни Пойнт фосфат зауытының сарқынды су резервуарының бұзылуы салдарынан 200 миллион галлондан астам қоректік заттарға толы кен қалдықтары Төменгі Тампа шығанағына құйылды. Нәтижесінде пайда болған қызыл тасқын балдырларының өсуі экожүйеге зиян келтіріп, шығанақта және жақын маңдағы шығанақ жағалауында 1000 тоннадан астам балық өлді және теңіз шөптерінің төсегіне одан әрі зақым келтіруі мүмкін. Тампа шығанағының аймақтық төзімділік коалициясы климаттың өзгеруіне аймақтың жауабын үйлестіреді. Шығанақтың айналасындағы қалалар, соның ішінде Сент-Петербург және Тампа, теңіз деңгейінің өзгеруіне қарсы тұру үшін инфрақұрылым мен ғимараттарды бейімдеп жатыр. Адамның осы ерте кезеңдегі қоныстануының іздері Харни Флатс орнында табылды, ол Тампаның орталық жағалауының қазіргі орналасқан жерінен шамамен 16 шақырым шығысқа қарай орналасқан. Тампа шығанағының жағалауында тікелей қоныстанған адамдардың ең алғашқы дәлелі – Манасота мәдениеті, Уиден аралы мәдениетінің бір түрі, ол осы аймақта шамамен 5000-6000 жыл бұрын, теңіз деңгейі қазіргі деңгейге жеткеннен кейін және шығанақ Мексика шығанағымен байланысқаннан кейін өмір сүрді. Бұл мәдениет, тамақ пен басқа да ресурстар үшін шығанаққа толығымен сенген, шамамен 800 жылға дейін ұқсас Қауіпсіздік порты мәдениетімен ауыстырылды. Тампа шығанағымен ең байланысты алғашқы жергілікті халық – тарихи Токобага халқы, олар Флориданың қазіргі Семиноль және Микосуки тайпаларының ата-бабалары болып саналады.
Еуропалық барлау
Еуропалықтармен алғашқы байланыс 1500 жылдардың ортасында болған кезде Сафти-Харбор мәдениеті аймақта басым болды. Токобага тайпасы өздерінің бас қаласын бүгінгі Сафти-Харборға жақын, Ескі Тампа шығанағының солтүстік-батыс бұрышында салған. Олар испан саяхатшыларымен ең көп байланыс жасағандықтан, сол дәуірдегі ең көп жазылған тайпа болып табылады. Дегенмен, шығанақтың барлық жерінде әртүрлі шағын басшылықтарға бағынған көптеген жағалау ауылдары болды. Испандықтар аймақта алтын мен күміс таппағандықтан және жергілікті халықты христиан дініне көндіре алмағандықтан, Тампа шығанағында ұзақ қалмады. Бірақ, олар әкелген аурулар келесі онжылдықтарда жергілікті халықты қырып салғаннан кейін, Флорида түбегіндегі барлық дамыған мәдениеттерге дерлік соққы тиді. Осы халық азаюы мен отарлық билеушілердің салқындығынан Тампа шығанағының аймағы шамамен 200 жыл бойы дерлік қоныстанбаған болып қалды. Тампа шығанағына алғашқы карта жасаушылар әртүрлі атаулар берген. 1584 жылғы испан карталарында Тампа шығанағы Бая де Эспириту Санто ("Киелі Рух шығанағы") деп көрсетілген. 1695 жылғы картада бұл аймақ Баия-Тампа деп аталған. 1794 және 1800 жылдардағы карталарда шығанақ үш түрлі атаумен бөлінген: Интербей түбегінің батысында Тампа шығанағы, ал шығысында Хиллсборо шығанағы, жалпы атауы – Эспириту Санто шығанағы. Кейде бүкіл шығанақ Токобага шығанағы деп те аталатын.
АҚШ бақылауы
АҚШ 1821 жылы Флориданы Испаниядан сатып алды. Спирито Санто атауы 1824 жылы Хиллсборо өзенінің сағасында Брук форты құрылғаннан кейін көп ұзамай, аймақтың карталарынан "Тампа шығанағы" (кейде Тампа және Хиллсборо шығанақтары деп бөлінеді) пайдасына жоғалған сияқты. Келесі бірнеше онжылдықтар бойы Семинол соғыстары кезінде Тампа шығанағы Флориданың Семинол және Микосуки халқы үшін басты қақтығыс, ұстау және мәжбүрлі түрде қуу ортасы болды. Форт Брук, Форт Дейд және американдық әскерилердің Эгмонт-Кидегі әртүрлі нысандары Флоридадағы Ашу жолының Семинолдарды көшірумен байланысты негізгі орындары болды. Келесі 100 жыл ішінде шығанақтың төңірегінде көптеген жаңа қалалар пайда болды. Форт Брук солтүстік-шығыс жағалауда Тампаны, Форт Харрисон (Флориданың батыс жағалауындағы шағын әскери бекініс) Клервотерді құрды, "Брэденс Таун" сауда бекеті оңтүстікте Брэдентонға айналды, ал Санкт-Петербург 19 ғасырдың соңында Тампаға қарама-қарсы батыс жағалауда тез өркендеді. 2010 жылға қарай Тампа шығанағы аймағында 4 миллионнан астам адам тұрды.
Теңіз арқылы
Тампа 1800 жылдардың ортасында өсе бастаған кезде, Флорида штатының орталық бөлігіндегі жолдар әлі де қиын өтетін жолдар еді және теміржол желілері Флорида түбегі бойымен созылмағандықтан, аймаққа және одан саяхаттаудың ең ыңғайлы тәсілі теңіз арқылы болды. Бірақ 19 ғасырдың соңында Тампа шығанағының тереңдігі аз болғандықтан, үлкен, заманауи кемелердің терең суы барлары Хиллсборо шығанағындағы Тампа қаласының орталық портына жеткізе алмады. Көптеген кемелер жағадан алысқа тоқтап, жүк пен жолаушыларды қалаға кішігірім қайықтармен тасыды. 1898 жылы Плант федералдық үкіметтегі байланыстарын пайдаланып, Порт-Тампаны испан-американ соғысы кезінде АҚШ армиясы үшін маңызды атқару орны етіп белгіледі, нәтижесінде АҚШ Конгресі Америка Құрама Штаттары Армиялық инженерлер корпусына Тампа шығанағында алғашқы ірі қазба жұмыстарын бастау үшін қаражат бөлді. Порт-Тампаны шығанақтың аузымен байланыстыратын терең кеме жүретін арна жасалды, бұл Плантқа өзінің бу кемелер желісін кеңейтуге мүмкіндік берді. 1917 жылы Инженерлер корпусы Тампа шығанағынан Тампа портына тағы бір арнаны қазып, қаланы бірден маңызды кеме қатынасы орталығына айналдырды. Қазіргі уақытта Инженерлер корпусы Тампа шығанағында 80 мильден астам терең су арналарын 47 фут тереңдікке дейін күтіп ұстап тұрады. Шығанақтың құмды түбі болғандықтан, оларды үнемі қайта қазу және тереңдету қажет. Теңіз арқылы сауда Тампа шығанағының экономикасының маңызды бөлігіне айналғанмен, ол шығанақтың су сапасы мен экологиясына да зиян келтірді. Соңғы онжылдықтарда қазба жұмыстарының қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайтуға көбірек мән берілді. Қазбадан алынған материал Хиллсборо шығанағының шығыс жағында бірнеше топырақ аралдарын жасау үшін де пайдаланылды. Бұл аралдар көптеген теңіз құстары үшін маңызды ұялау орындарына айналды, соның ішінде қауіп төндірілген түрлер, мысалы, құлқалар, және олар қайық жүруге тыйым салынған "қасиетті аралдар" деп белгіленді.
Тампа шығанағындағы порттар
Порт Тампа шығанағы (2014 жылға дейін Тампа порты деп аталды): Тампа шығанағындағы ең көне порт, оның тамыры 1820 жылдары Форт Брук кемежайларына дейін барып жетеді. Қазіргі уақытта Тампа қаласының шығысы мен оңтүстік-шығысында Хиллсборо және МакКей шығанақтарында орналасқан. Флоридадағы ең ірі порт; ел бойынша 10-шы ірі порт. Порт Тампа шығанағы Флориданың жүктерінің жартысын көлемді, рол-он/рол-офф, тоңазытылған, контейнерлік жүк және мұнай өнімдері түрінде қабылдайды. Кеме жөндеу және құрылыс индустриясының және бірнеше круиздік кеме терминалдарының орналасқан жері. Порт Тампа: 1885 жылы Генри Б. Плант жүйесі темір жолының соңғы станциясы ретінде Ескі Тампа шығанағының шығыс жағалауында құрылды. 1900 жылдардың басында Тампа портының тоннажы және маңыздылығы бойынша артта қалды, бірақ жақын маңдағы Тампа халықаралық әуежайы мен МакДилл әуе күштері базасына құбыр арқылы жеткізілетін авиациялық отын үшін маңызды келу орны болып табылады. Порт Манати: Төменгі Тампа шығанағының оңтүстік жағалауында орналасқан. Мексика шығанағындағы порттардың ішіндегі ең көп тоңазытқыш алаңға ие. Флориданың он төрт теңіз портының арасында жалпы жылдық жүк көлемі бойынша бесінші орында. Сент-Петербург порты: Сент-Петербургтің Ескі Тампа шығанағындағы жағалауында орналасқан және қала басқаруында. Флориданың ең кішкентай порты, көбінесе жеке кемелерге қызмет көрсетеді. АҚШ Жағалау күзетінің станциясының орналасқан жері.
Құрлықпен
20 ғасырдың басында Тампа шығанағының айналасындағы өсіп келе жатқан елді мекендер арасында құрлықпен саяхаттау қиын болды. Тампа мен Санкт-Петербург арасындағы жол Ескі Тампа шығанағының солтүстік жағымен шамамен 80 шақырымды (50 миль) құрады және пойызбен 12 сағатқа дейін, ал автомобильмен белгісіз жолдармен бір тәулікке жуық уақыт алды. Санкт-Петербург пен Брэдэнтон арасындағы сапар тіпті ұзағырақ болды – Тампа шығанағының айналасымен 113 шақырымнан (70 миль) астам, және 1950 жылдарға дейін бұл сапарға шамамен екі сағат кетіп тұрды. 1924 жылы Ескі Тампа шығанағындағы Ганди көпірі Тампа мен Санкт-Петербург арасындағы автомобильмен жүру қашықтығын 31 шақырымға (19 миль) дейін қысқартты. Он жылдан кейін Клервотер мен Тампа арасында Дэвис жағалауы (кейін Кортни Кэмпбелл жағалауы деп аталды) салынды. Келесі онжылдықтарда Тампа шығанағында көптеген көпірлер салынып, айналасындағы елді мекендер арасындағы саяхатты жылдамдатып, Тампа шығанағы аймағының экономикалық дамуын одан әрі ілгерілетуге көмектесті.
Тампа шығанағын қиып өтетін көпірлер
Sunshine Skyway көпірі: 1954 жылы ашылды. Төменгі Тампа шығанағын оңтүстіктегі Брэдэнтоннан солтүстіктегі Санкт-Петербургке дейін қамтиды, бұл Манати және Пинеллас округтері арасындағы саяхат уақытын қысқартады. I 275 және US 19 тас жолдарының бөлігі. Ганди көпірі: 1924 жылы ашылды (Тампа шығанағындағы алғашқы автомобильдік көпір). Тампадан шығысқа қарай Санкт-Петербургке дейін батысқа қарай созылады. 92 АҚШ тас жолының бөлігі. Хауард Франкланд көпірі: 1960 жылы ашылды. Тампадан шығысқа қарай Сент-Питке дейін батысқа қарай созылады. I 275 тас жолының бөлігі. Кортни Кэмпбелл жағалауы: 1934 жылы ашылды. Солтүстік Олд-Тампа шығанағын шығысында Тампадан батысында Клируотерге дейін қамтиды. Флорида штатының 60 тас жолының бөлігі. Бейсайд көпірі: 1993 жылы ашылды. Оңтүстіктегі Ларго / Санкт-Петербургтен солтүстіктегі Клируотерге дейін Олд-Тампа шығанағының батыс жағалауына параллель жүреді. Жақын орналасқан 19 тас жолындағы көлік қадауларын жеңілдету үшін салынған. 22-ші көшедегі жағалау: 1926 жылы ашылды. Көпір бөлігі Порт-Тампа шығанағының жанындағы Маккей шығанағының аузын қамтиды. 41 АҚШ тас жолының бөлігі.
Әуе арқылы
ХХ ғасырдың басында Тампа мен Санкт-Петербург арасында саяхаттаудың қиындығы әлемдегі алғашқы жоспарланған әуе қызметіне, Санкт-Петербург-Тампа әуе қайығы желісіне түрткі болды, ол 1914 жылғы туристік маусымда жұмыс істеді. Тампа шығанағы арқылы көпірлер салынғаннан кейін әуе саяхатының қажеттілігі тумады, бірақ жағалау бойында бірнеше әуежайлар салынды. Санкт-Петербург жағалауындағы Альберт Уиттед әуежайы және Тампа қаласының орталығына жақын Дэвис аралындағы Питер О. Найт әуежайы 1930 жылдары құрылды. Кейіннен Тампа халықаралық әуежайы мен Сент-Пит-Клируотер халықаралық әуежайы Ескі Тампа шығанағының екі жағында, ал МакДилл әуе күштерінің базасы Тампаның Интербей түбегінің оңтүстік ұшында ашылды.