Кіріспе

Чехословакиялық коммунистік саясаткер Рудольф Сланский (31 шілде 1901 – 3 желтоқсан 1952) – Чехияның көрнекті коммунистік саясаткері. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін партияның Бас хатшысы қызметін атқарып, ол Чехословакияда коммунистік үкіметті құрушылар мен ұйымдастырушылардың бірі болды. Иосип Броз Тито мен Иосип Сталин арасындағы қарым-қатынас нашарлағаннан кейін, соңғысы Кеңес Одағы мен Орталық Еуропадағы "сателлит" елдері арасындағы жаңа бөліністерді болдырмау мақсатында Коммунистік партия басшылығына қарсы "тазарту" толқынын ұйымдастырды. Чехословакияда Сланский 1951 жылы тұтқындалған 14 жетекшінің бірі болды, оларды "қылмыстарын" мойындауға мәжбүрлеу үшін азаптап, 1952 жылдың қараша айында мемлекеттік сатқындықпен айыптап, көпшілік алдында сотқа тартылды. Сегіз күннен кейін 14 адамның 11-і кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Сланский бес күннен кейін атқыланды.

Ерте өмір

Незвестицеде, қазіргі Пльзен қалалық округінде дүниеге келген. Сланский отбасы еврей және консервативті болған. Ол Пльзендегі Коммерциялық академияда орта білім алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, ол астанаға, Прагаға барып, Марксистік клуб сияқты мекемелердегі солшыл зиялы қауымын таныды. 1921 жылы Сланский Чехословакияның Социал-демократиялық партиясынан бөлінген кезде Коммунистік партияға қосылды. Партия ішінде өсіп, Клемент Готвальдтың аға лейтенанты болды. 1929 жылы өткен партияның бесінші съезінде Сланский партия президиумы мен Политбюро мүшесі болып тағайындалды, ал Готвальд Бас хатшы болды. 1929 жылдан 1935 жылға дейін Коммунистік партияның қызметі заңсыз болғандықтан Сланский жасырын өмір сүрді. 1935 жылы партияға саясатқа қатысуға рұқсат берілгеннен кейін, ол да, Готвальд та Ұлттық Ассамблеяға сайланды. Бірақ 1938 жылы Мюнхен конференциясында Чехословакия бөлінгеннен кейін олардың табыстары тоқтап қалды. 1938 жылдың қазан айында нацистік Германия Судет аймағын басып алғаннан кейін, Сланский көптеген чехословакиялық коммунист көшбасшыларымен бірге Кеңес Одағына қашып кетті. Мәскеуде Сланский Radio Moscow арқылы Чехословакияға хабар тарату жұмыстарында болды. 1941-1942 жылдардың қысында ол немістерге қарсы Мәскеуді қорғауға қатысты. Мәскеудегі тәжірибесі оны кеңестік коммунистермен және партиялық тәртіпті сақтау үшін олар жиі қолданған қатал әдістермен таныстырды. 1943 жылы Мәскеуде Сланскийдің кішкентай қызы Надя (Надия) бір әйел адам тарапынан бала көлігінен күштеп ұрланды. Баланың жанында сегіз жасар ағасы Рудольф болды, ол қарсылық көрсетті. Әйел Сланская ханым туралы, оның ішінде Мәскеу радиосындағы жұмысы туралы ақпаратты айтты. Надя да, қылмыскерлер де табылған жоқ. 1969 жылы Жозефа Сланская, Сланскийдің әйелі, өзінің естеліктерінде полицияға және тіпті Сталинге жазбаша сауалдар жіберілгенін, бірақ ешқайсысына жауап келмегенін айтты. Кеңес Одағындағы эмиграцияда Сланский чехословакиялық әскер бөлімдерін ұйымдастырды. 1944 жылы ол олармен бірге Чехословакияға оралып, Словакия Ұлттық көтерілісіне қатысты.

Соғыстан кейінгі билік

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сланский және басқа да чехословакиялық көшбасшылар Лондон мен Мәскеудегі эмиграциядан оралып, Эдвард Бенеш басшылығымен жаңа Ұлттық майдан үкіметін құру үшін кездесулер өткізді. 1946 жылғы наурызда Чехословакия Коммунистік партиясының 8-ші съезінде Сланский Коммунистік партияның Бас хатшысы болып сайланды. Ол сол жылы өткен сайлаулардан кейін коалициялық үкіметтің басшысы болған партия төрағасы Готвальдтан кейінгі партиядағы екінші тұлға болды. 1948 жылы ақпан төңкерісінде Коммунистік партия билікті басып алғаннан кейін Сланский Готвальдтан кейін елдегі ең ықпалды адамға айналды. Осы кезде Сланский экономикалық және өнеркәсіптік мәселелерге кінәлі деп танылды, бұл оның халықтық қолдауын жоғалтуына әкелді. Бірақ ол 1951 жылғы 30 шілдеде ең жоғары награда – Социализм орденімен марапатталды. Оның социализмді қолдаған сөздерінен құралған "Социализм жеңісіне қарай" атты кітапты басып шығару жоспарланған.

Сот

1951 жылы Югославияның Жосип Броз Титосымен арасы үзгеннен кейін Сталин өзінің билігіне қарсы кез келген көтерілістерді болдырмау үшін Кеңес Одағының марионеттік елдерінің коммунистік партияларын "тазалауға" шешім қабылдады. Көптеген тарихшылар Чехословакия президенті Готвальд тұтқындалып, өлім жазасынан қорқып, өзін құтқару үшін ең жақын досы Рудольф Сланскийді құрбан етуге келісім берді деп санайды. 1951 жылдың 24 қарашасында сағат 1-де Сланский тұтқындалып, түрмеге қамалды. Келесі жыл ішінде ол "қылмыстарын" мойындауға мәжбүр ету үшін азапталды. Сол күні Бедрих Ғеминдер мен Ярмила Тауссигова да тұтқындалды. КСРО-ның ресми риторикасы сионизмге қарсы бағытталды. Сталин Шығыс блогы елдерінде билікті сақтап қалуға ниеттенді. Партия риторикасы Сланскийдің социализмді құлатпақ болған халықаралық батыс капиталистік қастандыққа қатысқанын, оны жазалау арқылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің чех коммунистері Ян Шверма мен Юлиус Фучикты өлтіруіне кек қайтарылатынын мәлімдеді. Кейбір тарихшылар Сталиннің "Халық демократиялары" (яғни Шығыс блогы елдері) және өз еліндегі басшылардан толық бағынуды талап еткенін айтады. Ол "ұлтшыл коммунистерді" "тазалау" жолымен қорқытты. Дегенмен, басқа тарихшылар 1948 жылғы төңкерістен кейін Сланский мен Готвальд арасындағы бәсекелестік күшейгенін айтады. Сланский партияның хатшылығындағы билігін нығайта бастады және Бенештің отставкасынан кейін Готвальдтың президенттік лауазымына нұқсан келтіретіндей, үкіметтік лауазымдарға көптеген партия жақтастарын орналастырды. Сталин Готвальдты қолдады, өйткені ол Чехословакия экономикасын Кеңес Одағы үшін пайдалы тауарлар өндіретін деңгейге жеткізе алады деп сенді. Сланскийдің "космополиттік" бейнесі оны әлсіз еткен деп есептелді. Готвальд пен оның одақтасы Антонин Запотоцкий, екеуі де популист болғандықтан, Сланскийді буржуазияға жақындықпен айыптады. Сланский мен оның одақтастары партияның ескі мүшелері, үкімет және партияның Саяси бюросы тарапынан да қарсылыққа тап болды. Тұтқындалғаннан кейін Сланский азапталды және өзін-өзі өлтіруге тырысты. 14 ұлттық басшыны соттау 1952 жылдың 20 қарашасында Мемлекеттік соттың Сенатында басталды, сот ісін жүргізуші – Йозеф Урвалек. Сот отырысы сегіз күнге созылды. 1930 жылдардың соңындағы Мәскеудегі көрсетілімдік сот процестеріндегідей, айыпталушылар сотта өз кінәларын мойындап, өлім жазасын сұрады. Сланский "Америка империализміне қызмет етудегі троцкишіл-титошыл-сионистік қызметтері" үшін кінәлі деп танылды. 1952 жылдың 3 желтоқсанында ол Панкрац түрмесінде асылып өлтірілді. Оның денесі өртеліп, күлі Прагадан тыс жердегі мұзды жолға шашылды.

Өлімнен кейін

Чехословакиядағы өзгерістерді көрсете отырып, 1963 жылдың сәуірінде Сланский және тазалау сот процестерінің басқа да құрбандары қылмыстық кодекс бойынша ақталды. Олар 1968 жылдың мамырында толыққанды түрде ақталып, кінәсінен босатылды. 1989 жылғы Жұмсақ революциядан кейін, жаңа президент Вацлав Гавел Сланскийдің де Рудольф аталған ұлын Кеңес Одағындағы Чехия елшісі етіп тағайындады. Сланский Чехословакияда коммунистік партия билігі тұсында және сталинизмнің ықпалымен өлім жазасына кесілген ең беделді саясаткер болды. Содан кейін үкіметке қарсы шыққан басшыларға қатысты көзқарас жұмсара түсті; олар қызметтерінен алынып, зейнетке жіберілді.