Кіріспе

Швейцариялық психолог Элис Миллер (туған кездегі аты – Алиция Энглард; 12 қаңтар 1923 – 14 сәуір 2010) – еврей тегіндегі поляк-швейцариялық психолог, психоаналитик және философ. Ол бірнеше тілге аударылған, ата-аналардың балаларды зорлауы туралы кітаптарымен белгілі болды. Ол сонымен қатар танымал қоғамдық зиялы болды. Оның "Дарынды баланың трагедиясы" атты кітабы 1981 жылы ағылшын тілінде жарық көргеннен кейін сенсация тудырып, халықаралық бестселлерге айналды. Балалық шақтағы зорлаудың салдары туралы оның пікірлері зор ықпалға ие болды. Кітаптарында ол психоанализден алшақтап, оны зиянды педагогикаға ұқсас деп сынады.

Өз игілігіңіз үшін (Am Anfang war Erziehung, 1980)

Миллер бұл жерде неміс бала тәрбиесінің травматикалық тәжірибесі героинге тәуелді Кристиан Ф., балаларды сериялық өлтіруші Юрген Бартч және диктатор Адольф Гитлерді өндірді деп ұсынды. Балалар ата-аналарының көбінесе зорлық-зомбылыққа толы мінез-құлқына "өздерінің жақсылығы үшін" деп мойынсұнуға үйренеді. Гитлер жағдайында бұл еврейлер мен басқа да азшылық топтарға қарсы озбырлыққа әкелді. Миллер үшін, сабақ берудің дәстүрлі педагогикалық процесі манипулятивті болып келді, нәтижесінде ересектер билікке, тіпті Гитлер сияқты тирандық басшыларға немесе диктаторларға шамадан тыс мойынсұнады. Миллер тіпті "педагогика" терминінен бас тартып, "қолдау" деген сөзді қолдануды ұсынды, психотарихшылардың ата-ананың көмектесу моделі деп атауындай. Кітаптың "Уытты педагогика" бөлімінде Миллер 19 ғасырдағы бала тәрбиесі әдебиетін жан-жақты қарастырады, балаларды адам анатомиясының жыныстық функциялары туралы білу үшін өлі денелерге көрсету (45–46), айқайлап жылап тұрған нәрестелерді жұбатуға қарсы тұру (41–43) және ешқандай қылмыс жасалмаған балаларды олардың жаман және құлдыраған табиғатын түсінуге көмектесу үшін жазалау сияқты тәжірибелерді ұсынатын мәтіндерді келтіреді. Миллер бұл кітапта түсіндірген негізгі мәселе – неміс ұлтының, "жақсы немістердің" Гитлердің қатыгез режиміне неліктен мойынсұнғанын түсіну болды, Миллер бұл қоғамның балаларына қатысты қарым-қатынасының тікелей салдары екенін айтты. Ол қазіргі әлемдегі бала тәрбиесіне қатысты маңызды сұрақтар көтеріп, қатаң ескерту жасады.

Сен білмейтін боласың (Du sollst nicht merken, 1981)

Миллердің кейінгі кітаптарынан өзгеше, бұл кітап жартылай ғылыми стильде жазылған. Бұл оның психоанализге жасаған тұңғыш сын-пікірі болды, онда ол оны өзінің «Сіздің игілігіңіз үшін» кітабында сипаттаған зиянды педагогикаға ұқсас деп айыптады. Миллер Фрейдті де, Карл Юнгті де сынады. Ол Фрейдтің драйв теориясын талдады, оның пікірінше, ол және Джеффри Массон ересектердің балаларға жасаған сексуалдық зорлық-зомбылыққа баланы кінәлі деп бағалайды. Миллер Франц Кафка туралы да теория ұсынды, ол әкесінен зорлық көрген, бірақ оны ашық көрсетудің орнына, метафоралық романдарда зорлық-зомбылықты бейнелеудің саяси тұрғыдан дұрыс рөлін атқарды. «Ажырасу мен тәуелсіздіктің азабы» атты тарауда Миллер яһуди-христиан дінтануын авторитарлық (мысалы, Ескі Ұстаным, католик, кальвинист) тұрғысынан қарастырып, оның қазіргі кездегі тәрбиеге ұқсас екенін зерттеді. Ол Исаның дәуіріндегі догматикалық иудаизмнен алшақтауы үшін Исаның әкесі Жозефтің еңбегін бағалау керек деп мәлімдеді.

Қол тигізбеген кілт (Der gemiedene Schlüssel, 1988)

Бұл кітап Ницше, Пикассо, Коллвиц және Бастер Китонның психобиографиясы болды; (Миллердің 2005 жылы жарық көрген «Дене ешқашан өтірік айтпайды» кітабында Достоевский, Чехов, Шиллер, Рембо, Мисима, Пруст және Джеймс Джойстың ұқсас талдауларын қосты). Миллердің пікірінше, Ницше махаббатқа толы отбасыда өспеген, ал оның философиялық еңбектері – отбасының қатал теологиялық дәстүріне қарсы бейсаналық күш-жігердің метафорасы болған. Ол философиялық жүйенің кемшіліктері Ницшенің өзіндегі зәбір көрген баламен эмоционалды байланыс орната алмауынан туындайды деп санайтын. Ницше кішкентай шағында ақыл-есінен айырылған әкесінен қатты жазаланса да, Миллер генетикалық есілдік теориясын қабылдамады. Ол Ницшенің психоздық құлауын пруссиялық бала тәрбиесі дәстүрінің отбасылық салдары деп түсіндірді.

Қашқан білім (Das verbannte Wissen, 1988)

Бұл одан да жеке кітапта Миллер өзінің бала кезінде зорлық көргенін айтты. Ол сондай-ақ "жарық көріп, түсінген куәгер" деген маңызды ұғымды ұсынды: зиян келген адамға қолдау көрсетуге, оның сезімін түсінуге және өзінің өмір жолын түсінуге көмектесуге дайын адам. "Қуғынға ұшыраған білім" тағы бір жағынан автобиографиялық болып табылады. Бұл Миллердің психоанализ саласынан түбегейлі бас тартуының белгісі. Ол қоғамның Фрейдтің теорияларымен бірігіп, балалық шағымыз туралы шындықты білмеуге тырысқанына, ал адамзат мәдениеттері осы шындықты "жасырып қойғанына" сенді. Ол біздің ең нәзік жасымыздан бері санамызға сіңірілген кінә сезімі психоанализ саласында да біздің қысымын күшейтеді деген қорытындыға келді.

Үндеу қабырғасын бұзу (Аббрух дер Швейгемауэр, 1990)

Берлин қабырғасы құлағаннан кейін жазылған Миллер адамзат мәдениетінің барлық жағын сынап өткен. Ол "тыныштық қабырғасы" деп атаған нәрсе – қоғамның, яғни ғалымдардың, психиатрлардың, дін қызметкерлерінің, саясаткерлердің және БАҚ өкілдерінің балалық зорлық-зомбылықтың санаға тигізетін зиянды мойдаламай, өзін қорғауға тырысқан метафоралық қабырғасы. Ол сондай-ақ "Қуылған білім" еңбегінде бастаған, қатыгез анасы туралы жеке өмірінен сыр шертетін әңгімесін жалғастырды. "Балалық шақтың суреттері: алпыс алты акварель және эссе" атты кітабында Миллер сурет салудың оның естеліктеріне терең үңілуге көмектескенін айтты. Суреттерінің кейбірінде Миллер нәсімі Алисаны зұлым ананың құшағында бейнелеген. Мен сол кішкентай қызды сатып кеттім [ ]. Тек соңғы жылдары ғана, терапияның көмегімен, осы жасырындықтың жамылғысын бірте-бірте көтеріп, сол зорлық көрген баланың ауырсынуын, үмітсіздігін, әлсіздігін және дұрыс ашуын сезінуге мүмкіндік алдым. Ғалым болған кезімдегі осы қылмыстың ауқымын тек содан кейін ғана түсіндім. 2010 жылдың 26 сәуірінде "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған некрологта британдық психолог Оливер Джеймс: "Элис Миллер Р.Д.Лейннің ізімен бара жатыр" деген пікірін білдірген.