Жан Пиаже: Балалар дамуы мен генетикалық эпистемологияның негізін қалаушысы

Жан Пиаже – швейцар психологы, балалар дамуы теориясының авторы. Когнитивтік даму, білімнің генетикалық теориясы, білім беру маңыздылығы туралы ақпарат.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Jean Piaget — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Швейцариялық психолог, биолог, логик, философ және ғалым (1896–1980)

Жан Вильям Фриц Пиаже (/UK//p//i/'/æ//ʒ//eɪ/, /US/, /p//iː//ə/'/ʒ//eɪ//, //p//j//ɑː/'/ʒ//eɪ/, ʒɑ̃ pjaʒɛ; 9 тамыз 1896 – 16 қыркүйек 1980) – балалар дамуы саласындағы еңбектерімен танымал швейцариялық психолог. Пиажедің танымдық даму теориясы және эпистемологиялық көзқарасы бірігіп, генетикалық эпистемология деп аталады. Пиаже балалардың біліміне үлкен мән берді. 1934 жылы Халықаралық білім беру бюросының директоры ретінде ол: «Тек білім ғана қоғамымызды күшті немесе біртіндеп болатын құлдыраудан құтқара алады» деп мәлімдеді. Оның бала дамуы туралы теориясы білім беру бағдарламаларында оқытылады. Педагогтар конструктивизмге негізделген стратегияларды қолдануды жалғастыруда. Пиаже 1955 жылы Женева университетінде қызмет еткен кезінде Женевада Халықаралық генетикалық эпистемология орталығын құрды және 1980 жылы қайтыс болғанға дейін орталыққа жетекшілік етті. Орталықтың құрылуына байланысты туған ынтымақтастықтар мен олардың әсері нәтижесінде орталық ғылыми әдебиетте «Пиаже фабрикасы» деп аталды. Эрнст фон Глазерсфельдтің сөзіне сүйенсек, Пиаже – «білімнің конструктивистік теориясының ұлы пионері» болды. Оның идеялары 1960 жылдары кеңінен танымал болды, содан кейін психологияда дамуды зерттеу маңызды саланың бірі ретінде пайда болды. 20 ғасырдың соңында ол Б. Ф. Скиннерден кейін ең көп сілтеме жасалған психолог еді.

Жеке өмір

Пиаже 1896 жылы Швейцарияның франкофондық аймағындағы Нойшатель қаласында дүниеге келді. Ол Нойшатель университетінің ортағасырлық әдебиет профессоры Артур Пиаже (швейцариялық) пен Ребекка Джексонның (француз) үлкен ұлы болды. Ребекка Джексон ағылшын тегі бар француздық болат құю зауытының иелерінен шыққан әйгілі отбасынан тегін алады. Оның Ланкаширде туған арғы атасы, болат жасаушы Джеймс Джексон болды. Пиаже биология мен табиғат әлеміне ерте қызығушылық танытты. 15 жасында моллюскалар туралы бірнеше мақала жариялағаннан кейін зоология саласында беделге ие болды. 15 жасында оның бұрынғы күтімшісі ата-анасына, сәби Жанның қалыңдығынан ұрлауға тырысқан адамға қарсы күрескені туралы жалған айтқаны үшін кешірім сұрап хат жазды. Бірақ ұрлаушы болған жоқ. Пиаже қалайда ол кісі ұрлау оқиғасының есте сақталып қалғанына таңғалды, тіпті ол оқиғаның жалған екенін түсінгеннен кейін де есте сақтады. Ол өзінің тәрбиешісінің философия мен логика салаларын оқуға шақыруының нәтижесінде эпистемологияға қызығушылық танытты. Ол Нойшатель университетінде білім алды және Цюрих университетінде қысқа уақыт оқыды. Осы кезеңде ол өзінің сол кездегі ойлау бағытын көрсеткен, бірақ кейіннен жасөспірімдік ой деп санаған екі философиялық мақала жариялады. Оның психоанализге деген қызығушылығы да осы кезеңге дейін жетеді, психологияның дамып келе жатқан саласы болатын. Пиаже оқуын аяқтағаннан кейін Швейцариядан Парижге көшіп, Grange Aux Belles Street Boys мектебінде сабақ берді. Мектепті Альфред Бине басқарды, ол Бине-Саймон тестін жасаған (кейін Льюис Терман Стэнфорд-Бине интеллект шкаласына қайта қарастырған). Пиаже Биненің интеллект тестілерін тексеруге көмектесті. Осы тестілердің кейбіреулерін тексеру кезінде Пиаже кішкентай балалардың кейбір сұрақтарға дұрыс жауап бермейтінін байқады. Пиаже балалардың жауаптарының дұрыс емес болуына емес, кішкентай балалардың үлкендер мен ересектерден аулақ болатын қателіктер жасауына көбірек назар бөлді. Бұл оны кішкентай балалардың танымдық процестері ересектерден өзгеше деген теорияға жеткізді. Соңында ол адамдардың даму кезеңдерінде белгілі бір ортақ танымдық үлгілерді көрсететін танымдық даму кезеңдерінің жаһандық теориясын ұсынды. 1921 жылы Пиаже Женевадағы Руссо институтының директоры болып Швейцарияға оралды. Бұл кезде институтты Эдуард Клапарде басқарды. Пиаже Клапарде идеяларымен, оның ішінде адамның психикалық үлгілерінде байқалатын "сынаулар мен қателіктермен" тығыз байланысты болған таптаудың психологиялық тұжырымдамасымен таныс болды. 1923 жылы Валентина Шатенэге үйленді (7 қаңтар 1899 – 3 шілде 1983); олардың үш баласы болды, оларды Пиаже бала кезінен зерттеді. 1925 жылдан 1929 жылға дейін Пиаже Нойшатель университетінде психология, социология және ғылым философиясы профессоры болып жұмыс істеді. 1929 жылы Жан Пиаже Халықаралық білім беру бюросының директоры лауазымын қабылдады және 1968 жылға дейін осы халықаралық ұйымның басшысы болды. Ол жыл сайын IBE кеңесіне және Халықаралық халықтық білім беру конференциясына өзінің "Директордың сөздерін" дайындады, онда ол өзінің білім беру туралы наным-сеніміне айқын тоқталды. Женева университетінде және 1964 жылы Париж университетінде сабақ берген Пиаже Корнелл университетінде (11-13 наурыз) және Берклидегі Калифорния университетінде (16-18 наурыз) екі конференцияда бас кеңесші болып қызмет етті. Конференцияларда танымдық зерттеулер мен оқу бағдарламаларын әзірлеу арасындағы байланыс қарастырылды және балалардың танымдық дамуы туралы соңғы зерттеулердің оқу бағдарламаларына тигізетін әсерін түсінуге тырысты. 1972 жылы Пиаже Эразм сыйлығымен, ал 1979 жылы әлеуметтік және саяси ғылымдар бойынша Балзан сыйлығымен марапатталды. Пиаже 1980 жылы 16 қыркүйекте қайтыс болды және өзінің тілегі бойынша отбасымен бірге Женевадағы Корольдер зиратында белгісіз қабірге жерленді.

Piaget was born in 1896 in Neuchâtel, in the Francophone region of Switzerland. He was the oldest son of Arthur Piaget (Swiss), a professor of medieval literature at the University of Neuchâtel, and Rebecca Jackson (French). Rebecca Jackson came from a prominent family of French steel foundry owners of English descent through her Lancashire born great grandfather, steelmaker James Jackson. Piaget was a precocious child who developed an interest in biology and the natural world. His early interest in zoology earned him a reputation among those in the field after he had published several articles on mollusks by the age of 15. When he was 15, his former nanny wrote to his parents to apologize for having once lied to them about fighting off a would be kidnapper from baby Jean's pram. There never was a kidnapper. Piaget became fascinated that he had somehow formed a memory of this kidnapping incident, a memory that endured even after he understood it to be false. He developed an interest in epistemology due to his godfather's urgings to study the fields of philosophy and logic. He was educated at the University of Neuchâtel, and studied briefly at the University of Zürich. During this time, he published two philosophical papers that showed the direction of his thinking at the time, but which he later dismissed as adolescent thought. His interest in psychoanalysis, at the time a burgeoning strain of psychology, can also be dated to this period. Piaget moved from Switzerland to Paris after his graduation and he taught at the Grange Aux Belles Street School for Boys. The school was run by Alfred Binet, the developer of the Binet Simon test (later revised by Lewis Terman to become the Stanford–Binet Intelligence Scales). Piaget assisted in the marking of Binet's intelligence tests. It was while he was helping to mark some of these tests that Piaget noticed that young children consistently gave wrong answers to certain questions. Piaget did not focus so much on the fact of the children's answers being wrong, but that young children consistently made types of mistakes that older children and adults managed to avoid. This led him to the theory that young children's cognitive processes are inherently different from those of adults. Ultimately, he was to propose a global theory of cognitive developmental stages in which individuals exhibit certain common patterns of cognition in each period of development. In 1921, Piaget returned to Switzerland as director of the Rousseau Institute in Geneva. At this time, the institute was directed by Édouard Claparède. Piaget was familiar with many of Claparède's ideas, including that of the psychological concept of groping which was closely associated with "trials and errors" observed in human mental patterns. In 1923, he married Valentine Châtenay (7 January 1899 – 3 July 1983); the couple had three children, whom Piaget studied from infancy. From 1925 to 1929, Piaget worked as a professor of psychology, sociology, and the philosophy of science at
the University of Neuchatel. In 1929, Jean Piaget accepted the post of Director of the International Bureau of Education and remained the head of this international organization until 1968. Every year, he drafted his "Director's Speeches" for the IBE Council and for the International Conference on Public Education in which he explicitly addressed his educational credo. Having taught at the University of Geneva, and at the University of Paris in 1964, Piaget was invited to serve as chief consultant at two conferences at Cornell University (11–13 March) and the University of California, Berkeley (16–18 March). The conferences addressed the relationship of cognitive studies and curriculum development, and strived to conceive implications of recent investigations of children's cognitive development for curricula. In 1972 Piaget was awarded the Erasmus Prize and in 1979 the Balzan Prize for Social and Political Sciences. Piaget died on 16 September 1980, and, as he had requested, was buried with his family in an unmarked grave in the Cimetière des Rois (Cemetery of Kings) in Geneva.

Психолог болғанға дейінгі Пиаже мансабы

Пьяже психолог болғанға дейін табиғат тарихы және философия салаларын зерттеген. Ол 1918 жылы Нойшатель университетінен доктор ғылымын қорғады. Содан кейін Цюрихте (1918–1919) және Парижде (1919–1921) докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1919 жылы Теодор Симон оны француз балаларымен қолдану үшін психометриялық өлшемдерді стандарттау мақсатында жұмысқа алды. Біз бүгін танитын осы теоретик 1922 жылы Женеваға көшіп, Эдуард Клапарде үшін Руссо институтында ғылыми-зерттеу жұмысының директоры болып жұмыс істеген кезде қалыптасты.

Дамудың әлеуметтану моделі

Пиаже алғаш рет 1920 жылдары психолог ретінде қалыптасты. Ол балалардың санасының жасырын жақтарын зерттеді. Пиаже балалардың эгоцентризмнен социоцентризмге көшуін ұсынды. Бұл түсіндіру үшін ол психологиялық және клиникалық әдістерді біріктіріп, «жартылай клиникалық әңгіме» деп атаған әдіс жасады. Ол әңгімені балалардан стандартты сұрақтар қоюдан бастады, ал олардың жауаптарына байланысты, оларға бірнеше стандартты сұрақтар қоятын. Пиаже «спонтанды сенім» деп атаған нәрсені іздеді, сондықтан ол балалар күтпеген немесе дайын болмаған сұрақтар қойды. Зерттеулерінде ол интуитивті жауаптардан ғылыми және әлеуметтік жағынан қабылданған жауаптарға қадамдық өрлеуді байқады. Пиаже балалардың мұны әлеуметтік өзара әрекеттесу және үлкен балалардың идеялары арқылы кіші балалардың ойларына қарсы тұру нәтижесінде істейтінін теориялады. Бұл жұмысты Элтон Мейо әйгілі Хоторн эксперименттерінің негізі ретінде пайдаланды. Пиаже үшін бұл 1936 жылы Гарвард университетінен құрметті докторлық атағын әкелді.

Интеллектуалдық дамудың биологиялық моделі

Бұл кезеңде Пиаже ойлау және интеллектуалды даму процесін түрдің биологиялық процесінің (бейімделуінің) жалғасы ретінде қарастыруға болады деп сенді, оның да екі үздіксіз процесі бар: ассимиляция және аккомодация. Бала жаңа оқиғаға қазіргі схемаға сәйкес жауап берген кезде ассимиляция болады. Бала жаңа объектіге немесе оқиғаға бейімделу үшін қолданыстағы схеманы өзгерткенде немесе толығымен жаңа схема құрғанда аккомодация болады.

Бейнелі ойды зерттеу

Пиаже интеллект салаларын, яғни қабылдау және есте сақтау сияқты толыққанды логикалық емес аспектілерді зерттеді. Логикалық ұғымдар толығымен қайтымды деп сипатталады, себебі олар әрқашан бастапқы нүктеге оралуға мүмкіндік береді, яғни егер біреу белгілі бір тезистен бастап, логикалық қадамдар арқылы қорытындыға келсе, сол қадамдарды кері бағытта жасау арқылы қорытындыдан тезиске жетуге болады. Пиаже зерттеген қабылдау ұғымдарын манипуляциялауға болмайды. Фигуративті процесті сипаттау үшін Пиаже мысал ретінде суреттерді пайдаланады. Суреттерді бөліп қарау мүмкін емес, өйткені контурларды олардың көрнекті формаларынан бөліп қарауға болмайды. Есте сақтау да осылай: ол ешқашан толығымен қайтымды болмайды; адамдар екі нүкте арасындағы барлық аралық оқиғаларды міндетті түрде еске түсіре алмайды. Осы соңғы жұмыс кезеңінде Пиаже және оның әріптесі Инхелдер қабылдау, есте сақтау және оқу сияқты басқа да фигуративті процестер туралы кітаптар жариялады. Пиаже теориясы биологиялық жетілу мен сатыларға негізделгендіктен, дайындық ұғымы маңызды. Дайындық – белгілі бір ақпаратты немесе ұғымдарды қашан оқыту керек екеніне қатысты. Пиаже теориясына сәйкес, балаға белгілі бір ұғымдарды олардың когнитивтік дамудың тиісті сатысына жеткенше үйрету керек. Мысалы, операциялық емес сатыдағы кішкентай балалар «қайтымсыз» ой-өріспен айналысады және қандай да бір жолмен өзгертілген заттың бастапқы күйіне қайтаруға болатынын түсіне алмайды.

Теория

Пиаже өзін білімнің сапалық даму процесіне қызығушылық танытқан «генетикалық» эпистемолог ретінде сипаттады. Ол танымдық құрылымдардың дамуын биологиялық реттеулердің дифференциациялануы деп қарастырды. Оның толық теориясы алғаш рет танымал болғанда – теорияның өзі структуралистік және когнитивистік көзқарасқа негізделген – ол сол кездегі психологиялық қауымдастық үшін ерекше және қызықты жаңалық болды. Пиаже зерттеу бағдарламасында даму психологиясының нақты тақырыптарына арналған кітаптарды қамтитын төрт кезең бар. Атап айтқанда, зерттеудің бір кезеңінде ол өзінің үш баласын зерткенін, олардың танымдық дамуын мұқият бақылап, түсіндіруге тырысқанын айтады. Оның соңғы кітаптарының бірі – «Танымдық құрылымдардың тепе-теңдігі: Интеллектуалдық дамудың орталық мәселесі» – онда білімді дамытуды, оның теориясындағы екі негізгі ұғым – ассимиляция және аккомодация – арқылы тепе-теңдік процесі ретінде түсіндіруді көздейді, бұл биологиялық және танымдық өзара әрекеттесулерге қатысты. Пиаже өз заманындағы эпистемологиялық сұрақтарға жауап беруге болады, немесе генетикалық аспектіге назар аударса, одан да жақсы ұсыныстар жасауға болады деп сенді, сондықтан балалар мен жасөспірімдермен тәжірибелер жүргізді. Ол «Генетикалық эпистемология» кітабының кіріспесінде былай дейді: «Генетикалық эпистемологияның мақсаты – білімнің әртүрлі түрлерінің тамырларын анықтау, оның ең қарапайым формаларынан бастап, келесі деңгейлерге дейін, соның ішінде ғылыми білімге дейін».

Генетикалық эпистемология

Жан Пиажеге сәйкес, генетикалық эпистемология «білімді, әсіресе ғылыми білімді, оның тарихы, әлеуметтік пайда болуы және ең бастысы, оның негізінде жатқан ұғымдар мен амалдардың психологиялық бастаулары арқылы түсіндіруге» ұмтылады. Пиаже балалардың ойлау және іс-әрекет дамуын зерттеу арқылы эпистемологиялық сұрақтарды тексеру мүмкін деп ойлады. Осының нәтижесінде Пиаже өзінің әдістемесі мен мәселелері бар генетикалық эпистемология саласын құрды. Ол бұл саланы балалардың дамуын зерттеу, эпистемологиялық сұрақтарға жауап берудің бір жолы ретінде анықтады.

Даму психологиясы

Пиаже даму психологиясының ең ықпалды тұлғасы болып саналады, бірақ оның теориясының көптеген аспектілері қазіргі психологтар тарапынан қабылданбайды. Бүгінгі даму психологтары дамуды кезеңдер арқылы жүзеге аспайды деп есептейді. Мысалы, психологтар кішкентай балалардың абстракт ұғымдарды түсінуге бейім емес деп санамайды.

Білім

Пиаже теориясын қолдану арқылы педагогтар оқушыларын білім алушылар ретінде қарастырады. Осыған байланысты білім беру шамалы дәрежеде білім алушыға бағытталған және конструктивистік негізде құрылады. Бұл мұғалімдерге оқушыларды жеке білім алушылар ретінде қарауға мүмкіндік береді, олар жаңа ұғымдарды бұрынғы білімдеріне қосып, өздері үшін түсінікті қалыптастырады немесе жасайды. Кәсіби тәжірибесінің негізі ретінде білім алушыға бағытталған тәсілді қолданатын мұғалімдер бірнеше қағидаларды қамтиды. Оқушылар тапсырманы орындау қадамдарын нақты логикалық реттіліксіз ойлағанда, олар кері қайтымдылықты қолданады. 1970 және 1980 жылдары Пиаже еңбектері Еуропа мен Америка білім беруінің теориясы мен практикасын, соның ішінде «балаға бағытталған» тәсілге өзгертті. Жан Пиажемен сұхбатта Брингиер былай деді: «Көптеген адамдар үшін білім беру – баланы қоғамының ерекше ересегіне ұқсатуға тырысу дегенді білдіреді, бірақ мен үшін және ешкім үшін де білім беру – жаратылыстанушыларды жасау. Сіз өнертапқыштар, инноваторлар жасауыңыз керек, конформистер емес» (Брингиер, 1980, 132-бет). Оның танымдық даму теориясы ерте балалық шақтағы сыныпта құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Пиаже бойынша, балалар сабақта өзара әрекеттесетін ортада жақсы дамиды. Пиаже білімді объектіні немесе идеяны өзгерту, түрлендіру және «әрекет ету» қабілеті ретінде анықтады, осылайша оператор трансформация процесі арқылы түсінеді. Олай болса, оқу – физикалық және логикалық тәжірибе нәтижесінде, заттардың өзімен және олармен қалай әрекеттесетіні арқылы жүзеге асады. Сондықтан білімді жетілген ой-қиялы бар білім алушы белсенді процесте сіңіруі керек, осылайша білім күрделілігі арта түсуі үшін іргелі түсініктермен құрылуы мүмкін. Түсінуді білім алушы тепе-теңдік процесі арқылы қалыптастырады, онда білім алушы жаңа білімді бұрынғы түсінігімен салыстырады, осылайша білімнің «өзгерісін» өтейді. Оқу бағдарламасы кішкентай балаларда сандық сезімнің «орталық ұғымдық құрылымын» құруға бағытталған, ол бес оқу процесін пайдалану арқылы жүзеге асырылады, соның ішінде оқу бағдарламасын белгілі дағдыларды меңгерудің даму кезеңімен үйлестіру. Сандық сезімнің даму кезегін анықтау арқылы ұғымдық құрылым құрылады және жеке балалардың дамуына сәйкес келеді. Когнитивтік ғалым Карен Фьюсон Пиаже теориясының білім берудегі әсері толыққанды оң болмағанын дәлелдеді, өйткені оның жұмысы көбінесе дұрыс түсінілмеген. Атап айтқанда, Пиаже балалардың нақты операциялық кезеңдегі объектілермен өзара әрекеттесуіне назар аударғандықтан, білім беру тәсілі жас балаларды нақты объектілерді манипуляциялау арқылы математиканы үйренуге ынталандырады, бірақ олар не істеп жатқанын түсінуі және олардың іс-әрекеттерін символдық математикамен байланыстыруы үшін мұғалімдердің қажетті тікелей нұсқаулары болмайды. Бұл, әсіресе, білімдері жеткіліксіз балаларға кері әсерін тигізді, олар білімдерін мағыналы ету және оқуда алға жылжу үшін білімдірек адамнан көбірек қолдауға мұқтаж. Психолог Марк Зайденберг білім беру саласын Жан Пиаже, Лев Выготский және басқа тарихи психологтардың еңбектеріне тым көп көңіл бөлгені үшін сынға алды, бірақ олар белсенді болғаннан бері ондаған жылдар өткенін ескере алмай, танымдық ғылымдағы маңызды жетістіктерге қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, 2016 жылы білім беру саласындағы зерттеулерді жүйелі түрде қарау Пиаже мен Выготскийдің бастамасымен ерте балалық шақтағы білім берудің конструктивистік тәсілдері тікелей дағдыларды оқытуды қамтитын кешенді тәсілдерге қарағанда аз тиімді екенін көрсетті.

By using Piaget's theory, educators focus on their students as learners. As a result of this focus, education is learner centered and constructivist based to an extent. It allows teachers to view students as individual learners who add new concepts to prior knowledge to construct, or build, understanding for themselves. Teachers who use a learner centered approach as a basis for their professional practices incorporate the several dispositions. When students think about the steps to complete a task without using a particular logical, sequential order, they are using reversibility. During the 1970s and 1980s, Piaget's works also inspired the transformation of European and American education, including theory and practice, leading to a more 'child centered' approach. In Conversations with Jean Piaget, Bringuier says: "Education, for most people, means trying to lead the child to resemble the typical adult of his society but for me and no one else, education means making creators You have to make inventors, innovators—not conformists" (Bringuier, 1980, p. 132). His theory of cognitive development can be used as a tool in the early childhood classroom. According to Piaget, children developed best in a classroom with interaction. Piaget defined knowledge as the ability to modify, transform, and "operate on" an object or idea, such that it is understood by the operator through the process of transformation. Learning, then, occurs as a result of experience, both physical and logical, with the objects themselves and how they are acted upon. Thus, knowledge must be assimilated in an active process by a learner with matured mental capacity, so that knowledge can build in complexity by scaffolded understanding. Understanding is scaffolded by the learner through the process of equilibration, whereby the learner balances new knowledge with previous understanding, thereby compensating for "transformation" of knowledge. The curriculum works toward building a "central conceptual structure" of number sense in young children by building on five instructional processes, including aligning curriculum to the developmental sequencing of acquisition of specific skills. By outlining the developmental sequence of number sense, a conceptual structure is built and aligned to individual children as they develop. The cognitive scientist Karen Fuson has argued that the impact of Piagetian theories in education has not been entirely positive because his work has frequently been misinterpreted. In particular, Piaget's focus on children's interactions with objects in the concrete operational stage has led to an approach to education in which young children are encouraged to learn mathematics by manipulating real objects, but without the necessary direct instruction from teachers that they need to understand what they are doing and to link their activities to symbolic mathematics. This has had a particularly negative impact on low attaining children who need more support from a more knowledgeable other to make meaning and progress with their learning. Psychologist Mark Seidenberg has criticised the field of Education Studies for placing too much emphasis on the works of Jean Piaget, Lev Vygotsky and other historical psychologists while failing to keep up with the major advances in cognitive science in the decades since they were active. Meanwhile, a 2016 systematic review of education research showed that constructivist approaches to early childhood education inspired by Piaget and Vygotsky are less effective than comprehensive approaches that incorporate direct skills teaching.

Адептілік

Пиаже мінез тәрбиесіне қатысты екі негізгі қағидаға сенеді: балалар моральдық идеяларды сатылап дамытады және балалар әлем туралы өз түсініктерін құрайды. Пиаже айтуынша, «бала – өзінің моральдық көзқарасын қалыптастыратын, дұрыс пен бұрыс, әділ және әділетсіз туралы ұғымдарды жасаушы тұлға, бұл ұғымдар ересектердің тікелей үйретуінің нәтижесі емес, көбінесе ересектердің қарама-қарсы тілектеріне қарамастан сақталады» (Галлахер, 1978, 26 б.). Пиаже балалардың моральдық шешімдерді дүниедегі өз байқауларына сүйене отырып қабылдайды деп сенді. Пиажедің мораль туралы теориясы 1932 жылы «Баланың моральдық үкімі» кітабы жарық көрген кезде екі себеппен радикалды болды: моральды анықтау үшін философиялық критерийлерді қолдану (жалпыға танымал, кеңейтілген және міндетті) және мәдени нормаларды моральдық нормалармен теңеуден бас тарту. Пиаже Кант теориясына сүйене отырып, моральдың әріптестермен өзара әрекеттесу арқылы дамитынын және билік талаптарынан тәуелсіз екенін ұсынды. Ата-ана емес, құрдастар теңдік, өзаралық және әділдік сияқты моральдық ұғымдардың маңызды көзі болды. Пиаже әлеуметтік қарым-қатынастардың әртүрлі түрлеріне психоәлеуметтік процестердің әртүрлі түрлерін жатқызды, осы қарым-қатынастардың өзгешелігін анықтады. Егер бір қатысушы екіншісінен билік тұрғысынан басым болса, қарым-қатынас асимметриялық болады, және ең маңыздысы, басымдыққа ие қатысушының алған білімі тұрақты және икемсіз болады. Пиаже бұл процесті әлеуметтік беру деп атайды, оны тайпаның ақсақалдарының жас мүшелерді топтың сенімдері мен әдет-ғұрыптарына қалай енгізетіні арқылы түсіндіреді. Сол сияқты, ересектер балаға үстемдік ететін жағдайда, балалар білімді әлеуметтік беру арқылы игереді. Ал кооперативтік қарым-қатынастарда билік қатысушылар арасында тең бөлінеді, нәтижесінде симметриялық қарым-қатынас пайда болады. Мұндай жағдайда шынайы зихи алмасу мүмкін болады: әрбір серіктес өз ойын еркін білдіре алады, басқалардың пікірін қарастырады және өз ұстанымын қорғай алады. Осы жағдайларда, балалардың ойлауы үстемдік ететін ықпалмен шектелмегенде, Пиаже «білімді қайта құру», яғни проблемаларды шешудің конструктивті жолдарының пайда болуына жағдай жасалады деп сенді. Бұл жерде пайда болатын білім ашық, икемді және сыртқы билік емес, дәлелдеме логикасымен реттеледі. Қысқасы, кооперативтік қарым-қатынастар операциялардың пайда болуына жағдай жасайды, бұл Пиаже үшін кез келген шектеуші ықпалдың болмауымен байланысты, және көбінесе құрдастар арасындағы қарым-қатынастарда көрінеді (осы айырмашылықтың маңыздылығы туралы толық ақпарат алу үшін Duveen & Psaltis, 2008; Psaltis & Duveen, 2006, 2007 қараңыз). Осылайша, Пиаже бойынша, балалар мәдени нормаларға (немесе, мүмкін, идеологиялық нормаларға) қарағанда моральдық үкімді қалай үйренеді. Пиажедің мораль туралы зерттеулері моральдық даму саласындағы келесі жұмыстарға, әсіресе Лоуренс Колбергтің өте ықпалды моральдық дамудың сатылық теориясына үлкен әсер етті, ол жиырмасыншы ғасырдың соңына дейін моральдық психология зерттеулеріне басымдық етті.

Piaget believed in two basic principles relating to character education: that children develop moral ideas in stages and that children create their conceptions of the world. According to Piaget, "the child is someone who constructs his own moral world view, who forms ideas about right and wrong, and fair and unfair, that are not the direct product of adult teaching and that are often maintained in the face of adult wishes to the contrary" (Gallagher, 1978, p. 26). Piaget believed that children made moral judgments based on their own observations of the world. Piaget's theory of morality was radical when his book The Moral Judgment of the Child was published in 1932 for two reasons: his use of philosophical criteria to define morality (as universalizable, generalizable, and obligatory) and his rejection of equating cultural norms with moral norms. Piaget, drawing on Kantian theory, proposed that morality developed out of peer interaction and that it was autonomous from authority mandates. Peers, not parents, were a key source of moral concepts such as equality, reciprocity, and justice. Piaget attributed different types of psychosocial processes to different forms of social relationships, introducing a fundamental distinction between different types of said relationships. Where there is constraint because one participant holds more power than the other the relationship is asymmetrical, and, importantly, the knowledge that can be acquired by the dominated participant takes on a fixed and inflexible form. Piaget refers to this process as one of social transmission, illustrating it through reference to the way in which the elders of a tribe initiate younger members into the patterns of beliefs and practices of the group. Similarly, where adults exercise a dominating influence over the growing child, it is through social transmission that children can acquire knowledge. By contrast, in cooperative relations, power is more evenly distributed between participants so that a more symmetrical relationship emerges. Under these conditions, authentic forms of intellectual exchange become possible; each partner has the freedom to project his or her own thoughts, consider the positions of others, and defend his or her own point of view. In such circumstances, where children's thinking is not limited by a dominant influence, Piaget believed "the reconstruction of knowledge", or favorable conditions for the emergence of constructive solutions to problems, exists. Here the knowledge that emerges is open, flexible and regulated by the logic of argument rather than being determined by an external authority. In short, cooperative relations provide the arena for the emergence of operations, which for Piaget requires the absence of any constraining influence, and is most often illustrated by the relations that form between peers (for more on the importance of this distinction see Duveen & Psaltis, 2008; Psaltis & Duveen, 2006, 2007). This is thus how, according to Piaget, children learn moral judgement as opposed to cultural norms (or maybe ideological norms). Piaget's research on morality was highly influential in subsequent work on moral development, particularly in the case of Lawrence Kohlberg's highly influential stage theory of moral development which dominated moral psychology research until the end of the twentieth century.

Адамға қатысты емес даму

Нео-Пяжетиандық сатылар түрлі жануарлардың жеткен ең жоғары деңгейіне қолданылған. Мысалы, өрмекшілер қимыл-әрекет пен сезімді үйлестіретін дөңгелек сенсорлық-моторлық сатыға жетеді. Көгершіндер сенсорлық-моторлық сатыға жетіп, түсініктер қалыптастырады.

Шығу тегі

Адам ақыл-ойының пайда болуы да Пиажелік тұрғыдан зерттелді. Уинн (1979, 1981) әрбір түрін жасау үшін қажетті кеңістіктік қатынастарды түсіну деңгейінде ашеулдық және олдовандық құралдарды талдады. Көбірек жалпылай келсек, Робинсонның "Ақылдың тууы" (2005) Пиажелік интеллекттің пайда болуының кең ауқымды моделін ұсынады.

Приматология

Пиаже танымдық модельдері адамдардан басқа жандарға да қолданылды, және кейбір приматологтар приматтардың дамуын және қабілеттерін Пиаже модельдері арқылы бағалайды.

Философия

Философтар Пиаже еңбектерін пайдаланған. Мысалы, философ және әлеуметтік теоретик Юрген Хабермас Пиажеттің еңбектерін өзінің жұмысына, әсіресе "Коммуникативтік әрекет теориясы" еңбегіне енгізді. Философ Томас Кун Пиаже еңбектерінің, оның парадигмалық ауысулар теориясын сипаттайтын ойлау жолдарының өзгеруін түсінуге көмектескенін айтты. Дегенмен, оның кейінгі еңбектерінің маңызы көбінесе зерттелмей келгендігі де атап айтылады. Өмірінің соңына таяу (1980 жылдың қыркүйегінде) Пиаже Royaumont pour une Science de l'Homme орталығында тілдің туа біткен және үйренілген қасиеттері арасындағы байланыс туралы пікірталасқа қатысты, онда ол лингвист Ноам Чомскимен, сондай-ақ Хиллари Путнаммен және Стивен Тульминмен пікір алмасты.

Жасанды интеллект

Пиаже компьютерлік ғылым және жасанды интеллект саласында да маңызды әсер етті. Сеймур Паперт Лого бағдарламалау тілін жасағанда Пиаже еңбегін пайдаланды. Алан Кей Пиаже теорияларын Dynabook бағдарламалау жүйесінің тұжырымдамасының негізі ретінде қолданды, бұл алғаш рет Xerox Palo Alto Research Center (Xerox PARC) аясында талқыланды. Бұл талқылаулар Alto прототипін жасауға әкелді, ол графикалық пайдаланушы интерфейсінің (GUI) барлық элементтерін алғаш рет зерттеді және 1980-ші жылдардан бастап пайдаланушы интерфейстерін құруға ықпал етті.

Пиаже әдістерін сынға алу

Қазіргі психологиялық зерттеулер стандарттары бойынша Пиажедің зерттеу әдістері мәселілі деп есептелуі мүмкін. Бір заманауи рецензент оның көптеген "жаңалыққа толы зерттеулері, әдістемелік тұрғыдан алғанда, үлгі мөлшерінің жеткіліксіздігі, стандартты емес өлшемдер және бағалаушылар арасындағы келісімсіздік себептерімен көптеген қазіргі журналдарда қабылданбауы мүмкін" деді. Пиаже зерттеулері кездейсоқ таңдалмаған, өте шағын үлгілерге негізделген. Оның "Балалар ақылының қалыптасуы" атты кітабы тек оның үш баласын зерттеу нәтижесінде жазылған. Бұл оның тұжырымдарын кеңірек аудиторияға таратуды қиындатады. Ол зерттеу қатысушыларымен тығыз байланыста болды және қатаң сценарийді ұстанбады, яғни тәжірибелік жағдайлар қатысушылар арасында бірдей болмауы мүмкін, бұл тұрақтылық мәселесін тудырды. Пиаже дауыс жазу құралдары кеңінен қолданылмаған дәуірде жұмыс істегендіктен, деректерді жинау үшін тек қолмен жазылған жазбаларды жасап, оларды өзі талдады. Осы әдістемелік кемшіліктердің салдарынан Пиаже тәжірибелерін қайталауға тырысқан ғалымдар оның әдістемесіне енгізген шағын өзгерістердің де әртүрлі нәтижелерге әкелетінін анықтады. Мысалы, объектінің тұрақтылығы және сан сақталуы бойынша оның сынақтарында балалардың сынақты сәтті тапсыратын жасы сынақ процедурасындағы шағын өзгерістерге байланысты айтарлықтай өзгереді, бұл оның сынақ нәтижелеріне жасаған теориялық түсіндірмелерін күмәндетеді.

Пиаже теориялық идеяларын сынға алу

Пиаже теориясы зерттелмей қалған жоқ. Пиаже идеясына қайшы келетін тұлға – орыс психологы Лев Выготский. Выготский баланың мәдени ортасының даму кезеңдеріне тигізетін әсерінің маңыздылығын атап өтті. Әртүрлі мәдениеттер әртүрлі әлеуметтік өзара әрекеттесуді баса назарға алатындықтан, бұл Пиаже теориясына, оқу дамуының иерархиясы міндетті түрде бірінен соң бірі дамуы керек деген тұжырымына қарсы келді. Выготский баланың өз бетінше дамытуы қиын болатын жалпы міндет ретінде жақын даму аймағы (зона проксимального развития) терминін енгізді. Сонымен қатар, когнитивтік дамудың нео-пиажелік теориялары Пиаже теориясы ақпараттық өңдеудің негізгі механизмдеріне, кезеңнен кезеңге өтуді түсіндіретін механизмдерге немесе когнитивтік дамудағы жеке айырмашылықтарға толыққанды баға бермейді деп санайды. Бұл теорияларға сәйкес, ақпаратты өңдеу механизмдеріндегі өзгерістер, мысалы, өңдеу жылдамдығы және жұмыс жады, сатыдан сатыға өрлеуге жауапты. Сонымен қатар, осы процестердегі жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар кейбір адамдардың басқалардан тез дамуын түсіндіреді (Demetriou, 1998). Уақыт өте келе бала дамуының балама теориялары ұсынылды, ал эмпирикалық зерттеулер Пиаже теориясын күштен шығаруға көп үлес қосты. Мысалы, Эстер Телен және оның әріптестері эксперименттің бірінші кезеңінде балалардың қолына кішкентай салмақ қосылып, екінші кезеңнен бұрын алынып тасталса, балалардың «А емес В» қатесін жасамайтынын анықтады. Бұл шағын өзгеріс сәбилердің нысанның тұрақтылығын түсінуіне әсер етуі керек емес, сондықтан бұл өзгеріс сәбилердің «А емес В» міндетін орындауындағы нәтижелерге әсер ететін айырмашылықты пиажелік теориямен түсіндіру мүмкін емес. Телен және оның әріптестері сонымен қатар басқа да факторлардың «А емес В» міндетін орындауға әсер ететінін анықтады (оның ішінде есте сақтау іздерінің беріктігі, нысандардың айқындығы, күту уақыты және поза) және бұл пиажелік теорияны қолданудан гөрі динамикалық жүйелер теориясының көмегімен жақсы түсіндірілуі мүмкін деп ұсынды. Элисон Гопник пен Бетти Репачоли 18 айлық сәбилердің басқа адамдардың қалаулары бар екенін және олардың өз қалауларынан мүлдем өзгеше болатынын түсіне алатынын анықтады. Бұл Пиаже пікіріне қайшы келеді, ол балалардың осы жаста өте өзімшіл екенін айтқан. Қазіргі заманғы когнитивтік ғылым Пиаже пікірін жоққа шығарды, ол жас балалар сенсомоторлық сатыда абстрактілі ұғымдармен жұмыс істей алмайтындықтан сандарды түсіне алмайды деді. Бұл пиажелік көзқарас көптеген педагогтарды кішкентай балаларға қарапайым арифметиканы үйретудің қажеті жоқ деп сендірді, өйткені ол шынайы түсінікке әкелмейді. Starkey және басқалардың жүргізген эксперименттері балалардың 6 айлық жастан бастап абстрактілі сандарды түсіне алатынын көрсетті, ал Izard және басқалардың жақындағы зерттеулері тіпті жаңа туған нәрестелердің де абстрактілі сандарды қабылдай алатынын көрсетті. Бұл туралы толық ақпарат алу үшін Станислас Дехаеннің «Сандар сезімі: Ақылдың математиканы қалай құруы» атты кітабына жүгініңіз. Сондай-ақ, Брайан Ротманның «Жан Пиаже: Нақтылық психологы», Пиаже идеяларының ашылуы мен сын-тексеруі және Джонатан Тудж бен Барбара Рогоффтың «Когнитивтік дамуға әріптестердің әсері: Пиажелік және Выготскийлік көзқарастар» еңбектерін қараңыз.

Piaget's theories have not gone without scrutiny. A figure whose ideas contradicted Piaget's ideas was the Russian psychologist Lev Vygotsky. Vygotsky stressed the importance of a child's cultural background as an effect on the stages of development. Because different cultures stress different social interactions, this challenged Piaget's theory that the hierarchy of learning development had to develop in succession. Vygotsky introduced the term Zone of proximal development as an overall task a child would have to develop that would be too difficult to develop alone. Also, the so called neo Piagetian theories of cognitive development maintained that Piaget's theory does not do justice either to the underlying mechanisms of information processing that explain transition from stage to stage or individual differences in cognitive development. According to these theories, changes in information processing mechanisms, such as speed of processing and working memory, are responsible for ascension from stage to stage. Moreover, differences between individuals in these processes explain why some individuals develop faster than other individuals (Demetriou, 1998). Over time, alternative theories of child development have been put forward, and empirical findings have done a lot to undermine Piaget's theories. For example, Esther Thelen and colleagues found that babies would not make the A not B error if they had small weights added to their arms during the first phase of the experiment that were then removed before the second phase of the experiment. This minor change should not impact babies' understanding of object permanence, so the difference that this makes to babies' performance on the A not B task cannot be explained by Piagetian theory. Thelen and colleagues also found that various other factors also influenced performance on the A not B task (including strength of memory trace, salience of targets, waiting time and stance), and proposed that this could be better explained using a dynamic systems theory approach than using Piagetian theory. Alison Gopnik and Betty Repacholi found that babies as young as 18 months old can understand that other people have desires, and that these desires could be very different from their own desires. This contradicts Piaget's view that children are very egocentric at this age. Modern cognitive science had undermined Piaget's view that young children are unable to comprehend numbers as they are not able to work with abstract concepts in the sensorimotor stage. This Piagetian view has led many educators to believe that it is not appropriate to teach simple arithmetic to young children as it will not lead to real understanding. Experiments by Starkey et al. have shown that children have an understanding of abstract numbers from as young as 6 months old while more recent studies by Izard et al. have shown that even newborns can perceive abstract numbers. For a full discussion of this, see Stanislas Dehaene's The Number Sense: How the Mind Creates Mathematics. See also Brian Rotman's Jean Piaget: Psychologist of the Real, an exposition and critique of Piaget's ideas, and Jonathan Tudge and Barbara Rogoff's "Peer influences on cognitive development: Piagetian and Vygotskian perspectives".

Үлкен жұмыстардың тізімі

Келесі топтар Google Scholar-дағы сілтемелер саны бойынша жасалған.

Жаңа аудармалар

Пиаже, Ж. (1995). Әлеуметтанулық зерттеулер. Лондон: Рутледж. Пиаже, Ж. (2001). Рефлексиялық абстракция бойынша зерттеулер. Хоув, Ұлыбритания: Психологиялық баспа.

Үлгілер

Виготский, Л. (1963). Есте және тіл. [12630 сілтеме]

Классикалық

Паперт, С. (1980). Ақыл-ойдың дауылдары: балалар, компьютерлер және күшті идеялар. [4089]
Минский, М. (1988). Ақыл-ой қоғамы. [3950]
Кольберг, Л. (1969). Сахна және реттілік: Әлеуметтенуге танымдық даму көзқарасы. [3118]
Флавелл, Дж. (1963). Жан Пиажедің даму психологиясы. [2333] [Бұл кітапқа айналған жобаның дамуы және оның әсері туралы егжей-тегжейлі талқыланады.]
Гибсон, Е. Дж. (1973). Түсінік дамуы мен оқыту қағидалары. [1903]
Хант, Дж. МакВ. (1961). Ақыл-ой және тәжірибе. [617+395+384+111+167+32=1706]
Мелтзофф, А. Н. & Мур, М. К. (1977). Жаңа туған адамдардың бет-әлпет және қол қимылдарын еліктеуі. [1497]
Кейс, Р. (1985). Интеллектуалды даму: туғаннан ересекке дейін. [1456]
Фишер, К. В. (1980). Танымдық даму теориясы: дағдылар иерархиясын бақылау және құру. [1001]

Негізгі жұмыстар

Бейтс, Э. (1976). Тіл және контекст: Прагматиканың қалыптасуы. [959]
Гинзбург, Х. П. & Оппер, С. (1969). Пиажедің интеллектуалдық даму теориясы. [931]
Сингли, М. К. және Андерсон, Дж. Р. (1989). Танымдық дағдыларды дамыту және қолдану. [836]
Дакворт, Э. (1973). Тамаша идеялардың пайда болуы. [775]
Юнис, Дж. (1982). Әлеуметтік дамуда ата-аналар мен құрбылар: Салливан мен Пиаже перспективасы. [763]
Паскуал Леоне, Дж. (1970). Пиаже даму кезеңдеріндегі өту ережесінің математикалық моделі. [563]
Шаффер, Х. Р. & Эмерсон, П. Э. (1964). Бала кезіндегі әлеуметтік байланыстардың дамуы. [535]
Хоппер, А. (2016). Ақыл-ойдың сапалық дамуына кіріспе.