Тан әулетінің Хуанцзун императоры

Кіріспе

Тан әулетінің императоры, (713–756 ж.ж.) – Тан әулетінің жетінші императоры. Тан императоры Сюаньцзун (8 қыркүйек 685 – 3 мамыр 762) – Қытайдың Тан әулетінің императоры, 712 жылдан 756 жылға дейін билік құрған. Оның 44 жылдық билігі Тан әулеті тарихындағы ең ұзақ билікке толы кезең болды. Екі сарай төңкерісі арқылы таққа отырып, өркендеген империяны мұрагерлік етті. Бастапқыда Яо Чонг, Сонг Цзинь және Чжан Юе сияқты қабілетті кеңесшілердің көмегімен басқарды, олар Сюаньцзун таққа отырмас бұрын мемлекеттік қызметте болған. Алайда, Сюаньцзунның билігі кезінде империя өркендеуінен бұрылып, ұзақ жылдар бойы жасаған саяси қателіктердің салдарынан күрт құлдырап, құлдырауға ұшырады. Осы қателіктердің ішінде Ли Линфу, Ян Гуочжон және Ан Лушанға сенуінің үлкен әсері болды. Тан әулетінің алтын ғасыры Ан Лушан көтерілісімен аяқталды.

Өмірбаян

Ли Лонджи 685 жылы Таң әулетінің шығыс астанасы Луояңда, әкесі император Руйцзонгтың (Ли Дан) алғашқы билігі кезінде дүниеге келді. Бірақ сол кезде билікті нақты түрде император Руйцзонг емес, оның анасы император жесір Ву (кейін Ву Цзэтянь деп аталды) император жесір және регент ретінде бақылап отырды. Ли Лонджи император Руйцзонгтың үшінші ұлы болды, ал анасы император Руйцзонгтың қожайыны Консорт Ду, ол бюрократияда жоғары дәрежеде болған. 687 жылы император ұлы ретінде ол Чу патшасы атанды. Ол бала кезінде әдемі және музыкаға қабілетті болған деседі. Оның екі үлкен інісі болды – император Руйцзонгтың әйелі император Лиудан туған Ли Ченцзи және Ли Чэнйи (李成義), сондай-ақ үш кіші інісі – Ли Лонгфан (李隆範), Ли Лонгье (李隆業) және Ли Лонгти (李隆悌). Оның екі кіші қарындасы, ханшайым Цинсянь (金仙公主) және ханшайым Ючжэнь (玉真公主) болды, олар кейін даосистік монахтарға айналды.

У Цзэцянның тұсында

690 жылы жесір император Ву өзінің ұлы император Руйцзунгтан тақты алуға мәжбүр етті және Тан әулетін үзіліске ұшыратып, жаңа Чжоу әулетінің императорлық тағына отырды. Ол Руйцзунгқа және оның отбасына өзінің тегімен сәйкес келетін У (武) тегін беруді бұйырды. Содан кейін Ли Данның барлық ұлдарының дәрежесі төмендетілді, ал Ли Лонджидің дәрежесі Линцзи князіне дейін төмендетілді. Ол және оның бауырлары, сондай-ақ олардың туыстары Ли Гуаншун (李光順) Ифенг князі, Ли Шоули князі және Ли Шоуи (李守義) Юн'ан князі (олардың емілері Ли Сианьның ұлдары, бұрынғы тақ мұрагері, бірақ Ву Цзэтянь оны 684 жылы өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр еткен) 699 жылға дейін сарайда қамауда ұсталды және сыртқы адамдармен байланысқа түсуге рұқсат етілмеді. 699 жылдан кейін олар сарайдан шығып, сарайдан тыс жерде тұруға рұқсат алды.

Император Чжунцзонгтың екінші билігі кезінде: Вэй императрицасының көлеңкесі астында

705 жылы У Цзэцян төңкеріспен құлатылды, ал Ли Лонджидің інісі Ли Синь (Ли Гуаншунның, Ли Шоули мен Ли Шоуидің әкесі емес, басқа адам) сол кездегі мұрагерлік ханзада (Ли Дан 698 жылы оған сол атақты берді және Сиан ханзадасы атағын алды), Ли Даннан бұрын қысқа уақыт император болған, таққа оралды (Император Чжунцзонг ретінде). Ли Лонджи әскери жабдықтаудың орынбасар министрі (衛尉少卿, Вэйвей Шаоцин) болды. 708 жылы Лу префектурасының (潞州, шамамен қазіргі Чанчжи, Шанси) бас хатшысы тағайындалды. 710 жылы ол Чжунцзонг императорының жер мен көкке құрбандық шалып жатқан кезінде оған қызмет ету үшін астана Чанъанға шақырылды. Осы уақытта император Чжунцзонгтың шақырған баяндаршылары Ли Лонджи мен оның інілерінің үйлері орналасқан Чанъань аймағында императорлық аура сезілгенін мәлімдеді. Император Чжунцзонг Ли Лонджидің үйіне барып, ондағы тойға қатысу арқылы сол көріністі іске асыруға тырысты.

Вэй императордың жесір әйелін қуғынға ұшыратты

710 жылы жазда император Чжунцзонг күрт қайтыс болды – дәстүрлі тарихшылардың пікірінше, бұл өлімге императрица Вэй мен оның қызы, ханшайым Анлэ Ли Гуэр кінәлі, олар императрица Вэйдің У Цзэтянь сияқты «император» болуына және Ли Гуэрдің тәж мұрагері болуына қол жеткізу үшін улаған. Император Чжунцзонгтың бір әйелінен туған ұлы Ли Чонмао, Уэн князі, император (Шан императоры) деп жарияланды, бірақ императрица Вэй император шешесі және регент ретінде нақты билікті өз қолында сақтап қалды. Бастапқыда император шешесі Вэйдің туыстары, сондай-ақ Цзун, Ли Гуэрдің күйеуі У Яньсю, және басқа да шенеуніктер Чжао Лювэнь және Е Цзиннэн оған У Цзэтянь сияқты таққа отыруға кеңес берді, сонымен қатар Ли Дан мен ханшайым Тайпинге жол беруді ұсынды. Ли Лонджиге олардың жоспары туралы Цюй Жиюн хабарлады. Ли Лонджи ханшайым Тайпинмен, ханшайым Тайпиннің ұлы Сюэ Чунцзяньмен, сондай-ақ оған жақын бірнеше төменгі шенеуніктермен – Чжун Шаоцзин, Ван Чунъе, Лю Юцю және Ма Сыцзунмен бірінші болып әрекет ету үшін сөз байласты. Осы уақытта императрица Вэйдің жүйесі Вэй Бо және Гао Сун императорлық гвардияға басшылық етіп, гвардиямен қатал қарым-қатынас жасап, өз билігін орнатуға тырысып, гвардияны наразылыққа толтырды. Гвардия офицерлері Гэ Фушунь, Чэнь Сюаньли және Ли Сяньфу да содан кейін жоспарға қосылды. 711 жылы Сун мен тағы бір канцлер Яо Юаньчжи император Жуйцзунды оның қастандықтары мен ықпалына тоқтам салатынына сенетін жоспарды жүзеге асыруға көндіруге тырысты. Олар Ли Лонджиге қарағанда таққа талапкерлігі күштірек саналатын екі ханзаданы – Ли Чэнцзи мен Ли Шоулиді (оның әкесі Ли Сянь, император Чжунцзонгтан өзгеше таңбасы бар, императорлар Чжунцзонг пен Жуйцзунның үлкен ағасы болған) астана Чанъаньнан префектуралық басшылар ретінде қызмет етуге жіберуді, ал ханшайым Тайпин мен У Юцзиді Луоянға жіберуді ұсынды. Сонымен қатар, олар Ли Лонджиді мемлекеттік істердің көп бөлігіне жауапты етуді ұсынды. Император Жуйцзун бастапқыда келісіп, Сун мен Яо ұсынғандай бұйрық берді, бірақ Луоян тым алыс екенін ойлады, сондықтан ханшайым Тайпин мен У Юцзиді Пу префектурасына (蒲州, қазіргі Юньчэн, Шаньси) жіберді. Алайда, ханшайым Тайпин бұл жоспарды Сун мен Яо ойлап тапқанын білгеннен кейін, ашуланып, Ли Лонджиге ашуын білдірді және оның тобымен Сун мен Яоға шабуыл жасап, император Жуйцзунның шешіміне қарсылық көрсетті. Қорқып кеткен Ли Лонджи Сун мен Яоны ағалары Ли Чэнцзи мен Ли Шоулиден (шынында туыс болғанымен, император Жуйцзунның ұлдарымен бірге өскен) және әйел ханшайым Тайпиннен алшақтатқаны үшін айыптап, оларды өлімге кесуді сұрады. Император Жуйцзун жауап ретінде Сун мен Яоны төмендетіп, ханшайым Тайпин, Ли Чэнцзи және Ли Шоулиді астанаға қайтарып алды. Кейін Ли Лонджи Ли Чэнцзиге тәж мұрагері лауазымын беру туралы тағы бір өтініш білдірді, бірақ император Жуйцзун одан бас тартты. 711 жылы император Жуйцзун Ли Лонджидің анасы, Консорт Ду мен императрица Люді императрицалар ретінде құрметтеп, оларға табыну үшін храм салдырды, бірақ олардың денелерін қайта жерлеуге таба алмады, сондықтан оларды денелерсіз қайта жерлеу рәсімін жасауға мәжбүр болды. Бірақ Ли Лонджинің анасына көрсетілген бұл құрмет ханшайым Тайпинге ұнамады. Император Жуйцзун сондай-ақ барлық екінші дәрежелі мәселелерді Ли Лонджи шешуге бұйырды, осылайша император Жуйцзун Ли Лонджиді өзінің жалғыз мұрагері етіп тағайындады, бірақ маңызды мәселелерге қатысуын шектеді және әпкесі ханшайым Тайпиннің кеңесіне көбірек назар аударды. Император Сюаньцзун Ван Маочжунға 300 сарбазды алып, Чан мен Ли Цзидің басын кесу үшін императорлық гвардия лагеріне аттанады. Кейін Цзя, Ли Ю, Сяо және Цэн де тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Доу каньонға қашып, асынып өзін-өзі өлтірді. Сюэ Цзи өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Бұл туралы естіген император Жуйцзун тез арада Чэнтянь қақпасының мұнарасына көтеріліп, не болып жатқанын анықтады. Гуо оған император Сюаньцзунның ниеті туралы баяндады, ал император Жуйцзун император Сюаньцзунның әрекеттерін жарлықпен растауға мәжбүр болды. Келесі күні, 30 шілдеде император Жуйцзун барлық билікті император Сюаньцзунға беру туралы жарлық шығарды. Осы уақытта ханшайым Тайпин өзінің серіктерінің тағдыры туралы естіп, таудағы ғибадатханаға қашып кетті. Император Жуйцзун император Сюаньцзуннан оны кешіруді сұрады, бірақ ол бас тартты. Император Сюаньцзун оған үйде өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді және оның ұлдары мен серіктерін, Сюэ Чунцзяньнен басқа, өлімге кесті. Ханшайым Тайпиннің мүлкі тәркіленді, және есептеу жұмысы он жылдан асты, тіпті отыздан асып кетті. Император Жуйцзун екінші сарайға, Байфу залына (百福殿) көшіп, 716 жылға дейін онда тұрды.

In summer 710, Emperor Zhongzong died suddenly—a death that traditional historians believed to be a poisoning by Empress Wei and her daughter Li Guo'er the Princess Anle so that Empress Wei could become "emperor" like Wu Zetian and Li Guo'er could become crown princess. For the time being, Emperor Zhongzong's son by a concubine, Li Chongmao the Prince of Wen, was named emperor (as Emperor Shang), but Empress Wei retained actual power as empress dowager and regent. Originally, Empress Dowager Wei's clan members, along with Zong, Li Guo'er's husband Wu Yanxiu, and other officials Zhao Lüwen (趙履溫) and Ye Jingneng (葉靜能) were advising her to take the throne, like Wu Zetian did, and they also advised her to eliminate Li Dan and Princess Taiping. The official Cui Riyong leaked their plan to Li Longji. Li Longji responded by conspiring with Princess Taiping, Princess Taiping's son Xue Chongjian (薛崇簡), as well as several low level officials close to him—Zhong Shaojing, Wang Chongye (王崇曄), Liu Youqiu, and Ma Sizong (麻嗣宗)—to act first. Meanwhile, Empress Wei's nephews Wei Bo (韋播) and Gao Song (高嵩), who had recently been put in command of imperial guards and who had tried to establish their authority by dealing with the guards harshly, had alienated the guards, and the guard officers Ge Fushun (葛福順), Chen Xuanli (陳玄禮), and Li Xianfu (李仙鳧) thereafter also joined the plot. In 711, Song and another chancellor, Yao Yuanzhi, tried to persuade Emperor Ruizong to carry out a plan that they believed would end her plotting and influence. They proposed that the two princes who arguably had superior claims on the throne than Li Longji—Li Chengqi and Li Shouli (whose father Li Xian (note different character than Emperor Zhongzong) was an older brother to both Emperors Zhongzong and Ruizong)—be sent out of the capital Chang'an to serve as prefectural prefects, while Princess Taiping and Wu Youji be sent to live in Luoyang. They also proposed that Li Longji be put in charge of most affairs of state. Emperor Ruizong initially agreed and made the orders as Song and Yao suggested, except that he believed that Luoyang was too far and therefore sent Princess Taiping and Wu Youji only to Pu Prefecture (蒲州, roughly modern Yuncheng, Shanxi). After Princess Taiping found out that the plan was conceived by Song and Yao, however, she was incensed and let Li Longji know her anger, and she mobilized her group to attack Song and Yao and oppose Emperor Ruizong's decision. In fear, Li Longji submitted a petition accusing Song and Yao of alienating him from his brothers Li Chengqi and Li Shouli (who was actually a cousin but was raised with Emperor Ruizong's sons) and aunt Princess Taiping, asking that the two be put to death. Emperor Ruizong, in response, demoted Song and Yao and recalled Princess Taiping, Li Chengqi, and Li Shouli to the capital. In the aftermaths, Li Longji submitted another request to yield the crown prince position to Li Chengqi, but Emperor Ruizong declined it. Also in 711, Emperor Ruizong posthumously honored both Empress Liu and Li Longji's mother Consort Dou as empresses and built a temple for them to be worshipped, but was unable to locate their bodies for reburial, and therefore had to give them a ceremonial reburial without the bodies. But this posthumous honor for Li Longji's mother further displeased Princess Taiping. Emperor Ruizong also ordered that all minor matters be decided by Li Longji, and with this, Emperor Ruizong established Li Longji as his sole successor, but diverted his participation in important matters and focused more on the advice of his sister, Princess Taiping. Emperor Xuanzong had Wang Maozhong take 300 soldiers to the imperial guard camp to behead Chang and Li Ci. Then, Jia, Li You, Xiao, and Cen were arrested and executed as well. Dou fled into a canyon and committed suicide by hanging. Xue Ji was forced to commit suicide. When Emperor Ruizong heard about this, he quickly ascended the tower at Chengtian Gate (承天門) to ascertain what was happening. Guo reported to him Emperor Xuanzong's intentions, and Emperor Ruizong felt compelled to affirm Emperor Xuanzong's actions in an edict. The next day, on July 30, Emperor Ruizong issued an edict transferring all authorities to Emperor Xuanzong. Meanwhile, Princess Taiping, hearing what happened to her associates, fled into a temple in the mountains, only appearing three days later. Emperor Ruizong asked Emperor Xuanzong for her pardon, but he refused. Emperor Xuanzong ordered her to commit suicide at home, and put to death her sons and associates, except for Xue Chongjian. Princess Taiping's assets were confiscated, and it was said that there was so much treasure, livestock, and real estate that it took several years: more than thirty years for the accounting to be complete. Emperor Ruizong moved to a secondary palace, Baifu Hall (百福殿) and would remain there until his death in 716.

Кайюань дәуірі (713741)

Император Сюаньцзюньнің Кайюань дәуірі көбінесе Қытай тарихының алтын ғасырларының бірі деп есептеледі – саяси тұрақтылық, қоғамдағы тыныштық және экономикалық гүлдену кезеңі, сонымен қатар білім беру, әдебиет, музыка, кескіндеме, мүсіншілік және дін салаларындағы дамулармен ерекшеленген дәуір.

Ертедегі Кайюань дәуірі

Бұл арада Чжан Юэ мен Лю Юцзяо канцлерлер болып қызмет етті, бірақ оларды көп ұзамай Яо Юаньчжи (кейін Яо Чонг деп атын өзгертті) және Лу Хуаишен алмастырды. Тан дәуіріндегідей, бір уақытта көптеген канцлерлердің жүйесін өзгертіп, император Сюаньцзун өзінің билігінің соңына дейін олардың санын екіге (немесе кейде үшке) дейін азайтты. Яо өте қабілетті әкімші саналды, ол ең маңызды мәселелерді шешіп, Лу көмектескенде үкімет өте тиімді болды. 714 жылы император Сюаньцзун өзінің екінші ұлы Ли Сицзяньды және сол кездегі сүйікті әйелі Чжао гүлінің ұлын ханзада етіп тағайындады. (Император Сюаньцзунның әйелі, император Ван ұлы болған жоқ.) Осы арада Тан, Тибет империясы және Омейяд халифаты Сию аймағында (яғни, қазіргі Шыңжаң және бұрынғы Кеңес Одағының Орталық Азиясы) ықпал үшін үш жақты күреске түсті. Мысалы, 715 жылы Баханна патшасы (拔汗那) Тибет империясы мен Омейяд халифаты қолдаған жаңа патша тарапынан қуылғанда, генерал Чжан Сяосонның (張孝嵩) басқаруымен Тан әскерлері жаңа патшаға шабуыл жасап, ескі патшаны қалпына келтірді. Ақсуға шабуылға Түргеш қағаны Сүлүк қосылды. 15 тамыз 717 жылы Уч Турфан мен Ақсуға Түргеш, араб және тибет әскерлері шабуыл жасады. Қытай қолбасшылығындағы Карлықтар, Арсила Сиань, қытайлық Көмекші Ұлы Қорғаушы генерал Тан Цзяхуэйге бағынған Батыс түркі қағаны шабуылды жеңді. Араб қолбасшысы әл-Яшкури жеңілгеннен кейін әскерімен бірге Ташкентке қашты. 716 жылы және оның маңында Қытайдың орталық аймағында шегірткелердің кең таралуы болды. Яоның ұсынысымен император Сюаньцзун кең ауқымды жойқын науқанын жүргізуге бұйрық берді, бұл жұқпаның зиянын азайтып, үлкен ашаршылықты болдырмауға көмектеседі деп есептелді. Алайда, 716 жылдың соңында Яоның ұлдары мен оның серігі Чжао Хуэйге қатысты жемқорлық оқиғасы император Сюаньцзунның наразылығын тудырды және ол отставкаға кетуді ұсынды. Яо және Лу қайтыс болғаннан кейін Лудың орнын бастан Лудың орнын бастан Юань Цяньяо, олар лауазымдарынан алынып, Сонг Цзин мен Су Тингпен алмастырылды. Сонг маңызды шешімдердің көбін қабылдады, ал Су көмектесті. Яо канцлерлікке оралмады, бірақ император Сюаньцзунның 721 жылы қайтыс болғанға дейін маңызды кеңесшісі ретінде ықпалды болып қала берді. Практикалық және икемді Яодан өзгеше, Су басқаруда адалдық пен заң үстемдігін нығайтуға көбірек қызығушылық танытты. Яо мен Сунның басымдықтары әртүрлі болғанымен, екеуі де Кайюань дәуірінің орнауына үлкен үлес қосты және кейінгі канцлерлер олармен теңесе алмады делінеді.

Meanwhile, Zhang Yue and Liu Youqiu served as chancellors, but they were soon displaced by Yao Yuanzhi (who then changed his name to Yao Chong) and Lu Huaishen. Changing the system of having a large group of chancellors simultaneous, as had been the case throughout Tang, Emperor Xuanzong reduced the numbers to two (or sometimes three) for the rest of his reign. Yao was considered a highly capable administrator, and with him ruling on most important matters and Lu assisting, the government was said to be highly efficient. Also in 714, Emperor Xuanzong created Li Siqian, his second son and the son of his then favorite concubine Consort Zhao, crown prince. (Emperor Xuanzong's wife Empress Wang was sonless.) Meanwhile, Tang, the Tibetan Empire, and the Umayyad Caliphate were constantly engaging in a three way tug of war for influence in the Xiyu (i. e., modern Xinjiang and former Soviet Central Asia) region. In 715, for example, when the king of Bahanna (拔汗那) was expelled by a new king supported by the Tibetan Empire and the Umayyad Caliphate, Tang forces commanded by the general Zhang Xiaosong [zh] (張孝嵩) attacked the new king and restored the old king. The attack on Aksu was joined by Turgesh Khan Suluk. Both Uch Turfan and Aksu were attacked by the Turgesh, Arab, and Tibetan force on 15 August 717. Qarluqs serving under Chinese command, under Arsila Xian, a Western Turkic Qaghan serving under the Chinese Assistant Grand Protector General Tang Jiahui defeated the attack. Al Yashkuri, the Arab commander and his army fled to Tashkent after they were defeated. In and around 716, there was a major locust infestation in the central China region. At Yao's suggestion, Emperor Xuanzong ordered an extensive campaign of extermination, which was said to reduce the impact of the infestation and ward off a major famine. Later in 716, however, due a corruption scandal involving Yao's sons and his associate Zhao Hui (趙誨), Yao incurred displeasure from Emperor Xuanzong and offered to resign. He and Yuan Qianyao, who replaced Lu after Lu's death earlier in 716, were removed from their offices and replaced with Song Jing and Su Ting, with Song making more of the important decisions and Su assisting. Yao would not return to the chancellorship, but would remain influential as a key advisor for Emperor Xuanzong until Yao's death in 721. Contrary to the practical and flexible Yao, Song was more interested in emphasizing integrity and rule of law in governance, and it was said that while Yao's and Song's emphases were different, they were both regarded as instrumental in establishing the rule of Kaiyuan and that subsequent chancellors could not compare to them.)

Ортаңғы Кайюань дәуірі

723 жылы Чжан Цзячжэн ағасы Чжан Цзяюдың (張嘉祐) қатысқан жемқорлық оқиғасынан кейін қызметтен шеттетілді. Оның орнына Ван Чжун келді, бірақ ол да күдікпен қаралып, ешқашан дәлелденбеген опасыздыққа қатысты деген айыппен қызметтен алынды. Осылайша Чжан Юэ іс жүзінде жоғары канцлер болды және ол әдебиетті зерттеуді қолдады, бұл император Сюаньцзун да жақсы көргені белгілі. 724 жылы ол бас императорлық астроном Нангонг Шуоға (南宮說) империяның әртүрлі аймақтарында күн мен Солтүстік жұлдызды бақылау үшін ауқымды астрономиялық зерттеу жүргізуді тапсырды. 725 жылдың қысында император Сюаньцзун Чжан Юэдің ұсынысымен Тай тауында аспан мен жерге құрбандық шалу салтанатын өткізді. 734 жылы император Сюаньцзун Консорт Вудың жақын досы Ли Линфуды да канцлер етіп тағайындады. Көптеген адамдар егде жасқа келгеніне қарамастан босатылмады. Император Сюаньцзун өзінің сүйікті әйелі Ян Гуйфэй мен оның туыстарының ләззат іздеуіне ден қойып, империяны басқаруға көңіл бөлмейтін болды, ал оның билігінің көп бөлігі жемқор Ли Линфуға (оның орнын Ян ханшайымының әуесқой туысы Ян Гуочжун басты) және евнух Гао Лишиге өтті. Сонымен қатар, 751 жылы Талас шайқасында Аббасид халифатына жеңіліс тіркелді. Осының салдарынан Тан әулеті Орталық Азиядағы ықпалын уақытша жоғалтып, Аббасид халифатына қарады, себебі бірнеше Тан қарауындағы елдер Аббасидтерге өткен. Осы уақытта, көбінесе хань емес болған джиедушилер (әскери губернаторлар) аймақтық билікті өз қолдарына алды. Сәтті генералдардың қатарында Тибет империясына қарсы жеңістермен танымал Гешу Хан, Сию аймағының қала-мемлекеттерін бағындырған және Таласта Аббасидтермен шайқасқан Гао Сяньцзи, сондай-ақ Хитанды жеңіп, қайтадан бағындырған Ан Лушан болды. Ақырында, 755 жылы Ан Лушан Фаньян қаласында Анши көтерілісін бастады. Көтерілісшілер тез арада шығыс астанасы Луоянды басып алды, ал алты айдан кейін императорлық астана Чанъанды да жаулады. Император Сюаньцзун соғыс кезінде Сычуаньға қашып, тақты Ли Юға (оның есімі сол кезде Ли Хенгке өзгертілді) (Суцзун императоры ретінде) қалдырды.

In 723, Zhang Jiazhen was demoted on account of a corruption scandal involving his brother Zhang Jiayou (張嘉祐). His position was filled by Wang Jun, who was soon himself demoted over suspicions, never proven, that he was plotting treason. With Zhang Yue thus effectively being the senior chancellor, Zhang Yue promoted literary studies, which Emperor Xuanzong also favored. In 724, he also commissioned the chief imperial astronomer Nangong Shuo (南宮說) to carry out a major astronomical survey to observe the sun and the North Star at various points of the empire. In winter 725, Emperor Xuanzong, at Zhang Yue's urging, carried out a magnificent ceremony at Mount Tai to offer sacrifices to heaven and earth. In 734, Emperor Xuanzong added Li Linfu, a close associate of Consort Wu, as a chancellor as well. And he did not allow many to be set free even when they were old. As Emperor Xuanzong turned his attention to pleasure seeking with his favorite concubine Yang Guifei and her family, he paid less and less attention to the running of his empire, and much of his power fell into the hands of the corrupt Li Linfu (who was succeeded by Lady Yang's dissolute cousin Yang Guozhong) and the eunuch Gao Lishi. At the same time, 751 saw the loss of the Battle of Talas against the Abbasid Caliphate. As a consequence, the Tang dynasty temporarily lost some of its influence in Central Asia to the emerging Abbasid Caliphate, as several Tang tributaries turned to the Abbasids. Meanwhile, the jiedushi (military governors), most of whom were non Han took more and more regional power into their own hands. Some successful generals included Geshu Han, known for victories over the Tibetan Empire; Gao Xianzhi, who conquered city states of the Xiyu region, eventually battling the Abbasids at Talas; and An Lushan who defeated and once again vassalized the Khitan. Eventually, in 755, An Lushan started the Anshi Rebellion at Fanyang. The rebels quickly seized the eastern capital Luoyang, and then the imperial capital Chang'an six months later. Emperor Xuanzong fled to Sichuan during the war and abdicated the throne to Li Yu (whose name had been changed to Li Heng at that point) (as Emperor Suzong).

Ертедегі Тяньбао дәуірі

Тем уақытта Ли Линфуның ынталандыруымен император Сюаньцзун шекаралық ірі әскерлерге хан емес генералдарды тағайындауды бастады, Ли Линфудың хан емес генералдардың император Сюаньцзунға жеке адал болатыны және рулық байланыстардың болмайтыны туралы сөзін сендірді, тіпті Ли Линфудың жеке мақсаты – хан шенеуніктерінің шекаралық басшылық жолымен канцлер болуына кедері келтіру болды, осылайша оған қауіп төндірді. Осылайша сапқа көтерілген генералдардың қатарында Ан Лушань, Ан Сишунь, Гешу Хан және Гао Сяньцзи болды. Кейбіреулері 60 жастан асқаннан кейін де босатылмады. Осы арада Ли Линфу Ли Шицзи мен Вэй Цзяньмен келіспеушілікке ұшырады, олар өзара одақтас болған. Ли Линфу саяси қарсыластарына қарсы тергеу жүргізіп, дәлелдер жинау үшін құпия полиция қызметкерлерінің тобын жалдады, 746 жылы Вэй мен Ли Шицзиді қызметтен шеттетуге және жер аударуға қол жеткізді. (Ли Шицзидің орнына император Сюаньцзунның даосизм және сиқыршылықтағы біліміне риза болған Чэнь Шили келді.) 747 жылы Ли Линфу жер аударылған шенеуніктерге қарсы үрейлі науқан жүргізді, ал жазаланған шенеуніктердің арасында Вэй, Ли Ён (李邕) және Пей Дунфу (裴敦復) болды. Император Сюаньцзунның Тайпин ханшайымына қарсы алғашқы әрекеттеріне ықпал еткен Ли Шицзи мен Ван Джу өз-өзіне қол жұмсады. 748 жылы ханшайым Янның туыстары Ян Гуочжун, Ян Сянь (楊銛) және Ян Ци (楊錡), сондай-ақ оның үш қарындасы (Хан, Гуо және Цин ханымдары болып жарияланды) император Сюаньцзунның оларға көрсеткен инаяттарының арқасында едәуір байлыққа және күшке ие болды. Олардың байлығы Чанъаньдағы барлық үйлерден асып түскені айтылды. Сондай-ақ, 749 жылы империяның байлығы соншалықты артқандығы сонша, император Сюаньцзун қазынаны жұмсауға болатын нәрсе деп санады және оны шексіз сыйлады. 755 жылы Ян Гуочжун Анның Чанъаньдағы сарайын қоршап, Анның қызметкерлерін тұтқындап, өлтіріп, Анды ашуландырды. Ан 755 жылы қыста қорқып, ашуланып, Фэн Чанциннің жеткіліксіз қару-жарағы бар әскерін жеңгеннен кейін Луоянға жетіп, оны басып алды. Кейіннен император Сюаньцзун евнух Бян Лингченгтің (邊令誠) Фэннің қорқақ екендігі және Феннің жоғары тұрған Гао Сянцзидің жемқор екендігі туралы хабарларына сеніп, Фен мен Гао екеуін де өлімге кесті және Гаоның орнына Гешуді Тоң асуын Анның шабуылынан қорғауға тағайындады. Ан өзін Луояндағы Ян мемлекетінің императоры деп жариялады, бірақ Гешу Тоң асуын қорғағандықтан, Анның шабуылы тоқтады, ал Ли Гуанби мен Гуо Цзийдің басшылығындағы Тан әскерлері Сары өзеннің солтүстігіндегі Анның бақылауындағы аумаққа қарсы шабуыл жасады. Император Сюаньцзун Ян Гуочжунның оларға Цзяньнанға қашуды ұсынғаннан кейін, Чанъаньды тастап, Гао Лиши, Ян Гуочжун, Вэй, Ли Хен, Консорт Ян және оның отбасымен бірге қашып кетті. Келесі күні, 15 шілдеде императорға еріп келген император күзетшілері Ян Гуочжунға ашуланып, оны өлтірді және император Сюаньцзуннан Консорт Янды өлтіруді талап етті. Кейіннен император Сюаньцзун Цзяньнанға барды, бірақ Ли Хенг оны қабылдамады, керісінше Лингвуға барды, онда 12 тамызда император Суцзунды жаңа император деп таныды, содан кейін Тайшанг Хуан (қайтысқа шыққан император) атағын алды. Дегенмен, император Суцзунды тану туралы жарлығы әкесі император Руйцзунның билік басындағы әрекеттері сияқты, бақылауды сақтау ниетін көрсетті: Енді менің жарлықтарым (敕, чи) гао (誥) деп аталады, ал маған жолданатын өтініштерде маған Тайшанг Хуан деп айтылуы керек. Мемлекеттің әскери және мемлекеттік мәселелерінің барлығы алдымен императорға, содан кейін маған жіберілсін. Елорда қайтарылғаннан кейін мен мемлекеттік істерге араласпаймын. Алайда, император Суцзунға қарсы үкімет құрып отыр деген ойдан қашықтау үшін, ол Чэндуға келгеннен кейін немесе келгеннен кейін сақтап қалған немесе жаңадан құрған канцлерлерін – Вэй, Фан Гуань және Цуй Хуаньды – император Суцзунға билік беру үшін және оның қызметінде жұмыс істеу үшін Лингвуға жіберді. 757 жылдың соңында император Суцзун Хуиге көмегімен Яннаннан Чанъаньды қайтарып алды, оны Ан Лушанның ұлы Ан Циньсю биледі, ол 757 жылы Ан Лушанды өлтіріп, тақты басып алған. Император Суцзун Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін, ол император Сюаньцзунға Чанъаньға оралуын және тақты қайтаруын өтінішпен жіберді. Император Сюаньцзун бұл ұсыныстан қорқып, бастапқыда бас тартты және Цзяньнанда қалуды өтінді. Тек император Суцзунның стратегиялық кеңесшісі Ли Мидің ұсынысымен үкімет шенеуніктері император Сюаньцзунға тақты қайтару туралы ештеңе айтпайтын бірлескен өтініш жасағанда ғана император Сюаньцзун Цзяньнаннан Чанъаньға оралуға келісті. Чанъаньға қайта жолда, ол Гао Лишиге Консорт Ян Юхуанның денесін қазып шығып, қайта жерлеуге тырысты, бірақ оның денесі бұрыннан шіріп кеткен еді, тек оның хош иіс қалдырғышы ғана қалды. Император Сюаньцзун хош иіс қалдырғышын Чанъаньға алып келді және Консорт Ян тірі болғандай күнделікті зерттеді. 758 жылдың 17 қаңтарында ол Чанъаньға келді, ал император Суцзун тақты оған қайта ұсынған салтанатты рәсімде ол тағы да бас тартты және император Суцзунның иығына императорлық мәртебені білдіретін сары халатты кигізіп, былай деді: «Мен 50 жылдан бері Аспан ұлымын, оны үлкен құрмет деп есептемедім. Енді мен Аспан ұлының әкесі болғаныма шын мәнінде қуаныштымын». Ол өзінің бауырлары императорлық ханзадалар болғанда тұрған резиденциясынан қайта жаңартылған Сынцин сарайында тұрды. Император Сюаньцзун күштеп негізгі сарайға көшірілгеннен кейін, император Суцзун оған барлық құрбандықтардың ең жақсыларын ұсынып, оны қуантуға тырысты, бірақ император Сюаньцзун көңілсіздікке түсіп, сирек ет жеді және тез ауырды. Император Суцзун өзінің қыздары, ханшайымдар Уаньань мен Сяньиді әкесіне күтім жасауға жіберді және бастапқыда император Сюаньцзунға жиі жеке барып, көмектесті, бірақ кейіннен өзі ауырды және император Сюаньцзунға бара алмады. Ол император Сюаньцзунды күштеп көшіруіне өкініп, Ли Фугуоны өлтіруді ойлады, бірақ Ли Фугуо императорлық күзеттің басшысы болғандықтан, олай істеуге батыл болмады. Кейінгі тарихшылар император Сюаньцзунды ысырапшылдығы және Ли Линфу, Ян Гуочжун және Анды маңызды лауазымдарға тағайындағаны үшін сынады. Тан Анды жеңгеннен кейін әскери губернаторлардың билігін күшейтуі, Тан әулетінің құлдырауына және одан кейінгі Бес династия мен Он патшалық кезеңіне әкелді.

Meanwhile, at Li Linfu's encouragement, Emperor Xuanzong began to promote non Han generals to command large border armies, believing Li Linfu's assertion that non Han generals were more likely to be personally loyal to Emperor Xuanzong himself and would not have clan entanglements, even though Li Linfu's own personal motivation was to prevent Han officials from going through the border command route to become chancellors, thus threatening him. Such generals who rose in ranks included An Lushan, An Sishun, Geshu Han, and Gao Xianzhi. Some were not set free even after they were over 60 years old. Meanwhile, Li Linfu was beginning to conflict with Li Shizhi and Wei Jian, who were allies. Li Linfu, who engaged a group of secret police officials to investigate and manufacture evidence against political enemies, was able to get Wei and Li Shizhi demoted and exiled in 746. (Li Shizhi was replaced by Chen Xilie, who gained favor from Emperor Xuanzong for his knowledge in Taoism and sorcery.) In 747, Li Linfu further carried out a campaign of terror against exiled officials, and among the officials executed were Wei, Li Yong (李邕) and Pei Dunfu (裴敦復). Li Shizhi and Wang Ju, who had been instrumental in Emperor Xuanzong's initial actions against Princess Taiping, committed suicide. By 748, Consort Yang's cousins Yang Guozhong, Yang Xian (楊銛) and Yang Qi (楊錡), as well as her three sisters (who were created the Ladies of Han, Guo, and Qin), had become exceedingly wealthy and powerful due to the favors that Emperor Xuanzong showed them. It was said that their wealth topped all households in Chang'an. It was also said that by 749, the empire was so wealthy that Emperor Xuanzong viewed treasures as expendable and so awarded them without limit. In 755, Yang Guozhong further provoked An, who was then back at his post in Fanyang, by surrounding An's mansion at Chang'an and arresting and executing An's staff members. An, in fear and anger, rebelled in winter 755, and quickly reached and captured Luoyang after defeating Feng Changqing's undersupplied army. Subsequently, Emperor Xuanzong, believing in reports from the eunuch Bian Lingcheng (邊令誠) that Feng was cowardly and that Feng's superior Gao Xianzhi was corrupt, executed both Feng and Gao and replaced Gao with Geshu in defending Tong Pass from An's advances. An declared himself emperor of a new state of Yan at Luoyang, but with Geshu defending Tong Pass, An's advances stalled, while Tang forces commanded by Li Guangbi and Guo Ziyi made advances against An controlled territory north of the Yellow River. Emperor Xuanzong, with Yang Guozhong suggesting that they flee to Jiannan Circuit, abandoned Chang'an and fled with Gao Lishi, Yang Guozhong, Wei, Li Heng, Consort Yang, and her family. The following day, 15 July, the imperial guards accompanying the emperor, angry at Yang Guozhong, rose and killed him and forced Emperor Xuanzong to kill Consort Yang as well. Subsequently, Emperor Xuanzong continued on to Jiannan, but Li Heng did not, but rather went to Lingwu, where, on 12 August, he recognized Emperor Suzong as the new emperor, and thereafter took the title of Taishang Huang (retired emperor) – although his edict recognizing Emperor Suzong appeared to still indicate desire to retain control like his father Emperor Ruizong did early in his reign:

From now on, my edicts (敕, chi) shall be referred to as gao (誥), and submissions to me shall address me as Taishang Huang. All matters relating to the military or the state throughout the realm shall first be submitted to the Emperor before being submitted to me. After the capital is recaptured, I will no longer oversee the affairs of state. However, perhaps to avoid the impression that he was keeping a rival government to Emperor Suzong, he sent the several chancellors that he had retained or created while on the journey to or after he arrived in Chengdu – Wei, Fang Guan, and Cui Huan – to Lingwu to formally invest imperial power on Emperor Suzong and to serve under Emperor Suzong. Late in 757, Emperor Suzong, with aid from Huige, recaptured Chang'an from Yan, then ruled by An Lushan's son An Qingxu, who had killed An Lushan earlier in 757 and taken over the throne himself. After Emperor Suzong recaptured Chang'an, he sent messengers to Emperor Xuanzong requesting that he return to Chang'an and offering the throne back to Emperor Xuanzong. Emperor Xuanzong, apprehensive of the offer, initially not only declined but further requested to remain in Jiannan. Only after Emperor Suzong, at the suggestion of his strategist Li Mi, had the government officials make a joint submission to Emperor Xuanzong no longer mentioning the return of the throne, did Emperor Xuanzong agree to depart Jiannan to return to Chang'an. On the way back to Chang'an, he had Gao Lishi try to dig up Consort Yang Yuhuan's body for reburial, but her body had already decomposed; only her fragrance bag remained. Emperor Xuanzong took the fragrance bag back to Chang'an and visited it daily, as if Consort Yang were still alive. On 17 January 758, he arrived at Chang'an, and in a grand ceremony where Emperor Suzong offered the throne back to him again, he formally declined again and personally put the yellow robe symbolizing imperial status on Emperor Suzong, commenting, "I had been the Son of Heaven for 50 years, and I did not consider it a great honor. Now, I am truly honored to be the father to the Son of Heaven." He took up residence at Xingqing Palace, a palace that was remodelled from the residence that he and his brothers had when they were imperial princes. After Emperor Xuanzong was forcibly moved back to the main palace, Emperor Suzong tried to please him by offering him the best of all of the tributes of the land first, but Emperor Xuanzong became depressed and rarely ate meat, and quickly became ill. Emperor Suzong had his daughters Princesses Wan'an and Xianyi attend to their grandfather, and initially frequently personally visited Emperor Xuanzong, but after some time became ill himself and could not visit Emperor Xuanzong. He began to regret forcibly moving Emperor Xuanzong and considered killing Li Fuguo, but as Li Fuguo wielded command of the imperial guards at this time, he did not dare to try to do so. Emperor Xuanzong was deeply criticized by later historians for his wastefulness and for his appointing of Li Linfu, Yang Guozhong, and An to prominent offices. The strength that Xuanzong had allowed the military governors to have, which was perpetuated after Tang had defeated Yan, led to a period of increasing conflict and instability which set the stage for the decline of the Tang dynasty and the ensuing Five Dynasties and Ten Kingdoms period.

Поэзия

Сюаньцзунның атақты «Үш жүз Тан өлеңі» поэзия антологиясына енген бір өлеңі бар, ол бес таңбалы тұрақты өлең (улу) формасында және хуайгу жанрында жазылған. Виттер Биннер оны «Конфуцийге құрбандық шаламын, Лу елдігінен мұңмен өтейін» деп аударған. Бұл өлең философ, дана Конфуций мен оның туған жері Лу мемлекеті туралы, бұл мемлекет Көктем мен Күз дәуірінде өмір сүрген. Өлең өткен уақытқа, қайта келмейтін нәрсеге деген қайғыны білдіреді, сонымен қатар адам өмірінің қысқалығын ойландырады.

Діни көзқарастар

Сюаньцзун "төрт бауырларына Чанъань несториан шіркеуінде құлшылық етуді бұйырды", сондай-ақ өзінің және алдыңғы төрт императордың суреттерін сол шіркеуде сақтауды өтінді.

Танымал мәдениетте

Масайуки Мори "Ян Кве Фэй ханшайымы" (1955) фильмінде сомдады.
Квонг Ва "Янг ханымның аңызы" (2000) фильмінде сомдады.
Бенни Чан "Whatever it Takes" (2001) фильмінде бейнеленді.
Леон Лай "Династия ханым" (2015) фильмінде сомдады.
Чин Хан "Танг әулетінің даңқы" (2017) фильмінде сомдады.
Стивен Ма "Deep in the Realm of Conscience" (2018) телесериалында сомдады.