Кіріспе

Тан әулетінің императорлық жұбайы Ян Юхуань (719 – 15 шілде 756), көбінесе Ян Гуйфэй (楊貴妃, Гуйфэй сол кезде императорлық жұбайлардың ең жоғары дәрежесі) деп аталатын, ал қысқа мерзімге Таоист монах Тайджен (太真) есімімен танымал болды. Ол Тан императоры Сюаньцзунның өмірінің соңғы жылдарындағы сүйікті жұбайы еді. Ол ежелгі Қытайдың төрт сұлуының бірі ретінде белгілі. Ан Лушан көтерілісі кезінде император Сюаньцзун және оның сүйегі астана Чанъаньнан Чэндуға қашқанда, императордың сақшылары оны Ян Гуочжун мен оның отбасына көтерілісте кінә тағып, Янны өлтіруді талап етті. Император олардың талабына көніп, өзінің жеке күзетшісі Гао Лишиге оның өз-өзіне қол жұмсауын қадағалауды бұйырды.

Өмірбаян

Ян 719 жылы Тан әулеті тұсында, император Сюаньцзунның билігінің басында дүниеге келді. Оның бес атасының бірі Ян Ван (楊汪) Суй императоры Янның билігі кезінде маңызды лауазымда болған. Суй әулеті құлағаннан кейін Суй тағына таласқан Ван Шичжунға қызмет еткен. Ян Ванг Хуайинде (華陰; қазіргі Вейнань, Шэньси) туған, бірақ оның руы кейін Йонглеге (永樂; қазіргі Юньчэн, Шэньси) көшіп кеткен. Янның әкесі Ян Сюаньян (楊玄琰) Шу префектурасында (蜀州; қазіргі Чэнду, Сычуань) халық санағын жүргізуші болып қызмет еткен, және оның отбасы онымен бірге сонда көшкен. Оның ұлдары болмаған сияқты, бірақ төрт қызы болған – Ян Юхуань және үш үлкен қарындасы. Ян Сюаньян Ян Юхуань әлі кішкентай кезінде қайтыс болды, сондықтан оны оның інісі Ян Сюаньцзяо (楊玄璬) тәрбиелеген, ол Хэнань муниципалитетінде (河南府; қазіргі Луоян) төменгі лауазымды қызметкер болған.

Ханшайым және даосы

733 жылы он төрт жасар Ян Юхуань Шу ханзадасы Ли Маоға, император Сюаньцзунның және У гүлінің ұлына үйленді. Осылайша ол Шоу ханшайымы атағын алды. 737 жылы У гүлі қайтыс болғаннан кейін император Сюаньцзун өзінің сүйікті әйелінің өліміне қатты қайғырды. Бірақ, кейіннен ханшайым Ян император Сюаньцзуннің назарына ілігіп, император оны өзінің гүлі ретінде қабылдауға шешім қабылдады. Алайда, ханшайым Ян оның ұлының әйелі болғандықтан, император Сюаньцзун сынды әрекеттерге жол бермеу үшін оны құпия түрде Таичжэн есімді таоист монахына айналдырды. Содан кейін Ян қысқа мерзімге сарайда таоист монах ретінде тұрды, император Сюаньцзун оның ұлы Ли Маоға жаңа әйел бергеннен кейін оны императорлық гүл етті. Янг императордың сүйікті гүліне айналды.

Император жұбайы

745 жылы император Сюаньцзун генерал Вэй Чжаошунның (韋昭訓) қызын Ли Маоға жаңа әйелі және ханшайымы ретінде бергеннен кейін, Тайчжэнді императорлық күйеулікке ресми түрде ие етті. Ол әкесі Ян Сюаньянға (楊玄延) ажалдан кейінгі құрмет көрсетіп, анасына Лян ханым (梁夫人) атағын берді. Сонымен қатар, оның ағасы Ян Сюангуиге (楊玄珪) және ағайындылары Ян Сяньға (楊銛) және Ян Циға (楊錡) жоғары лауазымдар тағайындады. 745 жылдан бастап императорлық сарайдың барлық мүшелері оны жаңа император ретінде қабылдады (像皇后, Xiàng huánghòu), елдегі ең күшті әйел (天下母, Tiānxià Mǔ) болғандай оған иіліп, сарайда оны әйел (娘子, Niángzǐ) деп атады. Оның үш үлкен әпкесі Хан (漢), Гуо (虢) және Цинь (秦) ханымдарының дәрежесіне ие болды. Асыл әйелдер императорлық жиналыстарға шақырылғанда, тіпті император Сюаньцзунның өте құрметті әпкесі Ли Чийинг (李持盈), Южен ханшайымы (玉真公主), олардан жоғары орынға отыруға батыл болмады. Император Сюаньцзун өзінің сүйікті қызы Тайхуа ханшайымын (Consort Wu-дан туған) Ян Циға (楊錡) үйлендірді. Ян әулетінің бес үйі – Ян Сянь, Ян Ци, Хан, Гуо және Цинь ханымдарының үйлері – өте құрметті және бай болды, ал барлық шенеуніктер оларды жағымпаздау үшін күресті. Сол кезде ханшайым Ян өзінің екінші туысы Ян Чжаоны (楊釗), кейін есімі Ян Гуочжун (楊國忠) болып өзгертілді, император Сюаньцзунға таныстырды. Императорға жағымпазданып, Ян Чжао тез жоғары лауазымдарға көтерілді. Ханшайым Ян өте жақсы көрілді, сондықтан ол атқа отырғанда, евнух Гао Лиши (高力士) оған көмектесетін. Оның киімдерін тігу үшін жеті жүз жұмысшы жұмылдырылды. Шенеуніктер мен генералдар оған ерекше сый-сыяпаттар ұсынып, құрмет көрсетті. 746 жылы ол император Сюаньцзунды қызғанышпен және өрескелдікпен ашуландырып, оны өзінің ағайындысы Ян Сяньның (楊銛) сарайына жіберді. Бірақ сол күні оның көңіл-күйі соншалық нашар болды, ол тамақ жеуге келмеді және ұсақ қылмыстар үшін қызметшілерін жазалады. Гао императордың ханшайым Янды сағынып қалғанын білгендіктен, ханшайым Янгтың сарайындағы қазынаны оған жіберуді өтінді. Император Сюаньцзун келісіп, оған императорлық тамақтарды да жіберді. Сол түні Гао император Сюаньцзуннан ханшайым Янды сарайға қайтаруды өтінді, бұл өтініш император Сюаньцзунға оңай болды. Содан кейін оның ықыласы одан да арта түсті, және басқа ешбір императорлық күйеулік оның ықыласына ие болмады. 747 жылы әскери губернатор (節度使, jiedushi) Ан Лушань (安祿山) император Сюаньцзунмен кездесу үшін астана Чанъаньға (長安) келді. Император Сюаньцзун оған көп көңіл бөлді және сарайға кіргізді. Ан Лушань ханшайым Янды анасы ретінде, ал ханшайым Янгтың аға-інілері мен апа-сіңлілерін өзінің аға-інілері мен апа-сіңлілері ретінде құрметтеді. 750 жылы ханшайым Ян өзінің сөздерімен император Сюаньцзунды тағы да ренжітті, ол оны өз кланына қайтарып жіберді. Чиновник Цзи Вэнь (吉溫) император Сюаньцзунға оның асыра тірлік еткенін айтты, ал император Сюаньцзун өз әрекеттеріне өкінді. Ол оған тағы да императорлық тамақ жіберді, ал ол тамақ әкелген евнухтарға жылап: "Мен шашымды кесіп, шашымды император Сюаньцзунға қайтардым." Император Сюаньцзун Гаоға оны сарайға алып кетуге бұйырды, содан кейін оған деген сүйіспеншілігі арта түсті. 751 жылы Ан Лушань тағы да Чанъаньға келді. 751 жылдың 20 ақпанында Ан Лушаньның туған күнінде император Сюаньцзун және ханшайым Ян оған киім, қазына және азық-түлікпен сыйлады. 23 ақпанда Анды сарайға шақырғанда, ханшайым Ян император Сюаньцзунға ұнату үшін қосымша үлкен нәресте орама жасатып, семіз Анды оған орады, бұл күтіп тұрған әйелдер мен евнуктер арасында күлімсіретті. Император Сюаньцзун не болып жатқанын сұрағанда, ханшайым Янгтың қызметшілері ханшайым Ян үш күн бұрын босанды және өзінің сәбиін Лұшаньды жуды деп әзілдеді. Император Сюаньцзун осы күлкілі жағдайға көңілін түсіріп, Ян мен Ан екеуін де өте жоғары бағалады. Содан кейін Ан астанаға барған сайын сарайға еркін кіре алатын болды, және оның және ханшайым Янгтың қарым-қатынасы бар деген аңыздар тарады, бірақ император Сюаньцзун бұл аңыздарды жоққа шығарды. Ханшайым Янгтың туысы Ян Гуочжун (楊國忠) Цзяньнан округінің (劍南道) командирі болып, қашықтықтан қызмет етіп келді. 752 жылы Нанжаоның (南詔) Цзяньнан округіне шабуыл жасағанынан кейін, канцлер Ли Линфу (李林甫) Ян Гуочжунды Цзяньнанға Нанжао шабуылдарына қарсы қорғанысты жеке қадағалау үшін жібергісі келді. Ханшайым Ян Ян Гуочжунның атынан араласқан, және Ян Гуочжун шын мәнінде Цзяньнанға есеп бермеді. Ли Линфу көп ұзамай қайтыс болды, ал Ян Гуочжун канцлер болды.

Лушанның бүлігі және Янг ханшайымының өлімі

Ян Гучжун мен Ан Лушан тез арада қақтығысқа түсті, Ян Гучжун бірнеше рет провокациялық әрекеттер жасады, мысалы, Чанъандағы Анның сарайындағы қызметкерлерді тұтқындап, өлім жазасын орындады. 755 жылы Ан ақыры көтеріліс жасап, әскерін астанаға қарай аттанды. Халық Ян Гучжунның Ан Лушанмен болған қақтығысы көтеріліске себеп болды деп сенгендіктен, оларды жұбату үшін император Сюаньцзун тақты өз мұрагері, ханзада Ли Хенге беруді қарастырды. Ханзадамен жақсы қарым-қатынаста болмаған Ян Гучжун осы жағдайдан қорқып, Консорт Ян мен оның әпкелері Хан, Гуо және Цинь ханшайымдарын оған қарсы сөйлеуге көндірді. Император Сюаньцзун сол кезде тақтан бас тартқан жоқ. 756 жылы Ян Гучжун генерал Гешу Ханды Ан Лушанмен шайқасуға мәжбүр етті, әсіресе генералдың өзі тақты басып алуға тырысуы мүмкін деген қорқынышпен. Гешу Хан жеңіліске ұшырады және Тоң асуы, соңғы маңызды императорлық қорғаныс, Анның күштеріне түсті. Жағдай нашарлағандықтан Ян Гучжун Цзяньнан аймағының астанасы Чэндуға қашуды ұсынды. 14 шілдеде император Сюаньцзун, Консорт Ян, оның отбасы және оның жақын туыстары Чанъаньнан Чэндуға қарай жасырын түрде жолға шықты. Олармен бірге Ян Гучжун, оның әріптесі канцлер Вэй Цзяньсу, шенеунік Вэй Фанцзин, генерал Чэнь Сюаньли және оған жақын евнухтар мен күтімші әйелдер болды. 15 шілдеде, бірақ Вэй Е (Вэй Цзяньсудың ұлы) және Гао Лиши Чэньпен келісіп сөйлескеннен кейін, император ақыры келісті. Ол Гаоға Консорт Янды буддалық ғибадатханаға алып барып, өлім жазасынан гөрі артық деп саналған өз-өзіне қол жұмсауына рұқсат беруді бұйырды. Консорт Янның денесі Чен мен басқа императорлық гвардия генералдарына көрсетілгенде, әскерлер тарап, саяхатын жалғастыруға дайындалды. Консорт Ян Мавэйде табытсыз, бірақ қызғылт жамылғыларға оралған хош иісті заттармен жерленді. 757 жылы император Суцзун болып таққа отырған ханзада Ли Хенг Чанъаньды қайта басып алып, бұрынғы император Сюаньцзун, кейіннен Тайшанг Хуанды (зейнеткер император) астанаға қайырды. Император Сюаньцзун Чанъаньға қайтып келе жатқанда Мавэй арқылы өтті. Ол Консорт Янның денесін тауып, оны құрметпен қайта жерлеуді қалаған. Сондықтан Ян жиі жұқа денелі болғандықтан танымал Императрица Жао Фэйянмен салыстырылады. Бұл өз кезегінде Чжао мен Ян арасындағы сұлулардың дене бітіміне сипаттама беретін Хуанфэй Яншу деген төрт сөзді идиомаға әкелді. Қазіргі заманда Янның дене бітімі туралы сипаттамалар әртүрлі. Ол әртүрліше сипатталды: "тоқ", "дөңгеленген", "толық денелі", "көк", "семіз". Алайда, кейбіреулер Янның семіз әйел ретінде сипатталуын ежелгі қытай мәтіндерін дұрыс түсінбеу немесе дене өлшемдеріне қатысты қазіргі заманғы стандарттарды қолданудың қатесі деп санайды. Янға бұрынғы Тан императорларының жеке меншігі болған Хуацин бассейнін пайдалануға рұқсат берілді.

Моданың әсері

Янгқа кейде ежелгі қытайлық корсет – хэзиді ойлап тапқандықтарын айтады.

Фильм

Принцесса Ян Гуйфэй (楊貴妃 Yōkihi), 1955 жылғы жапондық фильм, режиссері Кенжи Мизогучи. «Ұлыг Конкубина» (The Magnificent Concubine, Ян Кве Фэй), 1962 жылғы гонконгтық фильм, режиссері Ли Хан Сянь, басты рөлде Ли Ли Хуа. Ян Гуйфэй (楊貴妃), 1992 жылғы қытайлық фильм, режиссері Чэнь Цзялин. Конкубиня Янның ұрпақтары (杨贵妃后传), 1996 жылғы қытайлық фильм, режиссері Сяо Фэн, басты рөлде Хоу Цзюньцзе. Династияның әйелі, 2015 жылғы қытайлық фильм, басты рөлде Фан Бинбин. «Жын мысықтың аңызы», 2017 жылғы қытайлық фильм, режиссері Чэнь Кайге, Ян Гуйфэй рөлінде Сандрин Пинна.

Бейне ойындар

Янг Гуифэй Fate/Grand Order мобильдік ойынында шетелдік класты қызметші ретінде пайда болады. Оның әдемілігі және одан туындайтын алабұрлыштар сыртқы құдайға қызмет етуімен байланысты.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 51-том. Танның жаңа кітабы, 76-том. Зичжи Тунцзянь, 215, 216, 217, 218-томдар.