Тан әулетінің тәж мұрагері Ли Чэнцянь

Кіріспе

Тан әулетінің мұрагер ханзадасы, император Тайцзунның ұлы Ли Ченкян (李承乾) (618 – 5 қаңтар 645), әдепті аты Гаоминг (高明), ресми түрде Хеншанның Мин ханзадасы (恆山愍王), Қытайдың Тан әулетінің мұрагер ханзадасы болды. Ол император Тайцзунның тұңғыш ұлы және алғашқы мұрагер ханзадасы еді, бірақ кейіннен оның кіші інісі Ли Чжи (кейіннен император Гаоцзун) оның орнына тағайындалды. Ли Чэнцзянь 626 жылы, сегіз жасында (шығыс азиялық есептеу бойынша) мұрагер ханзада атанды, әкесі 4 қыркүйекте император болғаннан кейін. Жастығында ол жақсы қабылдау қабілетімен көзге түсті, бірақ сонымен қатар аяқ ауруынан да зардап шеккені айтылады. Кейіннен ол салғырт мінезді, империяны басқару жолдарын оқығанның орнына туцзюе (Tujue) әдет-ғұрыптарын ұстанған адам ретінде танылды. Император Тайцзунның назарында одан кіші ағасы, Вэй ханзадасы Ли Тайға жол берді. (Екеуінің де анасы – император Тайцзунның әйелі, император Чжансун.) 643 жылы император Тайцзун оны Ли Тайдың пайдасына биліктен шеттетуге дайындалып жатыр деп қорқып, генерал Хоу Чжунджимен бірге император Тайцзунды құлатуды жоспарлады. Құйрықшылық ашылып, ол мұрагер ханзада лауазымынан алынып, қарапайым халыққа дейін төмендетілді. Бірақ император Тайцзун, Ли Ченцзянның құлдырауына Ли Тай кінәлі деп есептеді, сондықтан тағы бір ұлын, Ли Чжиді (сонымен қатар император Чжансунның ұлы) мұрагер ханзада етіп тағайындады. Ли Чэнцзянь жер аударылды және 645 жылдың қаңтарында үй қамауында қарапайым адам ретінде қайтыс болды. Ол өлгеннен кейін, немере інісі император Сюаньцзунның тұсында императорлық ханзада атағына ие болды, оның немересі Ли Шицзи канцлер болғаннан кейін.

Ерте өмір

Ли Чэнцзянь 619 жылы дүниеге келді, император Гаодзу 618 жылы Тан әулетін құрғаннан кейін көп ұзамай. Ол император Гаодзудың ұлы, Цинь ханзадасы Ли Шимин мен оның әйелі, ханшайым Чжансуннің үлкен ұлы болды. Чэнцзянь залында (承乾殿) туғандықтан оған Чэнцзянь деп ат қойылды. 620 жылы ол Хеншан ханзадасы титулымен марапатталды, сонымен бірге оның кіші бауырлары Ли Кэ мен Ли Тай да ханзадалар атанды.

Тақ мұрагері болған алғашқы жылдары

626 жылы Ли Шимин өзінің ағасы Ли Цзяньчэнды, тәжді ханзаданы, және кіші ағасы Ли Юаньцзиді, Ци ханзадасын, Сюаньву қақпасындағы оқиға кезінде өлтіріп, билікті басып алды. Сол жылы император Гаодзу оған (император Тайцзун ретінде) тақты берді. Император Тайцзун Ли Ченцзяньның анасы ханшайым Чжансунды императорлық әйел етіп, Ли Ченцзяньды тәжді ханзада етіп тағайындады. 630 жылы Ду Рухуи канцлерінің ауруына орай, император Тайцзун Ли Ченцзяньды Дуға жеке бару үшін жіберді. Сол жылы император Тайцзун Ли Ченцзяньды үкіметтің атқарушы органынан (尚書省, Шаншу Шенг) келген шағымдарды тыңдауға ресми түрде тағайындады, бұл атқарушы орган мен императордың өзі арасында шағымданудың қосымша деңгейін құрды. Жоғары лауазымды шенеуніктер Ли Ган (李綱) және Сяо Ю оның бас кеңесшілері болды, және Ли Ченцзянь үкіметтік мәселелерді тыңдаған кезде оны Ли Ган және канцлер Фан Хуанлинг сүйемелдеді. 631 жылы ол өзінің ресми ереуіл рәсімін өткізді. 632 жылы қыста император Тайцзун император Гаодзу үшін (кейін Тайшань Хуан (зейнеткерген император) атағымен) император Гаодзудың Даань сарайында (大安宮) өткізген тойдан кейін, император Гаодзудың тақтайын жеке көтеріп алуға ниеттенді; император Гаодзу оған рұқсат бермеді, бірақ Ли Ченцзяньды император Тайцзунның орнына осы жұмысты істеуге жіберді. 633 жылы Ли Ченцзянь беймәлім ойын-сауыққа бейімділігі күшейгені айтылды, ал оның қызметкерлері Ю Чжинин, Ду Чжэнлунь және Конг Ингда оған мұндай іс-әрекеттерден бас тартуға жиі кеңес берді. Император Тайцзун Ю, Ду және Конгты мақұлдады және оларды марапаттады. 635 жылдың 25 маусымында император Гаодзу қайтыс болды. Император Тайцзун оның қазасына байланысты жоқтау жариялады. Осы уақытта Ли Ченцзянь шамамен 45 күн бойы мемлекеттік маңызды мәселелерді ресми түрде шешті, содан кейін император Тайцзун өзінің императорлық билігін қайтадан қолға алды, бірақ Ли Ченцзянь бұрынғыдан гөрі ең маңызды емес мәселелермен айналыса берді. Осы кезде Ли Ченцзяньның жақсы ойлау қабілеті мен логикалық ойлау дағдылары бар екені айтылды. Осы кезден бастап, император Тайцзун астанасы Чанъань қаласынан кеткен кезде, Ли Ченцзянь императорлық үкіметтің басшысы болар еді. 636 жылы Ли Ченцзяньның анасы, императорлық әйел Чжансун ауыр сырқатқа шалдықты. Ли Ченцзянь оған жалпы кешірім жариялауды және адамдарды буддалық немесе даостық монахтар болуға шақыруды ұсынды, құдайдың инаятын алу үшін. Императорлық әйел Чжансун оған кешірімдерге қарсы болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамады және император Тайцзунның буддизм мен даосизмді де жақтырмайтынын білді. Ли Ченцзянь бұл мәселені Фанмен талқылады, ол оның өтінішін император Тайцзунға жеткізді. Император Тайцзун жалпы кешірім жариялауды қалады, бірақ императорлық әйел Чжансун одан бас тартты. Ол сол жылы 28 шілдеде қайтыс болды.

In 626, Li Shimin seized power after ambushing and killing his older brother Li Jiancheng, the Crown Prince, and younger brother Li Yuanji, the Prince of Qi, at the Incident at Xuanwu Gate, and later that year, Emperor Gaozu yielded the throne to him (as Emperor Taizong). Emperor Taizong created Li Chengqian's mother Princess Zhangsun empress, and created Li Chengqian crown prince. In 630, in order to show honor to the chancellor Du Ruhui in Du's illness, Emperor Taizong sent Li Chengqian to personally visit Du. Later that year, Emperor Taizong formally made Li Chengqian in charge of listening to legal appeals where the litigants were dissatisfied with the judgments made by the executive bureau of the government (尚書省, Shangshu Sheng), putting a layer of appeal between the executive bureau and the emperor himself. The senior officials Li Gang (李綱) and Xiao Yu were made his senior advisors, and whenever Li Chengqian were officially hearing governmental matters, he would be accompanied by Li Gang and the chancellor Fang Xuanling. In 631, he held his official rite of passage. In winter 632, after a feast Emperor Taizong held for Emperor Gaozu (then with the title Taishang Huang (retired emperor)) at Emperor Gaozu's Da'an Palace (大安宮), Emperor Taizong wanted to hold up Emperor Gaozu's litter personally; Emperor Gaozu disallowed it, but had Li Chengqian take Emperor Taizong's place in doing so. Meanwhile, by 633, Li Chengqian was said to be beginning to favor frivolous games, and his staff members Yu Zhining, Du Zhenglun, and Kong Yingda often advised him to not do so. Emperor Taizong approved of Yu, Du, and Kong, and rewarded them. On 25 June 635, Emperor Gaozu died. Emperor Taizong observed a period of mourning for him. During that time, Li Chengqian formally ruled on important matters of state for about 45 days, after which Emperor Taizong resumed his imperial authority, but still had Li Chengqian rule on more minor issues. It was around this time that Li Chengqian was said to have good judgment and logical abilities. From this point on, whenever Emperor Taizong was away from the capital Chang'an, Li Chengqian would be in charge of the imperial government. In 636, Li Chengqian's mother Empress Zhangsun was seriously ill. Li Chengqian suggested to her that a general pardon be declared and that people be encouraged to become Buddhist or Taoist monks to try to gain divine favor. Empress Zhangsun disallowed it, disfavoring pardons herself and knowing that Emperor Taizong also disapproved of Buddhism and Taoism. Li Chengqian then discussed the matter with Fang, who relayed his request to Emperor Taizong. Emperor Taizong wanted to declare a general pardon, but was dissuaded by Empress Zhangsun. She died later that year, on 28 July.

Ли Тайға қарсы күрес

Осы уақытқа дейін әдебиетте ақылды және талантты саналған Ли Тай, Ли Чэнцзяньнан император Тайцзунның ықыласын арттырды, сондықтан 638 жылы император Тайцзун императорлық ханзаданың бір күні өз қызметкерлерінің билеушісі болуы мүмкін емес екенін айтты, ал Ван Гуи жоғары лауазымды шенеуніктердің императорлық ханзадалардан басқа ханзадаларға бас иіп сәлемдемеуі керек екенін ұсынғанда. Ли Чэнцзянь, кеңесшісі Чжан Сюаньсудың (張玄素) насихатына қарамастан, оқуын тоқтата тұрып, ойын-сауықтарының оқуына кедергі келтіруге рұқсат берді. Бір кезде Чжан оның қамыс сырнай ойнауына наразылық білдіргеннен кейін, Ли Чэнцзянь қамыс сырнайларын қиратты, бірақ Чжанның кеңесін тыңдамады. 641 жылы император Тайцзун шығыс астанасы Луоянға келгенде, Ли Чэнцзянь Чанъаньды басқарды, оған канцлер Гао Шилиан (оның үлкен ағасы) көмектесті. Сол кезде Ли Чэнцзянь өзінің жеке қатысушылары ретінде қызмет ететін күзетшілер тобын жинады, ал Ю Чжининнің (虞世南) шын ниетімен берген кеңесіне ашуланып, Чжан Шичжэнь (張師政) және Гэган Чэнцзи (紇干承基) қатысушыларын Юды өлтіруге жіберді. Бірақ Чжан мен Гэган Юдың анасының аза тұру кезеңінде екенін көргенде, өлтіруден бас тартты. Ал 642 жылы Ли Тай көптеген ғалымдарды жұмысқа алғандықтан, император Тайцзун Ли Тайдың жалақысын Ли Чэнцзянның жалақысынан асып кеткенше арттырды. Император Тайцзун әдетте кеңес тыңдайтын Чжу Суйлян бұған қарсы кеңес берді, бұл қақтығысқа әкеледі деп сенді. Екінші жағынан, император Тайцзун Ли Чэнцзянның шығындарына барлық шектеулерді алып тастады, бұл Ли Чэнцзянның ысырапшылдығына себеп болды. Чжан ысырапшылдыққа қарсы кеңес бергенде, Ли Чэнцзян қатты ашуланып, қызметшілерін Чжанды үлкен қамшылармен шабуылдауға жіберіп, оны өлтіруге жақындады. Император Тайцзунның Ли Тайға деген ықыласы айқын болғандықтан, Ли Чэнцзянды қолдаған және Ли Тайды қолдаған фракциялар сарайда пайда болды. Ли Тайдың Ли Чэнцзянның орнын алмастыруы туралы болжамдарды басу үшін император Тайцзун құрметті канцлер Вэй Чжэнді Ли Чэнцзянның аға кеңесшісі етіп тағайындады, бірақ бұл қауесеттерді тоқтатуға жеткіліксіз болды. 643 жылдың көктемінде император Тайцзун Ли Чэнцзянның қайтыс болған жағдайында (Ли Чэнцзянның аяқ ауруы - тарихи есептер қандай ауру екенін нақты көрсетпеген - шенеуніктер арасында жақсы белгілі болды) Ли Чэнцзянның ұлы Ли Сян (李象) таққа өзге ханзада емес, мұрагер болады деп жариялағаннан кейін де қауесеттер жалғасты. Ли Чэнцзян музыканы, әйелдерді және аң аулауды ұнатты, осы істерге ысырапшылдықпен қатысты, бірақ сыртқа әдептілік сыртын көрсетті. Оның күзетшілері арасында ол түрік әдет-ғұрыптарын жиі қабылдады, түрік киімдерін киіп, түрік тілінде сөйлеп, түрік лагерьлерінде тұратын. Сонымен қатар, Ли Чэнцзянның тағы бірнеше әрекеттері император Тайцзунның ашуын тудырды. Гомосексуализм. Ли Чэнцзян «Жүрегімді қанағаттандыратын» (稱心) деген лақап атымен белгілі жас жігітті жақсы көріп, мүмкін жыныстық қатынаста болған. Ол сондай-ақ даосистік монахтар Цин Ин (秦英) және Вэй Лингфу (韋靈符) -на қолдау көрсетті және императорлық поддандылар арасында өте жаман деп есептелетін сиқырлы әрекеттер жасауға рұқсат берді. Император Тайцзун осы туралы білгеннен кейін Чэнсин мен даосистік монахтарды өлімге кесті. Ли Чэнцзян император Тайцзунға Ли Тай хабарлаған деп сеніп, Ли Тайға деген ашуын күшейтті, сонымен қатар Ченсиннің өліміне қайғырып, бірнеше ай бойы императорлық жиналыстарға қатысудан бас тартты және сарайының ішінде Ченсинге арналған ғибадатхана құрды.

By this point, Li Tai, who was considered intelligent and talented in literature, had gained Emperor Taizong's favor over Li Chengqian—so much so that in 638, Emperor Taizong let it slip out that it was not impossible that an imperial prince would one day be his officials' overlord, when Wang Gui suggested that high level officials not be required to bow to imperial princes other than the crown prince. Li Chengqian, meanwhile, was allowing his games to interfere with his studies, despite urgings of his advisor Zhang Xuansu (張玄素). At one point, after Zhang expressed disapproval of his playing drums, Li Chengqian destroyed his drums, but was not otherwise listening to Zhang's advice. In 641, When Emperor Taizong visited the eastern capital Luoyang, Li Chengqian was in charge of Chang'an, assisted by the chancellor Gao Shilian (his granduncle). Around that time, Li Chengqian had gathered a group of guards who served as his personal assassins, and when he grew angry at the earnest urgings by Yu Zhining, he sent his assassins Zhang Shizheng (張師政) and Gegan Chengji (紇干承基) to kill Yu, although Zhang and Gegan, when they saw that Yu was observing a mourning period for his mother, relented and did not kill Yu. Meanwhile, in 642, with Li Tai engaging many scholars on staff, Emperor Taizong had increased Li Tai's stipend so much that it exceeded Li Chengqian's. The official Chu Suiliang, whose advice Emperor Taizong usually listened to, advised against this, believing that this would bring conflict. Instead, Emperor Taizong removed all limits on Li Chengqian's spending, causing Li Chengqian to be wasteful. When Zhang advised against wastefulness, Li Chengqian became so displeased that he sent servants to attack Zhang with large whips, almost killing him. With Emperor Taizong's favors for Li Tai apparent, there began to be a faction that supported Li Chengqian and a faction that supported Li Tai at court. In order to quell the speculations about Li Tai's replacing Li Chengqian, Emperor Taizong made the honored chancellor Wei Zheng Li Chengqian's senior advisor, but this failed to end the rumors. The rumors also continued to persist even after Emperor Taizong publicly declared in spring 643 that even if Li Chengqian died (as Li Chengqian's foot illness—the historical accounts did not specify what kind of illness—was well known among the officials), Li Chengqian's son Li Xiang (李象) would inherit the throne, not another prince. It was said that Li Chengqian favored music, women, and hunting, and was wasteful in pursuing these things, but at the same time maintained a veneer of virtue to the outside world. Among his guards, he often took on Turkic customs, wearing Turkic clothes and spoke Turkic, often engaging in Turkic style camping. Meanwhile, several other acts of Li Chengqian were also drawing Emperor Taizong's ire. Homosexuality. Li Chengqian had favored a young man that he nicknamed Chengxin (稱心, meaning, "satisfying my heart"), probably in a sexual relationship. He had also favored Taoist monks Qin Ying (秦英) and Wei Lingfu (韋靈符), and he had them use magic—acts that were considered extremely disapproved among imperial subjects. When Emperor Taizong found out about these things, he put Chengxin and the Taoist monks all to death. Li Chengqian, believing that it was Li Tai who informed Emperor Taizong, became increasingly angry with Li Tai, and he, in sadness over Chengxin's death, also refused to attend imperial gatherings for months, while establishing a shrine for Chengxin within his palace.

Көшіру және өлім

Осы уақытта Ли Тайдың жақтастары Ли Тайдың қабілеттері туралы әңгіме таратып, халық арасында оны мұрагер ханзада ету керек деген пікірді қалыптастыруға тырысты. Ли Чэнцзянь күдікке толып, өз жақтастарымен не істеу керектігін талқылай бастады. Оның ең жақын серіктері – Хан ханзадасы Ли Юаньчан (李元昌), императорлық сақшылардың басшысы Ли Аньян (李安儼), туысы Чжао Цзе (趙節) және Ду Рухуйдың ұлы, оның күйеу інісі Ду Хэ (杜荷) болды. Соңында ол генерал-майор Хоу Чжунджиді де шақырды, оның күйеу баласы Хелан Чуши (賀蘭楚石) Ли Чэнцзяннің сақшылар басшысы еді, және император Тайцзонды құлатуды жоспарлады. 643 жылдың көктемінде Ли Чэнцзяннің кіші інісі, Ци ханзадасы Ли Ю (李祐), үй шаруашылығының басшысы Куан Ванжиге (權萬紀) наразы болып, оны өлтіріп, содан кейін бүлік көтерді. Ли Ю көп ұзамай жеңіліп, тұтқындалды. Император Тайцзун Ли Юдың серіктестерін терген кезде Геган Ченджи тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Геган өзін құтқару үшін құйрық тістеп, жоспарды ашты. Император Тайцзун дүрбіліп, жоғары лауазымды шенеуніктер Чжансун Вуджи (императрица Чжансунның ағасы), Фан Хуанлин, Сяо Ю және Ли Шиджи, сондай-ақ жоғарғы соттың, заң шығару бюросының және емтихан бюросының қызметкерлерін тергеуге шақырды, осылайша жоспардың көлемі анықталды. Император Тайцзун Ли Чэнцзянмен не істеу керектігі туралы кеңес сұрағанда, Лай Цзи оны кешіруді ұсынды, император Тайцзун келісті. 29 сәуірде ол Ли Чэнцзянды тақтан түсіріп, қарапайым азаматқа дейін төмендетті, сонымен қатар Ли Юаньчанға өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді. Хоу және басқа да қастандықшылар өлім жазасына кесілді. Император Тайцзун Ли Тайға мұрагер ханзада болатынын айтқанмен, көп ұзамай Ли Чэнцзяннің құлауына Ли Тайдың іс-қимылдары себеп болды деп ойлады. Император Тайцзун Ли Чэнцзянға келгенде, ол оған: "Мен бұрыннан мұрагер ханзадамын, менің іздеуіме не керек? Ли Тай маған қарсы жиі артық-кем ойлар ойластырды, сондықтан мен жақтастарыммен қалай құтылу керектігін талқылауға мәжбүр болдым. Сондықтан олар маған сатқындық жасауды ұсынды. Егер сен Ли Тайды мұрагер ханзада етсең, оның тұзағына түсесің" деді. Император Тайцзун келісіп, Чжансун Вуджи император Чжансунның тағы бір ұлын, Жин ханзадасы Ли Чжиді мұрагер ханзада етуді ұсынғандықтан, император Тайцзун Ли Тайды үй қамауына алып, оның титулын төмендетті, бірақ ханзада титулын сақтап қалды. 643 жылдың күзінде император Тайцзун Ли Чэнцзян мен Ли Тайды Циан префектурасына (黔州, қазіргі Чунциннің оңтүстік-шығысы) жер аударды. 645 жылдың басында Ли Чэнцзян Чэн провинциясында қайтыс болды. Император Тайцзун оны герцогке лайықты құрметпен жерлеуді бұйырды. Ли Чэнцзяннің немересі Ли Шицзи, Ли Чэнцзяннің шөбересі император Сюаньцзунның тұсында канцлер болғаннан кейін, император Сюаньцзунмен әкесін қорғап сөйледі. 736 жылы император Сюаньцзун қайтыс болғаннан кейін Ли Чэнцзянға Хеншан ханзадасы атағын қайта берді – бұл атақты ол бұрын иеленген еді – және оған Мин (愍, "қайғылы") деген есім берді.

Meanwhile, Li Tai was having officials who were in his faction often spread news about Li Tai's abilities, trying to create an impression among the people that Li Tai should be crown prince. Li Chengqian was becoming increasingly insecure, and he began to discuss within his own faction what to do. His closest allies included his uncle Li Yuanchang (李元昌) the Prince of Han, the imperial guard commander Li Anyan (李安儼), his cousin Zhao Jie (趙節), and Du Ruhui's son and his brother in law Du He (杜荷). Eventually, he also invited the major general Hou Junji, whose son in law Helan Chushi (賀蘭楚石) was Li Chengqian's guard commander, into the plot, and considered overthrowing Emperor Taizong. In spring 643, however, Li Chengqian's younger brother Li You (李祐) the Prince of Qi, resentful of the head of his household, Quan Wanji (權萬紀), killed Quan and then rebelled. Li You was soon defeated and captured, and when Emperor Taizong investigated Li You's co conspirators, Gegan Chengji was arrested and sentenced to death. Gegan, in order to save himself, revealed the plot. Emperor Taizong, in shock, convened the senior officials Zhangsun Wuji (Empress Zhangsun's brother), Fang Xuanling, Xiao Yu, and Li Shiji, as well as officials from the supreme court, the legislative bureau, and the examination bureau, to investigate, and the extent of the plot was revealed. When Emperor Taizong requested opinions on what to do with Li Chengqian, Lai Ji suggested sparing him, and Emperor Taizong agreed. On 29 April, he deposed Li Chengqian and reduced him to commoner rank, while ordering Li Yuanchang to commit suicide. Hou and the other conspirators were all executed. Emperor Taizong initially told Li Tai that he would be created crown prince, but soon came to believe that Li Tai's machinations were responsible for Li Chengqian's downfall. When Emperor Taizong himself visited Li Chengqian, Li Chengqian told him:

I was already crown prince, and what else could I be looking for. It is because Li Tai often conspired against me, and I had to therefore discuss with my staff how to save myself. Those overly ambitious people thus suggested that I commit treason. If you create Li Tai crown prince, you are falling into his trap. Emperor Taizong agreed, and as Zhangsun Wuji proposed creating another son by Empress Zhangsun, Li Zhi the Prince of Jin, crown prince, Emperor Taizong did so, putting Li Tai under house arrest as well and reducing his title, although keeping the title a princely title. In fall 643, Emperor Taizong exiled both Li Chengqian and Li Tai—in the case of Li Chengqian, to Qian Prefecture (黔州, modern southeastern Chongqing). Around the new year 645, Li Chengqian died at Cheng Prefecture. Emperor Taizong ordered that he be buried with the honors due a duke. After Li Chengqian's grandson Li Shizhi became chancellor during the reign of Li Chengqian's grandnephew Emperor Xuanzong, he often spoke to Emperor Xuanzong in defense of his grandfather. In 736, Emperor Xuanzong posthumously honored Li Chengqian the Prince of Hengshan—a title that he previously held—and gave him the posthumous name of Min (愍, meaning "suffering").