Тан әулетінің саяси күрескері Ли Тай

Кіріспе

Қытай биі, император Тайцзунның ұлы Ли Тай (620 – 14 қаңтар 653), әдепті аты Хуйбао (惠褒), лақап аты Цинкэ (青雀), ресми атауы Пу Гонг биі (濮恭王), Қытай Тан әулетінің император биі болған. Вэй биі атағын алған Ли Тай, әкесі император Тайцзунның әдеби қабілетімен және оқуға құштарлығымен бағаланған. Оның ағасы Ли Ченцзянь мұрагерлік таққа талапкер болған, бірақ Ли Тай және оның жақтастары сол лауазымды иеленуді көздеп, 643 жылы Ли Ченцзянді опасыздыққа итермеледі. Ли Ченцзяньнің қастандығы ашылғаннан кейін, ол тақтан алынып, император Тайцзун Ли Тайды жаңа мұрагер ханзада етіп тағайындауға келісті. Бірақ император Тайцзун Ли Тайдың Ли Ченцзянді көтеріліске итергенін және кіші інісі Ли Чжиге, Жин биіне, жаман ниетпен қарағанын байқады. Сондықтан император Тайцзун Ли Чжиді мұрагер ханзада етіп тағайындады. Ли Тайдің дәрежесі төмендетіліп, қысқа мерзімге үй қамауына алынды, содан кейін жер аударылды. Ол 653 жылы жер аударуда қайтыс болды. Лонгмен үңгіріндегі Биньян оңтүстік үңгірінің негізгі қабырғасындағы будда мүсіндері Ли Тайдың қайтыс болған анасы, император Цзянсунға арналған.

Ерте өмір

Ли Тай – Ли Шиминнің төртінші ұлы, сол кезде әкесі Гаозу императорының астындағы Цин патшасы болатын. Оның анасы – Ли Шиминнің әйелі Чжансун ханшайым, ол бұрын оның ағасы Ли Ченцзянды дүниеге әкелген еді, ал кейін тағы бір ұлы (Ли Чжи) мен үш қызы (болашақта Чанле, Цзиньян және Синчен ханшайымдары) дүниеге келді. 620 жылы ол Иду патшасы болып жарияланды, сонымен бірге Ли Ченцзянь және Ли Шиминнің тағы бір ағасы Ли Кэ (Ли Шиминнің күңі Ян Консорттың (Сүй императоры Янның қызы) ұлы) да патшалар атанды. 621 жылы ол Вэй патшасы (衛, кейінгі 魏 атағынан өзгеше) болып тағайындалды және ерте қайтыс болған ағасы Ли Сюаньбаның (李玄霸) әулетіне қабылданып алынды. 626 жылы Ли Шимин, тәждік мұрагер ағасы Ли Цзяньчэнмен күшті бәсекелестікке түсіп, Хуаньву қақпасында Ли Цзяньчэнге және Ли Цзяньчэнге қолдау көрсеткен Цы патшасы Ли Юаньцзиге шабуыл жасап, оларды өлтірді. Ол император Гаозуді алдымен оны тәждік мұрагер етіп, содан кейін тақты оған (Тайцзунг императоры ретінде) беруге мәжбүр етті. Ли Тайдың анасы Чжансун ханшайымды императрица, ал Ли Тайдың ағасы Ли Ченцзянды тәждік мұрагер етіп тағайындады. 628 жылы Ли Тайдың атағы Юэ патшасына өзгертілді (Тайцзунг Ли Сюаньбаның мұрагері етіп Ли Баодингті (李保定) тағайындады), және ол Ян префектурасының (揚州, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) коменданты болды, бірақ Ян префектурасына жіберілмей, астанасы Чанъаньда қалды. 633 жылы ол Фу префектурасының (鄜州, қазіргі Яньань, Шэньси) коменданты болды, бірақ ол да сол жерге жіберілмеген сияқты, ал 634 жылы ол Yong префектурасының (雍州) префекторы болды.

Вэйдің ханзадасы ретінде

636 жылы Ли Тайдың атағы Вэй ханзадасы (魏) болып өзгертілді, және ол Сиань префектурасының (相州, шамамен қазіргі Хандан, Хэбэй) басқарушысы етіп тағайындалды, бірақ ол сол жерге жіберілмеді, Чанъаньда қалды. Осы кезде император Тайцзун Ли Тайдың әдеби қабілетін жоғары бағалап, оған ғалымдардан құрылған штаб ұстауға рұқсат берді. Сонымен қатар, Ли Тайдың денесі ауыр болғандықтан, сарайға жаяу жүрмей, төсеніште отырып кіруіне мүмкіндік берді. Жоғары лауазымды шенеуніктер Ли Тайды сыйламағандары туралы хабарлар жеткенде, ол оларға ашуланды, бірақ канцлер Вэй Чжэн Конфуцийдің рәсімдеріне сәйкес, жоғары лауазымды шенеуніктердің Ли Тайдан жоғары дәрежеде болуы тиіс екенін еске салғаннан кейін, ашуын басып тынды. 637 жылы император Тайцзун бұрынғы канцлер Ван Гуйді Ли Тайдың ұстазы етіп тағайындады және Ли Тайға Ванды өз әкесіне көрсеткендей құрметпен қарауын бұйырды. Ли Тай осылай істеді, ал Ван бұны қабылдады. 640 жылы император Тайцзун жеке Ли Тайдың үйіне сапар шекті. Осы оқиғаны тойлау үшін император Тайцзун Чанъаньдағы ұсақ қылмыскерлерді кешірді, Ли Тайдың ауданына бір жылға салық жеңілдік берді және Ли Тайдың қызметкерлері мен ауданының еңбек еткен азаматтарына сыйлықтар берді. Осы уақытта Ли Тайдың қызметкері Су Сюй (蘇勖) оған бұрынғы дәуірлердегі талантты ханзадалар сияқты, үлкен әдеби еңбекке тапсырыс беруді ұсынды. Сөйтіп, Ли Тай «География журналы» (Kuodi Zhi) еңбегін жасауға тапсырыс берді және жобаны басқару үшін Сяо Дэйян (蕭德言), Гу Ин (顧胤), Цзян Яцин (蔣亞卿) және Ся Ян (謝偃) лауазымды адамдарды тағайындады. Бастапқыда еңбек Чанъаньда жазылды, бірақ Ли Тайдың ғалымдар штабының көптеген ақсүйек жастармен кездесулері жұмыстарына кедері келтірді. Ли Тай олардың уақыты тиімді пайдаланылмай жатқанын байқап, оларды далаға – түрлі префектураларға – деректер жинауға және жазуға жіберді. Ли Тайдың ғалымдары төрт жылдың ішінде 550 томдық еңбекті аяқтады. 642 жылы жұмыс аяқталды, император Тайцзун Ли Тайды көп мөлшерде жібекпен марапаттады. Осы кезде Ли Тайдың штабы соншалықты үлкейді, императорлық жәрдемақы Ли Тайға берілетін ақша Ли Чэнцзяньға берілетін ақшадан асып кетті. Чиновник Чу Суйлиан император Тайцзунға мұның дұрыс емес екенін айтты, император Тайцзун келісті, бірақ Ли Тайдың жалақысын төмендетудің орнына Ли Чэнцзяньның шығындарына барлық шектеулерді алып тастады, бұл Ли Чэнцзяньды, ол өмір салтында ысырапшыл болғандықтан, одан да ысырапшыл болуға итермеледі. Император Тайцзун сондай-ақ Ли Тайды Ли Чэнцзяньның сарайының жанындағы Вудэ сарайына (武德殿) көшірді, бұл әрекет Вэй Чжэннің пікірінше орынсыз болды, сондықтан император Тайцзун бұл шешімнен бас тартты.

In 636, Li Tai's title was changed to Prince of Wei (魏), and he was made the commandant at Xiang Prefecture (相州, roughly modern Handan, Hebei), but again, he was not sent there, but remained at Chang'an. By this point, Emperor Taizong had begun to favor Li Tai greatly for his literary talent, he permitted Li Tai to retain a staff of scholars, and also, because Li Tai was obese, allowed him to ride a litter into the palace rather than walk. When rumors reached him that the high level officials dishonored Li Tai, he grew angry at them, but relented after the chancellor Wei Zheng pointed out that, in fact, according to Confucian ceremonies, those high level officials were in fact supposed to be higher in rank than Li Tai. In 637, Emperor Taizong made the senior official Wang Gui, a one time chancellor, Li Tai's teacher, and he ordered Li Tai to honor Wang as if he were honoring his own father. Li Tai did so, and Wang accepted this. In 640, Emperor Taizong personally visited Li Tai's mansion, and to celebrate the occasion, Emperor Taizong pardoned the minor criminals of Chang'an, exempted Li Tai's neighborhood of its taxes for one year, and gave awards to Li Tai's staff members and the seniors in Li Tai's neighborhood. Meanwhile, Li Tai's staff member Su Xu (蘇勖) suggested to him that, like the talented princes in past dynasties, he should commission a major literary work, so Li Tai commissioned the work Journal of Geography (Kuodi Zhi) and retained the officials Xiao Deyan (蕭德言), Gu Yin (顧胤), Jiang Yaqing (蔣亞卿), and Xie Yan (謝偃) to head the project. Initially, the work was drafted at Chang'an, and his staff scholars received so many visitors among the noble youths that they were distracted from their work. Li Tai saw that their time was not being productive, and so sent them out to the field—the various prefectures—to collect data and write. It took four years for Li Tai's scholars to complete the work, which had 550 volumes. The work was completed in 642, and Emperor Taizong rewarded Li Tai with a large supply of silk. By this point, Li Tai's staff was growing so large that the imperial stipend to Li Tai exceeded that to Li Chengqian. The official Chu Suiliang suggested to Emperor Taizong that this was improper, and Emperor Taizong agreed—but rather than reducing Li Tai's stipend, he removed all limits on Li Chengqian's spending, which led to Li Chengqian, who was already wasteful in his lifestyle, to be even more wasteful. Emperor Taizong also had Li Tai move to Wude Palace (武德殿), next to Li Chengqian's palace—an action that Wei Zheng considered inappropriate, and so Emperor Taizong reversed.

Ли Чэнцзяньмен күрес

Осы уақытта Ли Ченцзянь император Тайцзунның ықыласынан айырылып, ысырапшылдығы мен оқудың орнына ойын-сауыққа құмарлығы үшін оның наразылығын тудырды. Ол сондай-ақ тарихи жазбаларда оның мәні нақты көрсетілмеген аяқ ауруынан да зардап шекті. Ли Тай ағасының мұрагерлік тағын басып алу ниетіне ие болды, ал бірқатар шенеуніктер осыны мүмкіндік деп пайдаланып, Ли Тайдың төңірегіне жинала бастады, нәтижесінде үкімет Ли Тайдың және Ли Ченцзяньнің топтарына бөлінді. 642 жылы Ли Ченцзяньды Ли Таймен алмастыру туралы қауесеттерді тарату үшін император Тайцзун ауырған Вэй Чжэньді Ли Ченцзяньнің аға кеңесшісі етіп тағайындады, бірақ бұл қауесеттерді тоқтатуға жеткіліксіз болды. Осы арада Ли Тайдың штаб басшылары Вэй Тинг (韋挺) және Ду Чуке (杜楚客, қайтыс болған канцлер Ду Рухуидің інісі) Ли Тайдың беделін арттырып, Ли Ченцзянды жамандау жоспарларын жасады, соның салдарынан халық Ли Ченцзянға теріс көзқараспен қарасты. 643 жылға қарай Ли Ченцзянь император Тайцзунның оны тақтан түсіруі мүмкін деген қорқынышқа жетеді, сондықтан ол император Тайцзунды құлату үшін генерал-майор Хоу Чжунжи, император Тайцзунның ағасы Ли Юаньчан (李元昌) Хан әмірі, императорлық гвардия командирі Ли Аньян (李安儼), туысы Чжао Цзе (趙節) және Ду Чукенің туысы Ду Хе (杜荷, Ду Рухуидің ұлы) сияқты бірқатар шенеуніктермен сөз байласты. Алайда сол жазда Ли Ченцзянь мен Ли Тайдың кіші әйелі Ли Ю (李祐) Ци әмірі, үй шаруасының басшысы Куан Ванжиге (權萬紀) наразылық білдіріп, оны өлтіріп, содан кейін бүлік көтерді. Бірақ Ли Ю көп ұзамай жеңіліп, тұтқындалды, ал император Тайцзун Ли Юдың серіктестерін терген кезде Ли Ченцзяньнің серіктесі Геган Ченцзи (紇干承基), Ли Ченцзянь үшін саскін болған және оның құдайына қатысқан адам тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Геган өзін құтқару үшін құйрық жалды. Император Тайцзун осы жағдайға қатты қайғырып, жоғары лауазымды шенеуніктер Чжансун Вуджи (императрица Чжансунның ағасы), Фан Хуанлинг, Сяо Ю және Ли Шиджи, сондай-ақ жоғарғы соттың, заң шығару бюросының және емтихан бюросының қызметкерлерін тергеуге шақырды, соның нәтижесінде құйрықтың ауқымы анықталды. Император Тайцзун Ли Ченцзяньмен не істеу керектігі туралы пікір сұрағанда, Лай Цзи оны кешіруді ұсынды, император Тайцзун оған келісті. Ол Ли Ченцзянды тақтан түсіріп, қарапайым азаматқа дейін төмендетті, ал Ли Юаньчанға өз-өзіне қол салуға бұйрық берді. Хоу және басқа да қастандық жасағандардың барлығы да өлім жазасына кесілді.

Meanwhile, Li Chengqian was losing favor with Emperor Taizong over his wastefulness and favor for games rather than study. He also suffered from a foot illness that the nature was not specified in historical accounts. Li Tai began to have ambitions on displacing his older brother as crown prince, and a number of officials, seeing this as an opportunity, began to congregate around Li Tai, causing the government to divide into Li Tai's faction and Li Chengqian's faction. In 642, in order to dispel rumors that he was about to replace Li Chengqian with Li Tai, Emperor Taizong made Wei Zheng, then ill, Li Chengqian's senior advisor, but that failed to stop the rumors. Meanwhile, Li Tai's chiefs of staff, Wei Ting (韋挺) and Du Chuke (杜楚客, brother to the deceased chancellor Du Ruhui), were making plans for Li Tai to enhance his reputation and defame Li Chengqian, and the public began to perceive Li Chengqian negatively. By 643, Li Chengqian was so fearful that Emperor Taizong was about to depose him that he conspired with a number of officials, including the major general Hou Junji, Emperor Taizong's brother Li Yuanchang (李元昌) the Prince of Han, the imperial guard commander Li Anyan (李安儼), his cousin Zhao Jie (趙節), and Du Chuke's nephew Du He (杜荷, Du Ruhui's son), to overthrow Emperor Taizong. That summer, however, Li You (李祐) the Prince of Qi, a younger brother to both Li Chengqian and Li Tai, resentful of the head of his household, Quan Wanji (權萬紀), killed Quan and then rebelled. Li You was soon defeated and captured, and when Emperor Taizong investigated Li You's co conspirators, Li Chengqian's associate Gegan Chengji (紇干承基), who had been an assassin for Li Chengqian and was involved in his conspiracy, was arrested and sentenced to death. Gegan, in order to save himself, revealed the plot. Emperor Taizong, in shock, convened the senior officials Zhangsun Wuji (Empress Zhangsun's brother), Fang Xuanling, Xiao Yu, and Li Shiji, as well as officials from the supreme court, the legislative bureau, and the examination bureau, to investigate, and the extent of the plot was revealed. When Emperor Taizong requested opinions on what to do with Li Chengqian, Lai Ji suggested sparing him, and Emperor Taizong agreed. He deposed Li Chengqian and reduced him to commoner rank, while ordering Li Yuanchang to commit suicide. Hou and the other conspirators were all executed.