Кіріспе

Б.з.д. 301 жылғы шайқас Диадохилердің төртінші соғысын аяқтады. Ипсус шайқасы (Ἱψός) Фригиядағы Ипсус қаласының жанында б.з.д. 301 жылы өтті. Азияның ірі бөлігін билеген македониялық Антигон I Монофталм мен оның ұлы Деметрий, Александрдың басқа үш мұрагері – Македония билеушісі Кассандр, Фракия билеушісі Лисимах және Вавилония мен Парсы билеушісі Селевк I Никатордан құралған коалицияға қарсы тұрды. Осы көшбасшылардың ішінде тек Лисимах ғана Александрдың соматофилактарының бірі болған.

Өмірбаян

Диадохилердің екінші соғысынан (б.з.д. 315) кейін қарт сатрап Антигон I Монофтальмус Македония империясының Азия территорияларын (Кіші Азия, Сирия және шығыс сатрапияларын) даусыз өзіне бағындырды. Бұл Антигонға Македония империясының толық билігін иеленуге мүмкіндік берді. Антигонның күшінің артуы басқа ірі мұрагерлерді алаңдатты, нәтижесінде б.з.д. 314 жылы Диадохилердің үшінші соғысы басталды. Онда Антигон Кассандрдың (Македонияның билеушісі), Лисимахтың (Фракияның билеушісі) және Птолемейдің (Мысырдың билеушісі) одағына қарсы тұрды. Бұл соғыс б.з.д. 311 жылы бейбіт келісіммен аяқталды. Содан кейін Антигон империяның шығыс сатрапияларында өзін қайта орнатуға тырысқан Селевкке шабуыл жасады. Нәтижесінде Бабыл соғысы б.з.д. 311 жылдан 309 жылға дейін созылды, Антигон жеңіліске ұшырады, ал Селевк Вавилония сатрапиясын және шығыс территорияларының билігін қайта алды. Антигон басқа мәселелерге ден қойғанда, Птолемей Эгей теңізі мен Кипрде өзінің билігін кеңейтіп жатты. Сондықтан Антигон б.з.д. 308 жылы Птолемейге қарсы соғысты жаңартты, осымен Диадохилердің төртінші соғысы басталды. Антигон өзінің ұлы Димитрийді Грекияны қайта бағындыруға жіберді, ал 307 жылы ол Афинаны алды, Кассандрдың губернаторы Фалеронды қуды және қаланы қайтадан еркін деп жариялады. Содан кейін Димитрий Птолемейге қарсы жорық жасап, Кипрді жаулап алды және Кипрдегі Саламис шайқасында Птолемейдің флотын жеңді. Осы жеңістен кейін Антигон мен Димитрий екеуі де Македония тағына талапкер болды, оларға көп ұзамай Птолемей, Селевк, Лисимах және, ақырында, Кассандр да қосылды. 306 жылы Антигон Мысырға шабуыл жасауға тырысты, бірақ дауылдар Димитрийдің флотына жеткізілімдер жеткізуге кедергі келтірді, сондықтан ол үйіне қайтуға мәжбүр болды. Кассандр мен Птолемей әлсірегендіктен, ал Селевк Шығысты бақылауға тырысып жатқандықтан, Антигон мен Димитрий назарын Родосқа аударды, оны Димитрийдің әскерлері б.з.д. 305 жылы қоршауға алды. Аралға Птолемей, Лисимах және Кассандрдан әскерлер келді. Ақырында родостықтар Димитриймен келісімге келді: олар Антигон мен Димитрийді барлық жауларға қарсы қолдайды, бірақ олардың одақтасы Птолемейді есепке алмайды. Птолемей Родостың құлауын болдырмағандығы үшін Сотер ("Құтқарушы") атағын алды, бірақ жеңіске ақырында Димитрий жетті, себебі ол Грекияда Кассандрға шабуыл жасауға еркін мүмкіндік алды. Сондықтан Димитрий Грекияға оралды және Грекия қалаларын азат етуге кірісті, Кассандрдың гарнизондарын және Антипатридтік олигархияларды қуды. Бұл Димитрийдің 303 және 302 жылдары көп күшін жұмсады. Димитрийдің соғыс күші Грекиядағы және, ақырында, Македониядағы өзінің билігін жоюға бағытталғанын көріп, Кассандр Антигонмен келісімге келуге тырысты. Алайда Антигон Кассандрдың толық капитуляциясын талап етіп, бұл ұсынысты қабылдамады. Сондықтан Кассандр Лисимахпен кеңес өткізіп, Антигонидтердің қаупіне қарсы күресу үшін Птолемей мен Селевкке елшілер жіберуді қамтитын бірлескен стратегияға келісті. Бастаманы өз қолына алуға тырысып, Кассандр Македония армиясының маңызды бөлігін Препелай басқаруымен Лисимахқа жіберді, оны Кіші Азиядағы бірлескен операцияларда қолдануға тиіс болды. Осы уақытта Кассандр Македония армиясының қалған бөлігін алып, Димитрийге қарсы тұру үшін Фессалияға аттанды.

Кіріспе

Лисимах б.з.б. 302 жылы Геллеспонт арқылы өтіп, Антигон Сирияда болмағандықтан Кіші Азияны басып алуды көздеді. Лампсак және Парион қалалары оған бағынды, бірақ Сигейонды күшпен алуға тура келді, содан кейін ол онда гарнизон орнатты. Ол Абидосты қоршағанда, 7000 сарбазбен Препеласты Эолида мен Ионияға шабуылға жіберді. Антигон әскері жақындап келе жатқанын естіген Лисимах офицерлерімен кеңесіп, Селевк келгенше ашық шайқастан қашуға шешім қабылдады. Қоршау жұмыстары аяқтауға жақын болғанда және азық-түлік азайғанда, Лисимах лагерьті тастап, түнгі дауылда кері шегінді. Деметрий асыққан түрде Кассандрмен бітім жасап, әскерін Эгей теңізі арқылы Эфеске жеткізді. Сол сияқты, Азияда Антигонид әскерлерінің жиналуы Птолемейге Мысырдан әскер алып, Коэле-Сирияны жаулап алуға жеткілікті сенімділік сыйлады. Антигон Птолемейдің өткен жылы Сирияға жасаған шабуылын білгендіктен, Сириядан және Антигониядағы астанасынан оқшаулануға ықыласы болмады, сондықтан одақтас әскерді тоқтатуға кірісті. Шайқастың нақты орны белгісіз, бірақ ол кең, ашық жазықта болды, бұл одақтастардың пілдердің көптігіне де, Антигонидтердің атты әскердің сандық артықшылығы мен жаттығу деңгейіне де қолайлы болды.

Антигонидтер

Плутархтың айтуынша, Антигон әскері шайқасқа дейін шамамен 70 000 жаяу әскер, 10 000 атты әскер және 75 соғыс пилінен тұрды. Диодор Деметрийдің Грекияда шамамен 56 000 жаяу әскері болғанын (8 000 македониялық фалангит, 15 000 жалдамалы әскер, 25 000 грек қалаларынан келген әскерлер және 8 000 жеңіл әскер) хабарлайды, бірақ осы жаяу әскердің қанша бөлігі оны Азияға ертіп кеткені белгісіз. Селевкидтік емес 44 000 жаяу әскердің қаншасы Кассандр мен Лисимахтың үлесіне тигені де белгісіз. Кассандр Плейстарх басшылығында 12 000 адам жіберді, олардың үштен екісі Қара теңізді кешіп өту кезінде жоғалды. Одақтастар үшін бұл Антигонидтердің кеңеюін тоқтатудың ең жақсы мүмкіндігі болды, өйткені өздері жеке-жеке жеңіліске ұшыраудан сақтануды көздеді. Антигон үшін барлық жауларын бірден жеңу мүмкіндігін жіберуге болмады, тіпті оларды жеке-жеке жеңуді артық көрсе де. Дегенмен, шайқасқа дейін екі тараптың алдында тұрған нақты стратегиялық мәселелер туралы көп мәлімет жоқ, себебі шайқастың нақты жағдайы мен орны әлі де анық емес. Жоғарыда айтылғандай, одақтас әскер Антигонды шайқасқа итермелеу үшін Сириямен байланысын үзуге тырысқан деген болжам бар, бірақ бұл мүмкін болатын сценарийлердің бірі ғана. Тактикалық тұрғыдан алғанда, екі тарап та Мұрагерлер соғыстарындағы ортақ мәселеге тап болды: бірдей жабдықталған және бірдей негізгі тактиканы қолданған әскерді қалай жеңу керек. Диадохилер консервативті болғандықтан, соғыс шебінің оң жағынан атты әскермен күшті шабуыл жасауды жалғастырды (бұл тактиканы Филипп пен Александр да жиі қолданған), тіпті қарсыластары да соғыс алаңының қарама-қарсы жағында осы маневрді орындауы мүмкін екенін білгенімен. Әскерлер саны тең болғанда және бірдей тактика қолданғанда, айқын артықшылыққа қол жеткізу қиын болды. Диадохилер тактикалық тепе-теңдікті өзгерту үшін соғыс пилдері мен орақ тісті арбалар сияқты жаңа қарулар қолданды, бірақ мұндай жаңалықтар тез көшірілді. Сондықтан Ипсте шайқасында екі тарапта да соғыс пилдері болды, бірақ Селевкстің арқасында одақтастар одан да көп санда пилдерді және арбаларды майданға шығара алды. Сондықтан екі тарап та ашық дала іздеді: одақтастар пилдерін толыққанды пайдалану үшін, ал Антигонидтер күшті атты әскерін толыққанды қолдану үшін.

Қатысу

Екі жақ та, әлде жаппай әскерлерін стандартты македониялық құралымда жайғастырған, соғыс шебінің ортасында ауыр жаяу әскерлердің фалангасы орналасқан.

Бастапқы кезең

Бұл шайқас екі жақтан да пілдердің шабуылымен күш алып басталды. Содан кейін Димитрий Антигонидтердің негізгі шабуылын бастады, атты әскерін пілдердің айналасымен маневрлеп, Антиохтың атты әскеріне шабуыл жасады. Плутарх Деметрийдің "тамаша күресіп, жауын жеңгенін" айтады. Егер осылай болса, Антигонидтердің стратегиясы Димитрийдің атты әскерін алып, одақтас фаланганың арт жағына шабуылдауы немесе керісінше, оң қанатқа қайтып, Антигонидтер фалангасының қанатын қорғауы тиіс еді. Бірақ Димитрий 300 пілдің кедергісінен майданға қайта орала алмады. Ежелгі дереккөздер пілдердің жылқыға тигізетін әсерін көп рет атап көрсетеді, олар пілдердің иісі мен шуынан қорқады және оларға жақындауға құлшынбайды. Деметрий атты әскерін пілдердің қатарынан өткізе де алмады, олардың үлкен санының айналасын айналып өтуге да мүмкіндік болмады. Бұл "піл маневрі" шайқастың шешуші сәті болды, бірақ оның қалай орын алғаны белгісіз; Плутарх тек "[одақтас] пілдер оның жолына қойылды" дейді. Дегенмен, пілдердің орналастырылуы шайқас барысындағы серпіліс болуы мүмкін, бірақ шайқастың ортасында осындай көп пілді үйлесімді маневрмен жылжыту қиын болар еді.

Салдары

Антигонид әскерінің талқанданған қалдықтарынан Димитрий 5000 жаяу әскер мен 4000 атты әскерді қайта жинап, Эфеске қашып құтылды. Деметрий Эфес қазынасын тонауды күткенімен, керісінше, "Афинадағы соңғы үмітіне" сүйеніп, дереу Грекияға бет бұрды. Бірақ, ол көңілі қалып, афиналықтардың ешбір патшаны Афина қаласына кіргізбеу жөніндегі шешіміне тап болды. Ашуын жасырып, ол афиналықтардан кемелерін қайтарып беруді өтінді де, содан кейін Коринф түйіспесіне қарай жүзіп кетті. Ол өзінің гарнизондары барлық жерде қуылғанын, ал бұрынғы одақтастары басқа патшаларға өткенін көрді. Грекиядағы Антигонид ісін Эпирдің Пирріне (сол кезде Антигонид фракциясының құрамында болған) тапсырып, өзі Фракиялық Херсонеске аттанды. Александрия империясын қайта біріктірудің соңғы мүмкіндігі Антигон Вавилон соғысын жоғалтқанда және империясының үштен екі бөлігінен айырылғанда өткен болатын. Ипсус осы сәтсіздікті бекітті. Пол К. Дэвис жазғандай, "Ипсус – Александр Ұлының мұрагерлері арасында халықаралық эллинистік империя құру үшін күресінің шыңы болды, бірақ Антигон бұл мақсатына жете алмады". Оның орнына, империя жеңімпаздар арасында бөлісті: Птолемей Египетті сақтап қалды, Селевк билігін Кіші Азияның шығысына дейін кеңейтті, ал Лисимах Кіші Азияның қалған бөлігін иеленді. 281 жылы Корпедий шайқасында Селевк Лисимахты жеңіске жеткізді, бірақ көп ұзамай өмірден озды. Ипсус империяның толық ыдырауын аяқтады, бұл оның тарихтан ұмытылуына себеп болуы мүмкін; дегенмен, бұл классикалық тарихтағы маңызды шайқас болды және эллинистік дәуірдің мәнін анықтады.