Кіріспе
Байырғы патшалық Оңтүстік Балқанда. /m//æ//s//ᵻ/'/d//oʊ//n//i//ə/ MASSihDOHneeə; ), сондай-ақ Македония ('/m//æ//s//ᵻ//d//ɒ//n/ MASSihdon) деп аталады, Архаикалық және Классикалық Грекияның шетіндегі ежелгі патшалық болды, кейіннен ол Эллиндік Грекияның үстем мемлекетіне айналды. Патшалықты Аргеад патшалық әулеті негіздеп, бастапқыда басқарды, одан кейін Антипатрид және Антигонид әулеттері билік етті. Ежелгі македониялықтардың отаны болған ең алғашқы патшалық грек түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, оңтүстік-батыста Эпирмен, солтүстік-батыста Иллириямен, солтүстікте Пеониямен, шығыста Фракиямен және оңтүстікте Фессалиямен шектесетін. Б.з.д. 4 ғасырға дейін Македония Афина, Спарта және Фива сияқты қала-мемлекеттердің билігіне бағынбаған шағын патшалық болды және қысқа мерзімге Әхеменидтік Парсыға тәуелді болды. Македонияның құлдырауы Македония соғыстарымен және Жерорта теңізіндегі Римнің жетекші күш ретінде күшеюімен басталды. Б.з.д. 168 жылы Үшінші Македония соғысының аяқталуымен Македония монархиясы жойылды және оның орнына Римге бағынышты мемлекеттер құрылды. Б.з.д. 150-148 жылдардағы Төртінші Македония соғысы кезінде монархияның қысқа ғана қайта жандануы Македонияның Рим провинциясы құрылуымен аяқталды. Абсолютті билікке ие және алтын мен күміс сияқты мемлекеттік ресурстарды басқарған македониялық патшалар валюта шығаруға, әскерлерін қаржыландыруға және Филип II билік еткен кезде македониялық флот құруға мүмкіндік беріп, кен өндіруді жеңілдетті. Басқа диадохтардың мұрагер мемлекеттерінен айырмашылығы, Александрдың қанаттандырған императорлық культы Македонияда қабылданбады, бірақ македониялық билеушілер патшалықтың жоғары рухани қызметкерлері және эллиндік діннің отандық және халықаралық культтарының бас демеушілері рөлін атқарды. Македония патшаларының билігі теориялық тұрғыдан армия институтымен шектелген, ал Македония одағының құрамындағы бірнеше муниципалитеттер жоғары дәрежеде автономияға ие болды және тіпті халық жиналыстары бар демократиялық үкіметтерге ие болды.
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW=
|common languages = Ancient Macedonian, Attic, Koine Greek
|religion = Greek polytheism, Hellenistic religion
|currency = Tetradrachm
|leader1 = Philip II
|leader2 = Alexander the Great
|demonym = Macedonian
|leader3 = Perseus (last)
|leader4 = Andriscus (rebel claim)
|year leader1 = 359–336 BC
|year leader2 = 336–323 BC
|year leader3 = 179–168 BC
|year leader4 = 149–148 BC
|title leader = Basileus
|legislature = Synedrion
|
|stat year1 = 323 BC
|stat area1 = 5200000
|stat pop1 =
|footnotes =
Macedonia (/audio=en us Macedonia. ogg/,/m//æ//s//ᵻ/'/d//oʊ//n//i//ə/ MASSihDOHneeə; ), also called Macedon ('/m//æ//s//ᵻ//d//ɒ//n/ MASSihdon), was an ancient kingdom on the periphery of Archaic and Classical Greece, which later became the dominant state of Hellenistic Greece. The kingdom was founded and initially ruled by the royal Argead dynasty, which was followed by the Antipatrid and Antigonid dynasties. Home to the ancient Macedonians, the earliest kingdom was centered on the northeastern part of the Greek peninsula, and bordered by Epirus to the southwest, Illyria to the northwest, Paeonia to the north, Thrace to the east and Thessaly to the south. Before the 4th century BC, Macedonia was a small kingdom outside of the area dominated by the great city states of Athens, Sparta and Thebes, and briefly subordinate to Achaemenid Persia. Macedonia's decline began with the Macedonian Wars and the rise of Rome as the leading Mediterranean power. At the end of the Third Macedonian War in 168BC, the Macedonian monarchy was abolished and replaced by Roman client states. A short lived revival of the monarchy during the Fourth Macedonian War in 150–148BC ended with the establishment of the Roman province of Macedonia. The Macedonian kings, who wielded absolute power and commanded state resources such as gold and silver, facilitated mining operations to mint currency, finance their armies and, by the reign of PhilipII, a Macedonian navy. Unlike the other diadochi successor states, the imperial cult fostered by Alexander was never adopted in Macedonia, yet Macedonian rulers nevertheless assumed roles as high priests of the kingdom and leading patrons of domestic and international cults of the Hellenistic religion. The authority of Macedonian kings was theoretically limited by the institution of the army, while a few municipalities within the Macedonian commonwealth enjoyed a high degree of autonomy and even had democratic governments with popular assemblies.
Этимология
Македония атауы (Μακεδονία, Makedonía) Μακεδόνες этнонимінен шыққан, ал ол өзі ежелгі грек тіліндегі македнός сөзінен туындаған, яғни "ұзын, жіңішке" мағынасын береді. Бұл сөз дориандармен (Геродот) байланысты халықтың аты болған, және болжам бойынша ежелгі македониялықтарды сипаттаған. Бұл сөз грек тілінде "ұзын" немесе "биік" мағынасын білдіретін маκρός сөзімен туыс деп саналады. Атаудың бастапқыда "тау халқы", "ұзын бойлылар" немесе "ұзын бойлы адамдар" деген мағынаны білдіргені жорамалданады. Тіл білімі маманы Роберт С. П. Бикес бұл екі терминнің де грек тіліне дейінгі субстраттық тектен шыққандығын, және оларды үнді-еуропалық морфология тұрғысынан түсіндіру мүмкін емес екенін айтады, бірақ Филип Де Декер Бикестің аргументтерін жеткіліксіз деп санайды.
Ерте тарихы мен аңыз
Классикалық грек тарихшылары Геродот пен Фукидид Аргеад әулетінің македониялық патшалары Аргос патшасы Теменнің ұрпақтары екендігі туралы аңызды баяндап, олар мифтік Гераклді де өз ата-бабаларының бірі деп санауға, сондай-ақ грек пантеонының бас құдайы Зевстен тікелей тараған деп мәлімдеуге мүмкіндік берді. Қарсы тұратын аңыздар бойынша, Пердикка I немесе Каран Аргеад әулетін құрған, ал Аминтас I-ге дейін бес немесе сегіз патша билік еткен. Аргеадтар Теменнен тараған деген пікірді Ежелгі Олимпиада ойындарының Хеланодикаи шенеуніктері қабылдады, бұл Александр I-ге оның грек тегіне байланысты жарыстарға қатысуға рұқсат берді. Александр I-нің әкесі Аминтас I-нің билігі туралы ежелгі дәуірде көп мәлімет белгілі. Б.з.д. 4 ғасырға дейін патшалық қазіргі Грекиядағы Македония аймағының батыс және орталық бөліктерін қамтыды. Ол біртіндеп гректердің Линкест және Элимиот тайпалары қоныстанған Жоғарғы Македония аймағына, сондай-ақ Тракиялықтар мен Фригиялықтар сияқты түрлі халықтар мекендеген Эматия, Эордея, Ботиа, Мигдония, Крестония және Альмопия аймақтарына кеңейді. Македонияның грек емес көршілеріне солтүстік-шығыста тракиялықтар, солтүстік-батыста иллириялықтар, солтүстікте пеондықтар кірді, ал оңтүстікте Фессалия және батыста Эпир жерлерінде македониялықтарға ұқсас мәдениетке ие гректер қоныстанды. Персияның Дарий I-і скифтерге, пеондықтарға, тракиялықтарға және Балқандағы бірнеше грек қалаларына қарсы Еуропаға жорық жасағаннан кейін бір жыл өткен соң, парсы генералы Мегабаз дипломатиялық жолмен Аминтасты Парсының Ахеменид империясының вассалы болуға көндірді, осылайша Ахеменид Македониясының кезеңі басталды. Ахеменидтердің парсы гегемониясы Иониялық көтеріліс (б.з.д. 499–493 жж.) кезінде қысқа мерзімге үзіліп, бірақ парсы генералы Мардоний оны Ахеменидтердің билігіне қайта бағындырды. Македония үлкен дербестікпен ғана емес, сонымен қатар Ахеменид империясының сатрапиясы (провинциясы) болған жоқ, бірақ Ахеменид әскеріне әскер беруі күтілді. Александр I гректердің екінші парсы жорығы кезінде Ксеркс I-ге македониялық әскери көмек көрсетті, ал македониялық әскерлер б.з.д. 479 ж. Платея шайқасында парсылар тарапында күресті. Б.з.д. 480 ж. Саламисте гректердің жеңісінен кейін Александр I Афинамен бейбіт келісім мен одақ жасау туралы ұсыныс жасау үшін Ахеменид дипломаты ретінде жұмыс істеді, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Одан кейін Ахеменид әскерлері Еуропадан шығуға мәжбүр болды, бұл Македониядағы парсы билігінің аяқталуын білдірді.
Классикалық грек әлеміндегі қатысуы
Парсының вассалы болғандықтан, Александр I Македония бұрынғы грек жауымен – афиналық және спарталық грек қала-мемлекеттерінің коалициясымен достық дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Оның мұрагері Пердиккас II Македонияны Афинаға қарсы төрт соғысқа бастады, Делиан лигасының жетекшісі болды, ал фракиялық Ситалкестің шабуылдары Македонияның солтүстік-шығыс аумақтық тұтастығына қауіп келтірді. Афиналық мемлекет қайраткері Перикл Македония патшалығының жанындағы Стримон өзенін отарлауды қолға алды, 437/436 ж. Афинаға күміс пен алтын, ағаш және шайыр беру үшін Амфиполис қаласын құрды, осы арқылы афиналық флотты қолдады. Пердиккас II бастапқыда ешқандай әрекет етпеді, тіпті афиналықтарды қарсы алған болуы мүмкін, себебі фракиялықтар екеуіне де жау болды. Осылайша, б.з.д. 433 және 431 жылдар аралығында Афинаға қарсы екі соғыс болды. Македонияның Терма және Берея қалаларын басып алғаннан кейін Афина Потидеяны қоршады, бірақ оны жаулап ала алмады; Терма Македонияға қайтарылды, ал Халкидиканың көп бөлігі Ситалкес араласуымен жасалған бейбіт келісім бойынша Афинаға берілді, ол Афинаға жаңа фракиялық одақтастар табу үшін әскери көмек берді. Пердиккас II Пелопоннес соғысында (б.з.д. 431–404 ж.) Спарта жағында болды. 429 ж. Афина Ситалкесті Македонияға шабуыл жасауға көндірді, бірақ ол қыста азық-түлік жетіспеуінен кері шегінуге мәжбүр болды. Б.з.д. 424 ж. Жоғарғы Македониядағы Линкестис билеушісі Аррабей өзінің үстемдігіндегі Пердиккаға қарсы көтерілді, ал спарталықтар көтерілісті басуға көмектесуге келісті. Линкестис шайқасында македониялықтар үрейленіп, шайқас басталғанға дейін қашқандықтан, спарталық генерал Брасид ашуланды, оның әскері қараусыз македониялық жүкті тонады. Пердикка жағын өзгертіп, Афинаны қолдады және Аррабейдің көтерілісін басты. Брасид б.з.д. 422 ж. қайтыс болды, сол жылы Афина мен Спарта Никия бейбіт шартына келісіп, Македонияны афиналық одақтас міндеттемелерінен босатты. 418 ж. Мантинея шайқасынан кейін жеңіске жеткен спарталықтар Аргоспен одақ құрды, Пердиккас II осы әскери келісімге қосылуға ниеттенді, себебі Спарта одақтастары Халкидикада қалуы мүмкін еді. Аргос кенеттен Афина демократиясын қолдап, жағын ауыстырғанда, афиналық флот Македония порттарына блокада салып, б.з.д. 417 ж. Халкидикаға шабуыл жасады. Пердиккас II б.з.д. 414 ж. Афинамен бейбітшілікке келісіп, одақ құрды, оны оның ұлы және мұрагері Архелай I жалғастырды. Афина кейін Архелай I-ге 410 ж. Македонияның Пиднаны қоршауында, ағаш және теңіз жабдықтары үшін алмасу үшін теңіздік қолдау көрсетті. Архелай I кейбір ішкі көтерілістерге тап болып, Линкестис Сиррасы бастаған иллирийлердің басып кіруін тоқтатуға мәжбүр болды, бірақ Македонияның күшін Фессалияға жіберіп, одақтастарына әскери көмек берді. Архелай Айғайды рәсімдер мен діни орталық ретінде сақтап қалғанымен, патшалықтың астанасын солтүстікке қарай Пеллаға көшірді, ол Эгей теңізімен байланыстыратын өзені бар көлдің жанында орналасқан еді. Ол Македонияның валютасын күмістің үлесі жоғары монеталар және мыс монеталар шығару арқылы жақсартты. Оның сарайына афиналық драматург Еврипид сияқты танымал зиялылар келді. Архелай I өлтірілгенде (бәлкім, оның ордасындағы патшалық парақтармен гомосексуалды қарым-қатынастан кейін), патшалық 399 жылдан 393 жылға дейінгі кезеңдегі хаосқа ұласты, онда төрт түрлі монарх билік етті: Архелай I ұлы Орест; Аэроп II, ағасы, регент және Оресттің өлтірушісі; Паусанияс, Аэроп II ұлы; және Архелай I-нің кіші қызына үйленген Аминтас II. Бұл дүрбелең кезең туралы өте аз мәлімет бар; ол Арыдайдың ұлы және Арыдайдың немересі Аминтас III Паусаниясты өлтіріп, Македония тағына ие болған кезде аяқталды. Аминтас III 393 немесе 383 ж. (б.з.д. қайшылықты деректер бойынша) Бардилис бастаған иллирийлердің жаппай басып алуына байланысты өз патшалығын тастап қашуға мәжбүр болды. Таққа үміткер Аргей оның жоқтығында билік жүргізді, бірақ Аминтас III ақырында Тессалия одақтастарының көмегімен өз патшалығына оралды. Аминтас III-ді Халкид қаласының Олинтос күштері құлатуға жақындады, бірақ Спарта патшасы Агесила II-нің ағасы Телеутиастың көмегімен македониялықтар Олинтосты берілуге және 379 ж. Халкид лигасын таратуға мәжбүр етті. Евридикея мен Аминтастың ұлы Александр II әкесінен кейін таққа отырып, Тессалияға шабуыл жасап, Фер қаласын басып алды. Тессалиялықтар Александр II және Фердің Александр екеуін де үстемдіктен құтылуды қалап, көмек сұрап Тебаға шақырды, ол Ферді қайта басып алып, Македониямен келісімде аристократтарды кепіл ретінде алды, соның ішінде Александр II-нің інісі және болашақ король Филипп II. Александр өзінің туысы Алорос Птолемейімен өлтірілгеннен кейін, ол Александр II-нің кіші әйелі Пердиккас III үшін регенттікке ие болды, ол 365 ж. ересек болғанда Птолемейді өлімге жіберді. Пердиккас III-нің билігінің қалған бөлігі саяси тұрақтылық пен қаржылық жаңарумен сипатталды. Алайда, Тимофей бастаған афиналық шабуыл Метон мен Пиднаны басып алды, ал Бардилис бастаған иллирийлік шабуыл Пердиккас III-ті және 4000 македониялық әскерді шайқаста өлтірді.
Македонияның өрлеуі
359 жылы таққа отырғанда Филипп II жиырма төрт жаста болды. Ол шебер дипломатиялық тәсілдер арқылы Берисад басқаратын фракиялықтарды таққа талапкер Паусаниасқа қолдау көрсетуді тоқтатуға, ал афиналықтарды тағы бір талапкерге қолдау көрсетуді тоқтатуға көндірді. Бұл үшін фракиялықтар мен олардың паеондық одақтастарын парамен сатып алып, Афинамен шарт жасасты. Сондай-ақ, ол өзінің шекарасына қауіп төндірген иллирийлермен бейбітшілік орнатты. Филипп II өзінің алғашқы жылдарында Македония әскерін түбірімен өзгертіп жаңартты. Әскер ұйымдастыруы, жабдықтары және жаттығуларындағы реформа, соның ішінде ұзын сүңгімен қаруланған македониялық фаланганы (яғни сариссаны) енгізу, иллириялық және паеондық жауларына қарсы сынақтан өткенде бірден табысқа жетті. Ежелгі дереккөздердегі шатасулар қазіргі ғалымдарды Филипп II-нің бұрынғы патшаларының осы реформаларға қаншалықты үлес қосқанын және оның идеяларына жасөспірім кезінде Фивада саяси тұтқын ретінде өткізген жылдарының қаншалықты әсер еткенін талқылауға итермеледі, әсіресе Фива билігі кезінде генерал Эпаминондпен кездескеннен кейін. Македониялықтар, басқа гректер сияқты, дәстүрлі түрде моногамияны ұстанды, бірақ Филипп II полигамияны қабылдап, жеті әйелге үйленді, олардың тек біреуі ғана оның аристократиялық азаматтарының немесе жаңа одақтастарының адалдығын қамтамасыз етпеді. Оның алғашқы некелері Жоғарғы Македония аристократиясының Элимеядан Филамен және иллириялық ханшайым Аудатамен одақ орнату мақсатында болды. Фессалиядағы Ларисамен одақ құру үшін ол 358 жылы фессалиялық дворян әйел Филиннаға үйленді, ол кейін Филипп III Арридей ретінде билік ететін ұлды дүниеге әкелді. 357 жылы ол Эпир патшасы Ариббамен және молоссиялықтармен одақ орнату үшін Олимпиаға үйленді. Бұл некеден кейін Александр III (әлдеқашан Александр Македонский ретінде танымал) дүниеге келді, ол Эпирден шыққан әулеттік мұрасы арқылы аңызға толы Ахиллден таратылған деп мәлімдеді. Ахеменидтік парсы патшалары Филипп II-нің полигамиялық практикасына әсер еткен-жоқпын белгісіз, бірақ оның алдыңғысы Аминтас III-нің екінші әйелі Гигеядан үш ұлы болған: Архелай, Архидей және Менелай. Филипп II 359 жылы Архелайды өлімге кесті, ал Филипп II-нің қалған екі ағасы Олинфосқа қашып кетті, бұл Олинф соғысының (349–348 жж.) басталуына себеп болды. Афина әлеуметтік соғыспен (357–355 жж.) айналысып жатқанда, Филипп II 357 жылы Амфипольді қайтарып алды, ал келесі жылы Пидна мен Потидеяны қайтарып алды, соңғысын келісімде уәделенгендей Халкид лигасына тапсырды. 356 жылы ол Кренидті басып алып, оны Филиппи деп қайта атады, ал оның генералы Парменион Грабос II Грабои патшасын жеңді. 355–354 жылдардағы Метонияны қоршау кезінде Филипп II оң көзіне жебеден жарақат алды, бірақ қаланы басып алып, тұрғындарына жылы қабылдады, потидейліктерден айырмашылығы, олар құлдыққа түсті. Филипп II Македонияны Үшінші қасиетті соғысқа (356–346 жж.) қатыстырды. Бұл Фокистің Аполлонның Дельфидегі ғибадатханасын жаулап, тоналағаннан кейін басталды, бұл Амфиктиондық лиганың Фокиске соғыс жариялауына және Фессалия лигасының мүшелері арасында азаматтық соғысқа әкелді. Филипп II-нің 353 жылы Ларисаның тапсырысымен Фераға қарсы алғашқы жорығы фокиялық генерал Ономархтың екі сәтсіз жеңілісімен аяқталды. Филипп II өз кезегінде 352 жылы Крокус алаңындағы шайқаста Ономархты жеңіп, Филипп II-ні Тессалия лигасының басшысы (архон) етіп сайлады, оған Амфиктиондық кеңесте орын берді және Фераяның немересі Никисиполиске үйлену арқылы Фераямен одақ құруға мүмкіндік берді. Филипп II Ахеменид империясымен ерте байланыстар жасады, әсіресе Ахеменид патшасының орталық билігіне қарсы көтерілген сатраптар мен жалдамалы әскерлерді қолдады. Хеллеспонт Фригиясының сатрабы Артабаз II, Артаксеркс III-ке қарсы көтеріліс жасаған, б.з.б. 352–342 жылдары Македония сарайына жер аударылды. Ол өзінің отбасымен және жалданған әскерінің қолбасшысы Родос Мемнонымен бірге жер аударылды. Артабаздың қызы және кейіннен Александр Македонскийдің әйелі болған Барсина Македония сарайында өсті. Афиналықтардың Харидемге араласуына қарамастан, 348 жылы Филипп II Олинтосты басып алып, оның тұрғындарын, соның ішінде кейбір афиналық азаматтарды құлдыққа сатты. Афиналықтар, әсіресе Демосфеннің "Олинтиялықтар" деп аталатын бірқатар сөздерінде, өздерінің одақтастарын қарсы шабуыл жасауға көндіре алмады және б.з.б. 346 жылы Македониямен Филократ бейбітшілігі деп аталатын келісім жасасты. Келісімге сәйкес Афина Македонияның жағалауындағы аумақтарға, Халкидикеге және Амфиполиске деген талаптарынан бас тартып, құлдықта қалған афиналықтарды босатуға және Филипп II-нің Тракия Херсонесіндегі афиналық елді мекендеріне шабуыл жасамауына кепілдік берді. Сонымен қатар, Фокис пен Термопила Македония күштерімен басылып алынды, Дельфи ғибадатханасын тонағандар жазаланды, ал Филипп II Амфиктиондық кеңестегі екі фокиялық орынды және Пифия ойындарының бас режиссері лауазымын алды. Афина бастапқыда кеңесте оның мүшелігіне қарсы болды және наразылық ретінде ойындарға қатысудан бас тартты, бірақ олар ақыры осы шарттарды қабылдады, мүмкін Демосфеннің "Бейбітшіл туралы" сөзі арқылы көндірілгеннен кейін. Келесі бірнеше жылда Филипп II Тессалиядағы жергілікті үкіметтерді реформалады, иллириялық билеуші Плеврат I-ге қарсы жорық жасады, Олимпиаға үйленуі арқылы Эпирде Ариббасты қызметтен шеттетуге және оның туысы Александр I-ді таққа отырғызуға, сондай-ақ Фракиядағы Керсеблептты жеңді. Бұл оған Ахеменид Анатолиясына жорық жасауға дайындық ретінде Геллеспонтты бақылауға мүмкіндік берді. 342 жылы Филипп II қазіргі Болгарияда орналасқан фракиялық қаланы басып алып, оны Филипполис (қазіргі Пловдив) деп атады. 340 жылы Филипп II Перинф және Византионды екі сәтсіз қоршауға алғанда Афинамен соғыс басталды, содан кейін Дунай бойындағы скифтерге қарсы сәтті жорық жасады және 339 жылы Амфиссаға қарсы Македонияның Төртінші қасиетті соғысқа қатысуы болды. Фебадан македониялық гарнизонды қуғаннан кейін, Феба Афинамен, Мегарамен, Коринфпен, Ахеямен және Эвбеямен бірігіп, 338 жылы Хероней шайқасында Македонияға қарсы соңғы шайқасқа шықты. Хероней шайқасындағы македониялық жеңістен кейін Филипп II Фебадағы олигархияны орнатты, бірақ Афинаға кеңшілік жасады, олардың теңіз күштерін Ахеменид империясына жорық жасау жоспарында пайдалануды көздеді. Ол содан кейін Коринф лигасының құрылуына жауапты болды, оған Спартадан басқа барлық маңызды грек қала-мемлекеттері кірді. Македония патшалығының ресми түрде лигадан шығарылуына қарамастан, 337 жылы Филипп II оның кеңесінің (синедрионы) басшысы және Ахеменид империясына жорық жасауға дайындықтап жатқан әскердің бас қолбасшысы (стратег автократор) болып сайланды. Филипптің парсыларды гректердің азаптары үшін жазалау және Азия Минордың грек қалаларын босату жоспары, сондай-ақ парсылардың Грекияға тағы бір шабуылына қатысты гректердің жалпылық алаңы оның Ахеменид империясына жорық жасау туралы шешіміне ықпал етті. Парсылар 341–340 жылдары Перинф пен Византионға көмек көрсетті, бұл Македонияның Фракияны және Эгей теңізін күшейіп келе жатқан Ахеменидтердің ықпалынан қорғау қажеттігін көрсетті, өйткені парсы патшасы Артаксеркс III Батыс Анатолиядағы сатраптарды одан әрі консолидациялады. Соңғы аймақ, Балқаннан гөрі әлдеқайда көп байлық пен құнды ресурстарға ие болды, Македония патшасы үшін оның таза экономикалық әлеуеті үшін де қызығушылық тудырды. Филипп II генерал Атталдың қарындасы Клеопатра Эвридикеге үйленген кезде, тойда жаңа мұрагерлерді табу туралы әңгімелер пайда болды...
Империя
Қазіргі ғалымдар Александр III «Ұлы» мен оның анасы Олимпианың Филипп II-ні өлтірудегі ықтимал рөлін талқылап жүр. Олар соңғысының Александрды Азияға жоспарланған жорықтан шеттетуін, оның орнына Грекияның регенті және Коринф лигасының орынбасары гегемоны қызметін атқаруын, сондай-ақ Филипп II мен оның жаңа әйелі Клеопатра Эвридика арасында тағы бір еркек мұрагердің болу мүмкіндігін атап көрсетті. Александр III әскер мен аристократияның жиналысында патша деп жарияланды, олардың арасында Антипатр мен Парменион ең бастылары болды. 323 жылғы билігі мен әскери мансабының соңында Александр материктік Грекия, Кіші Азия, Левант, ежелгі Египет, Месопотамия, Парсы және Орталық және Оңтүстік Азияның көп бөлігін (яғни, қазіргі Пәкістан) қамтитын империяны биледі. Оның алғашқы ісі әкесін Эгейде жерлеу болды. Филипп II-нің өлімі туралы хабарды естіген Коринф лигасының мүшелері көтеріліс жасады, бірақ олар тез арада әскери күш пен тиімді дипломатия арқылы басылды, Александрды лиганың гегемоны етіп сайлап, Ахеменидтік Парсыға жоспарланған жорықты жүзеге асыруға мәжбүр етті. 335 жылы Александр Хамус тауы мен Дунай бойында фракиялық трибалл тайпасына қарсы күресіп, оларды Певке аралында капитуляцияға мәжбүр етті. Одан кейін Иллирияның басшысы Клейт, Бардиллистің ұлы, Таулантидің патшасы Глаукийдің көмегімен Македонияға шабуыл жасауға әрекеттенді, бірақ Александр бастама көтеріп, Иллириялықтарды Пелионда (қазіргі Албания) қоршап алды. Теб тағы да Коринф лигасынан көтеріліс жасап, Кадмеядағы македониялық гарнизонды қоршаған кезде, Александр Иллирия майданынан шығып, Тебке аттанды, оны қоршауға алды. Қоршау сақталғаннан кейін Александрдың әскері 6000 тебандықты өлтіріп, 30 000 тұрғынын тұтқынға алып, қаланы толығымен өртеді, бұл Спартадан басқа барлық грек мемлекеттерін Александрға қарсы шығудан алды. Әскери мансабының барысында Александр жеке басқарған барлық шайқаста жеңіске жетті. 334 жылы Кіші Азиядағы парсыларға қарсы алғашқы жеңісі Граник шайқасында оның жаяу әскеріне өзеннен өту үшін шағын кавалерия жасағын алаңдату үшін пайдаланды, содан кейін оның серік кавалериясы шабуыл жасады. Александр 333 жылы Исс шайқасында кавалерия шабуылын басқарды, парсы патшасы Дарий III-ті және оның әскерін қашуға мәжбүр етті. 326 жылы Гидасп шайқасында (қазіргі Пәнджаб) Паурава патшасы Порустың соғыс пілдері Александрдың әскерлеріне қауіп төндірген кезде, ол оларды ашық қатарларға жинап, пілдерді ұстап тұрғандарды сариса найзаларын қолдана отырып, құлатуға бұйрық берді. 324 жылы Вавилониядағы Описте (қазіргі Бағдаттың жанында, Ирак) македониялық әскерлер бүлік көтеріп, Александр персиялық офицерлер мен бөлімшелерге македониялық әскери шендер мен үлкен жауапкершіліктерді ұсынды, оның әскерлерін парсылар мен македониялықтар арасындағы келісімнің салтанатты банкетінде кешірім сұрауға мәжбүр етті. Александр өзінің билігін әлсірету үшін, мегаломания белгілерін көрсетті. 327 жылы Бактрада персиялық патшалардан алынған проскинез актісінде өз халқының алдына тиесіліп сәжде жасауға тырысқан әрекеті, оның сарай тарихшысы Каллистен бұл рәсімді орындаудан бас тартқаннан кейін македониялық және грек азаматтарымен діни құрлық ретінде қабылданбады. 330 жылы Александр Парменионды Эктабанада (қазіргі Хамадан, Иран маңында) өлтірген кезде, Эррингтонның айтуынша, бұл «патшаның мүддесі мен оның елі мен халқының мүддесі арасындағы өсіп келе жатқан айырмашылықтың белгісі болды». 328 жылы оның Клейт Қараны өлтіргенін Доун Л. Гиллей мен Ян Уортингтон «қарсыласушы және ойсыз» деп сипаттады. Әкесінің көп әйел алу әдетін жалғастыра отырып, Александр өз әскерлерін Азиядағы жергілікті әйелдерге үйленуге шақырды, өзі де Согдиялық Роксанаға үйленді. Содан кейін ол Дарий III-нің үлкен қызы Статира II-ге және Артаксеркс III-нің кіші қызы Парисатис II-ге б.з.б. 324 жылы Сузада өткен тойда үйленді. Осы уақытта Грекияда Спарта патшасы Агис III гректердің Македонияға қарсы көтерілісін бастауға тырысты. Ол 331 жылы Мегалополис шайқасында Антипатрдан жеңілді, ол Александрдың орнына Македонияның регенті және Коринф лигасының орынбасары гегемоны болды. Антипатр Пелопоннеске аттанғанға дейін Тракияның губернаторы Мемнон дипломатиялық жолмен көтеріліс жасаудан алды. Антипатр Спартаны жазалауды Александр басқарған Коринф лигасына қалдырды, ол ақыр соңында спартандықтарды елу ақсүйектерді кепіл ретінде беру шартымен кешірді. Антипатрдың гегемониясы Грецияда оның (әлде болжамда Александрдың бұйрығымен) наразыларды жер аудару және қалаларды македониялық әскерлермен гарнизонмен қамтамасыз ету салдарынан ұнамады, бірақ 330 жылы Александр Грецияда орнатылған тирандықтарды жою және гректердің бостандығын қайтару туралы жарлық шығарды. Александр Ұлы 323 жылы Вавилонда қайтыс болғаннан кейін, оның анасы Олимпиа Антипатр мен оның фракциясын оны улауда айыптады, бірақ оны растайтын дәлелдер жоқ. Ресми мұрагер болмағандықтан, македониялық әскери басшылық екіге бөлінді, бірі Александрдың жартылай бауыры Филипп III Арридейді патша деп жариялады, екіншісі Александр мен Роксананың нәсібінен туған шала баласы Александр IV-ке бас иді. Гректер де Эвбеялықтар мен беотиялықтарды қоспағанда, Антипатрға қарсы көтеріліс жасады, ол Ламия соғысы (323–322 жж.) ретінде белгілі болды. Антипатр 323 жылы Термопила шайқасында жеңілгеннен кейін Ламияға қашып, онда афиналық қолбасшы Леостенмен қоршауға алынды. Леоннат басқарған македониялық әскер Антипатрды құтқарып, қоршауды көтерді. Антипатр көтерілісті басып тастады, бірақ оның 319 жылы қайтысы Македонияның екі жарияланған патшаларының Александрдың әскерінің бұрынғы генералдарының арасындағы билік күресіндегі құрылықтарына айналды. Александрдың өлімінен кейін әскер кеңесі Вавилонда шақырылып, Филипп III-ті патша етіп тағайындады және хилиарх Пердиккасты оның регенті етіп тағайындады. Антипатр, Антигон Монофтальм, Кратер және Птолемей Пердиккасқа қарсы коалиция құрды, Птолемейдің Александр Ұлының сүйесін тартып алғаннан бастау алған азаматтық соғыста. Пердиккас 321 жылы Египетке жасаған сәтсіз жорығы кезінде өз офицерлері тарапынан өлтірілді, ол Нил бойында жүрген кезде 2000 адамы суға батып қайтыс болды. Эвмен Кардия Кратерды шайқаста өлтіргеніне қарамастан, бұл Сириядағы 321 жылғы Трипарадис бөлгішіндегі нәтижеге ешқандай әсер етпеді, онда жеңіске жеткен коалиция жаңа регенттік және аумақтық құқықтар мәселесін шешті. Антипатр екі патшаның регенті тағайындалды. Антипатр 319 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің ұлы Кассандрды еске алмай, және Филипп III психикалық тұрақсыз деп есептелгендіктен, патшаның жаңа регентті таңдау құқығын елемеді, адал Аргеадтық Полиперхонды өзінің мұрагері етіп тағайындады, әскери кеңесті де айналып өтті. Птолемеймен, Антигонмен және Лисимахоммен одақтасқан Кассандрдың офицері Никанор, грек қалалары македониялық гарнизондардан босатылуы керек деген Полиперхоннің жарлығына қарсы, Афина порты Мунихияның бекінісін басып алды, бұл екінші Диадох соғысын (319–315 жж.) тудырды. Полиперхоннің бірқатар әскери сәтсіздіктерінен кейін, 317 жылы Филипп III, саяси белсенді әйелі Эвридика II Македониялықтың регенттігінен ресми түрде Кассандрды ауыстырды. Эпироттықтар, этолиялықтар және Полиперхоннің әскерлерінен құралған біріккен күштер Македонияға басып кірді және Филипп III мен Эвридиканың әскерін жеңіске жеткізіп, Олимпиаға патшаны өлімге кесуге және оның королевасын өзіне-өзі қолымен өлтіруге мүмкіндік берді. Олимпиа содан кейін Никанорды және басқа да ондаған македониялық ақсүйектерді өлтірді, бірақ 316 жылдың көктеміне қарай Кассандр оның күштерін жеңіп, оны тұтқынға алып, кісі өлтіру үшін сотқа берді. Кассандр Филипп II-нің қызы Фессалоникаға үйленді...
Эллиндік дәуір
Грек-эллинистік дәуірдің басталуы Антипатрид әулеті арасындағы күреспен белгіленді, бастапқыда Антипатрдың ұлы Кассандр, ал Антигонид әулеті, македониялық генерал Антигон I Монофтальм және оның ұлы, болашақ патша Деметрий I. Кассандр б.з.д. 303 жылы Афинды қоршауға алды, бірақ Деметрий Беотияға шабуыл жасап, оның шегіну жолын кесіп тастауға тырысқанда Македонияға қайта шегінуге мәжбүр болды. Антигон мен Деметрий Филип II-нің грек лигасының құрамын қайта жаңартуға тырысты, бірақ Кассандр, Египеттің Птолемей әулетінің Птолемей I Сотер, Селевкид империясының Селевк I Никатор және Фракия патшасы Лисимахтың жаңадан құрылған коалициясы б.з.д. 301 жылы Ипс шайқасында Антигонидтерді жеңіп, Антигонды өлтірді және Деметрийді қашуға мәжбүр етті. Кассандр б.з.д. 297 жылы қайтыс болды, оның аурулы ұлы Филип IV сол жылы қайтыс болды, оның орнына Кассандрдың басқа ұлдары Александр V Македониялық және Антипатр II Македониялық келді, олардың анасы Салоника Македониялық регенттік қызметін атқарды. Антипатр II-нің күштерін жеңіп, оны Фракиядағы Лисимах сарайына қашуға мәжбүр еткен Пирр Македония патшалығының батыс бөлігін алды. Деметрий өзінің туысы Александр V-ті өлтірді, содан кейін Македония патшасы деп жарияланды, бірақ оның халқы оның шығыс үлгісіндегі автократиясына наразылық білдірді. 290 жылы Пирр мен Деметрий арасында соғыс басталды, себебі Пиррдің әйелі Ланасса, Сиракузалық Агатоклдің қызы, оны тастап Деметрийге өтіп, оған Коркираны қорлық ретінде ұсынды. 286 жылы Лисимах Пирр мен оның әскерін Македониядан қуды. 282 жылы Селевк I мен Лисимах арасында жаңа соғыс басталды; соңғысы Корупедион шайқасында қаза тапты, бұл Селевк I-ге Фракия мен Македонияны бақылауға мүмкіндік берді. Екі рет бақыт өзгеріп, Селевк I б.з.д. 281 жылы өзінің офицері Птолемей Кераунос, Птолемей I-нің ұлы және Антипатрдың немересі өлтірді, содан кейін Македония патшасы деп жарияланды, бірақ 279 жылы Галлияның шапқыншылығы кезінде кельт шабуылшыларынан қаза тапты. Македония армиясы Македонияның қолбасшысы Состенді патша етіп жариялады, бірақ ол бұл атақтан бас тартқан сияқты. Состенис Галлиялық билеуші Болгиосты жеңіп, Бренннің шабуылдаушыларын қуғаннан кейін қайтыс болды, Македонияда хаос туды. Галлиялық шабуылшылары Антигон Гонатас, Деметрийдің ұлы, 277 жылы Лисимахия шайқасында Фракияда жеңіске жеткенге дейін Македонияны қиратты, содан кейін Македония патшасы Антигон II деп жарияланды. 280 жылы Пирр Магна Грецияда (оңтүстік Италияда) Рим Республикасына қарсы Пирр соғысы деп аталатын жорыққа шықты, содан кейін Сицилияға басып кірді. Птолемей Кераунос Пиррге бес мың сарбаз бен жиырма соғыс пилі беріп, Македония тағында отыруын бекітті. 273 жылы Пиррдің тәртіпсіз Галлиялық жалдамалы әскерлері Айгайдың патша зиратын тонағанда македониялықтардың көп бөлігі оның қолдауынан бас тартты. Пирр Антигон II-ді Пелопоннес аймағында қуды, бірақ Антигон II Македонияны қайта басып алды. 272 жылы Аргосты қоршаған Пирр қаза тапты, бұл Антигон II-ге Грекияның қалған бөлігін қайтаруға мүмкіндік берді. Содан кейін ол Айгайдағы Аргеад әулетінің қабірлерін қалпына келтіріп, Пеония патшалығын қосып алды. Этолия лигасы Антигон II-нің Орталық Грекияны бақылауына кедергі келтірді, ал 251 жылы Ахай лигасының құрылуы македониялық күштерді Пелопоннестің көп бөлігінен шығарып, кейде Афина мен Спартаны біріктірді. Селевкид империясы Сирия соғыстары кезінде Птолемейлік Египетке қарсы Антигонид Македониясымен одақтасқанда, Птолемейлік флот Антигон II-нің Грекияның материгін бақылауға тырысуына қатты кедергі келтірді. Птолемей теңіз флотының көмегімен афиналық мемлекет қайраткері Кремонид Македония билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, ол Кремонид соғысы (267-261 ж.б.д.) деп аталды. 265 жылы Афина Антигон II әскерлерімен қоршалып, қоршауға алынды, ал Птолемей флоты Кос шайқасында жеңілді. Афина 261 жылы берілді. Македония Селевкид билеушісі Антиох II-мен одақ құрғаннан кейін, Антигон II мен Птолемей II Филадельф арасындағы бейбіт келісімге ақыры 255 жылы қол қойылды. Ежелгі Македония гректер үшін өте бағалы болған азық-түлік пен сусындардың аз ғана түрлерін өндірді, соның ішінде Стримоний шығанағынан алынған шабақ және Халкидикада өндірілген ерекше шарап. Жалпақ нанды етке арналған тарелка ретінде алғаш рет пайдаланған орын б.з.д. III ғасырда Македонияда болды, бұл кейінгі ортағасырлық Еуропаның траншералық нанына әсер еткен болуы мүмкін. Македониялықтар афиналық асүйіне маттье деген тағамды енгізген болуы мүмкін, бұл тағам әдетте тауық немесе басқа дәмделінген, тұздалған және соусталған еттен жасалады, шараппен бірге беріледі. Бұл тағам афиналық комик ақын Алексистің Деметрий I Македонияның дәуірінде афиналықтардың құлдырап бара жатқан моральдық жағдайы туралы пьесасында қынжырланып, тәртіпсіздік пен маскүнемдікпен байланыстырылды. Македония және жалпы грек әлеміндегі симпозиум – аристократия мен жеңілдікке ие класс үшін банкет, той, ойын-сауық және кейде философиялық талқылаулар үшін арналған орын. Македония аристократиясының жетекші мүшелері гетайрои осындай кештеріне патшасымен бірге қатысуға міндетті болды. Олар сонымен қатар патшалық аң ауына қатысып, ет алуға және ойын-сауыққа қатысуға міндетті болды. Ежелгі авторлар мен қазіргі ғалымдардың пікірі ежелгі македониялықтардың этникалық тегі туралы әртүрлі. Басым көзқарас македониялықтардың «шын гректер» екенін, олар Грекияның оңтүстік бөлігінде тұратындарға қарағанда көне тіршілік салтын сақтаған екенін көрсетеді. Алайда Эрнст Бадиан, Аррианның Рим империясы кезінде өмір сүрген жазбаша сөздеріндегі гректер мен македониялықтар арасындағы антагонизм мен айырмашылықтарға қатысты барлық ақпараттардың дерлік бар екенін атап өтеді, онда македониялықтар мен басқа гректер арасындағы этникалық айырмашылық ұғымы түсініксіз болған. Хацопулос македониялықтар мен басқа гректер арасында нақты этникалық айырмашылық болмағанын, тек 337 жылы Корф лигасының құрылғаннан кейін тудырылған саяси айырмашылық болғанын айтады (оны Македония лиганың сайланған гегемоны Филип II басқарды, ол лига мүшесі болмаған). Н.Г.Л. Хаммонд ежелгі көзқарастардың Македонияның этникалық тегін қалған грек тілді әлемнен ажыратуын қалалық мемлекеттердің демократиялық жүйесі (мысалы, Афина) мен монархия (Македония) арасындағы қақтығыстың көрінісі ретінде қарастыру керек екенін мәлімдейді. Македониялықтар мен гректер арасындағы айырмашылықтың нағыз этникалық емес, саяси екенін мойындайтын басқа ғалымдарға Майкл Б. Сакеллариу, Малькольм Эррингтон және Крейг Б. Чемпион кіреді. Ансон кейбір грек авторлары македониялықтардың нақты этникалық тегі туралы күрделі немесе тіпті өзгеріп отыратын және екіұшты идеяларды білдіргенін айтады, олар кейбіреулер үшін варварлар, ал басқалары үшін жартылай гректер немесе толыққанды гректер саналды. Роджер Д. Вудард македония тілінің жіктелуі және грек тілімен байланысы туралы қазіргі уақыттағы белгісіздіктерге қоса, ежелгі авторлар да македониялықтар туралы қарама-қарсы идеяларды ұсынғанын мәлімдейді. Саймон Хорнблауэр македониялықтардың грек тегін, олардың шығу тегін, тілін, ежелгі грек дәстүрлерімен байланысты культтары мен әдет-ғұрыптарын ескере отырып, қарастырады. Гректер мен македониялықтар арасындағы кез келген алдын ала этникалық айырмашылықтар б.з.д. 148 жылы Македонияның римдіктер тарапынан басылып алынуынан кейін және Рим Республикасының Корф шайқасында (б.з.д. 146 ж.) Ахай лигасының жеңілісінен кейін жойылды.
In 280 BC, Pyrrhus embarked on a campaign in Magna Graecia (i. e. southern Italy) against the Roman Republic known as the Pyrrhic War, followed by his invasion of Sicily. Ptolemy Keraunos secured his position on the Macedonian throne by giving Pyrrhus five thousand soldiers and twenty war elephants for this endeavor. Pyrrhus lost much of his support among the Macedonians in 273BC when his unruly Gallic mercenaries plundered the royal cemetery of Aigai. Pyrrhus pursued AntigonusII in the Peloponnese, yet AntigonusII was ultimately able to recapture Macedonia. Pyrrhus was killed while besieging Argos in 272BC, allowing AntigonusII to reclaim the rest of Greece. He then restored the Argead dynastic graves at Aigai and annexed the Kingdom of Paeonia. The Aetolian League hampered AntigonusII's control over central Greece, and the formation of the Achaean League in 251BC pushed Macedonian forces out of much of the Peloponnese and at times incorporated Athens and Sparta. While the Seleucid Empire aligned with Antigonid Macedonia against Ptolemaic Egypt during the Syrian Wars, the Ptolemaic navy heavily disrupted AntigonusII's efforts to control mainland Greece. With the aid of the Ptolemaic navy, the Athenian statesman Chremonides led a revolt against Macedonian authority known as the Chremonidean War (267–261BC). By 265BC, Athens was surrounded and besieged by AntigonusII's forces, and a Ptolemaic fleet was defeated in the Battle of Cos. Athens finally surrendered in 261BC. After Macedonia formed an alliance with the Seleucid ruler Antiochus II, a peace settlement between AntigonusII and Ptolemy II Philadelphus of Egypt was finally struck in 255BC. Ancient Macedonia produced only a few fine foods or beverages that were highly appreciated elsewhere in the Greek world, including eels from the Strymonian Gulf and special wine produced in Chalcidice. The earliest known use of flat bread as a plate for meat was made in Macedonia during the 3rdcenturyBC, which perhaps influenced the later trencher bread of medieval Europe. The Macedonians also most likely introduced mattye to Athenian cuisine, a dish usually made of chicken or other spiced, salted, and sauced meats served during the wine course. This particular dish was derided and connected with licentiousness and drunkenness in a play by the Athenian comic poet Alexis about the declining morals of Athenians in the age of Demetrius I of Macedon. The symposium in the Macedonian and wider Greek realm was a banquet for the nobility and privileged class, an occasion for feasting, drinking, entertainment, and sometimes philosophical discussion. The hetairoi, leading members of the Macedonian aristocracy, were expected to attend such feasts with their king. They were also expected to accompany him on royal hunts for the acquisition of game meat as well as for sport. Ancient authors and modern scholars alike disagree about the precise ethnic identity of the ancient Macedonians. The predominant viewpoint supports that the Macedonians were "truly Greeks" who had just retained a more archaic lifestyle than those living in southern parts of Greece. Ernst Badian notes however that nearly all surviving references to antagonisms and differences between Greeks and Macedonians exist in the written speeches of Arrian, who lived at the time of the Roman Empire, when any notion of an ethnic disparity between Macedonians and other Greeks was incomprehensible. Hatzopoulos argues that there was no real ethnic difference between Macedonians and the other Greeks, only a political distinction contrived after the creation of the League of Corinth in 337BC (which was led by Macedonia through the league's elected hegemon PhilipII, when he was not a member of the league itself); N. G. L. Hammond asserts that ancient views differentiating Macedonia's ethnic identity from the rest of the Greek speaking world should be seen as an expression of conflict between two different political systems: the democratic system of the city states (e. g. Athens) versus the monarchy (Macedonia). Other academics who concur that the difference between the Macedonians and Greeks was a political rather than a true ethnic discrepancy include Michael B. Sakellariou, Malcolm Errington, and Craige B. Champion. Anson argues that some Hellenic authors expressed complex or even ever changing and ambiguous ideas about the exact ethnic identity of the Macedonians, who were considered by some as barbarians and others as semi Greek or fully Greek. Roger D. Woodard asserts that in addition to persisting uncertainty in modern times about the proper classification of the Macedonian language and its relation to Greek, ancient authors also presented conflicting ideas about the Macedonians. Simon Hornblower argues on the Greek identity of the Macedonians, taking into consideration their origin, language, cults and customs related to ancient Greek traditions. Any preconceived ethnic differences between Greeks and Macedonians faded by 148BC soon after the Roman conquest of Macedonia and then the rest of Greece with the defeat of the Achaean League by the Roman Republic at the Battle of Corinth (146 BC).
Сәулет
Македония сәулеті, Грекияның қалған бөлігінен әртүрлі формалар мен стильдерді пайдаланса да, басқа ежелгі грек сәулетінен ерекше немесе бөлек стильді білдірмеді. Македония сарай сәулетінің бірнеше сақталған мысалдары бар, олардың ішінде астана Пелла орнындағы сарай, ескі астана Айгайдың жанындағы Вергинаның жазғы резиденциясы және қазіргі Волос қаласының жанындағы Деметриядағы патшалық резиденциясы бар. Кейінгі македония сәулетінде де аркалар мен күмбездер кездеседі. Вергина және Деметрия сарайларының қабырғалары күнде кептірілген кірпіштен салынған, ал соңғы сарайда орталық ауланың төңірегінде төрт бұрышты мұнаралар болған, бұл патшаға немесе кем дегенде әскери губернаторға лайық бекінілген резиденция сияқты. Қазіргі Грекияның Македония және Фракия аймақтарында шамамен жиырма грек театрының қираған қалдықтары сақталған: он алты ашық аспан астындағы театр, үш ода және Верияда қазба жұмыстары жүріп жатқан мүмкін болатын театр.
Әскери технология және инженерлік
Гелленизм дәуірінде грек мемлекеттері үшін бұрмалаумен жұмыс істейтін, күшті қоршау машиналарын, әскери кемелерді және қару-жарақ пен броняның стандартталған үлгілерін дамыту мен таратуды қаржыландыру кең таралды. Филип II мен Александр Македонский тұсында қоршау артиллериясы, мысалы, бұрандалы атуға арналған баллисталар және үлкен дөңгелек мұнаралар сияқты қоршау машиналары жетілдірілді. Е. В. Марсден мен М. Ю. Трейстердің пікірінше, Македониялық Антигон I Монофтальм және оның ізбасары Димитрий I Македониялық 4 ғасырдың соңында эллиндік әлемдегі ең күшті қоршау артиллериясына ие болды. 306 жылғы Кипрдің Саламис қаласын қоршау кезінде үлкен қоршау машиналарын салу және Батыс Азияның бір бөлігінен шеберлерді шақыру қажет болды. Деметрий I-дің Македонияның Родос қаласын қоршауына (б.з.д. 305–304 жж.) тапсырыс берген және үш мыңнан астам сарбаз қорғаған қоршау мұнарасы тоғыз қабатқа дейін салынды. 211 жылғы Македониялық Филипп V-тің Эхинус қаласын қоршауы кезінде қоршаушылар сарбаздар мен саперлерді лагерьден қоршау жұмыстарына қарай барып-келгенде қорғау үшін туннельдер қазды. Олардың ішінде екі қоршау мұнарасы, қайыс тоқымадан жасалған қабырғамен байланыстырылған, тас лақтыратын баллисталармен жабдықталған және тарау машиналарын қорғауға арналған шатырлар болды. Македонияның қоршау технологиясы саласындағы жетекші күш ретіндегі ерте танымалдылығына қарамастан, Птолемейлік Египеттің Александриясы 3 ғасырға қарай катапультаны жетілдірудің орталығына айналды, бұл туралы Александриялық Филонның жазбалары куәландырады. Қоспамен жасалған шыны алғаш рет Македонияда б.з.д. 4 ғасырда пайда болды (бірақ ол бір уақытта Ахеменид империясында да болған болуы мүмкін); грек әлемінің алғашқы табылған мөлдір, түссіз шыны үлгілері Македонияда және Родос қаласында табылды және б.з.д. 4 ғасырдың екінші жартысына жатады. Грек техникалық және ғылыми әдебиеті б.з.д. 5 ғасырда классикалық Афинадан бастау алды, ал эллиндік кезеңдегі техникалық инновациялар мен мәтіндердің негізгі өндіріс орталықтары Александрия, Родос және Пергамон болды.
Валюта, қаржы және ресурстар
Күміс монеталар соғу Александр I билік құрған кезде патшалық қазына шығыстарын төлеу мақсатымен басталды. Эллинистік дәуірде Македония, Птолемейлік Египет және Аталид патшалықтарының билеуші үйлері өз әскерлерін қаржыландыру үшін кен өндірісіне толық монополиялық бақылауды жүзеге асырды. Александр Ұлының жаулауларының соңына қарай Македониядан Вавилонға дейін созылған, дерлік отыз монета соғу орындары стандартты монеталар шығарды. Монета соғу құқығы орталық және кейбір жергілікті биліктермен, атап айтқанда, Македония одағының құрамындағы Салоники, Пелла және Амфиполь автономды қалалық биліктерімен бөлісті. Македониялықтар ішкі және сыртқы айналым үшін әртүрлі монеталар шығарған алғашқылардың бірі болды. Мемлекеттік кірістер егістік жерлерден өнім жинау, орманнан ағаш дайындау, порттардағы импорт-экспорт салықтары арқылы да көбейтілді. Македония мемлекетіне тиесілі кейбір кен орындары, бау-бақшалар, егіс жерлер мен орманды Македония патшасы пайдаланды, бірақ олар көбінесе активтер ретінде жалға берілді немесе гетайройлар мен филойлар сияқты ақсүйектерге гранттар түрінде берілді. Македонияның теңіз порттары арқылы өтетін тауарларға тарифтер кем дегенде Аминтас III билік құрған кезеңнен бастап салынды. Афидналық Каллистрат (б.з.д. 350 ж. шамасында қайтыс болған) Пердиккас III-ке кедендік баждардан түсетін жылдық табысты 20 таланттан 40 талантқа еселеуге көмектесті. Б.з.д. 168 жылы Пидна шайқасында Персей жеңілгеннен кейін, Рим Сенаты темір мен мыс кен орындарын қайта ашуға рұқсат берді, бірақ Македониядағы монархияны алмастырған жаңа құрылған төрт тәуелді мемлекеттің алтын мен күміс өндіруіне тыйым салды. Бұл заң Сенаттың алтын мен күміс кен орындарынан алынған материалдық байлық македониялықтарға қарулы көтеріліс ұйымдастыруға мүмкіндік береді деген қорқыныштан туындаған болуы мүмкін. Римдіктер македониялық күміс кен орындарынан түскен ақшаның артуынан туындаған инфляцияны тоқтатуға тырысқан болуы да мүмкін. Македониялықтар б.з.д. 167 және 148 жылдар аралығында (яғни Македонияның Рим провинциясы құрылғанға дейін) күміс монеталар соғуды жалғастырды. Римдіктердің б.з.д. 158 жылы македониялық күміс кен орындарына салған тыйымын жоюы, Сенаттың бұл қаулысына қарамастан, осы заңсыз практика жалғасқан жергілікті жағдайды көрсетуі мүмкін.
Мұра
Филипп II мен Александр Македонскийдің билік құру кезеңінде, Александрдың жаулап алулары кезінде грек мәдениетінің Таяу Шығысқа таралуынан кейін Классикалық Грецияның құлдырауы мен эллинистік өркениеттің тууы куә болды. Македониялықтар соңынан Мысырға және Азияның бір бөлігіне қоныс аударды, бірақ шетелдерді қарқынды отарлау Македонияның адам күшіне нұқсан келтірді, бұл патшалықты басқа эллинистік державалармен күресте әлсіретіп, оның құлауына және римдіктердің басып алуына себеп болды. Дегенмен, Александрдың Батыс Азия мен Солтүстік Африкадағы жаулап алуларымен бекітілген грек мәдениеті мен тілінің таралуы, Эррингтонның сөзіне сәйкес, осы аймақтарға римдіктердің кейінгі кеңеюінің алғы шарты және Византия империясының толыққанды негізі болды. Птолемейлік және Селевкидтік мемлекеттердің мұрагерлері этникалық македониялық билеушілер грек әлемінің барлық жерінен келген адамдарды өздерінің hetairoi серіктері ретінде қабылдады және Антигонидтер сияқты ұлттық жекелікті дамытпады. Қазіргі заманғы зерттеулер осы эллинистік мұрагерлік патшалықтарға Шығыс немесе Оңтүстік Грек дәстүрлерінен гөрі олардың македониялық тегінің қаншалықты әсер еткеніне назар аударады. Спартан қоғамы көбінесе жабық болды және Афина азаматтық алуға қатаң шектеулер қойды, ал Азияның және Солтүстік-Шығыс Африканың космополиттік эллинистік қалалары Македония қалаларына көбірек ұқсады және тумалар, грек және македониялық отарлаушылар, сондай-ақ грек тілінде сөйлейтін эллинистік шығыстықтарды қамтыды, олардың көпшілігі гректер мен тума халықтың араласуының нәтижесінде туғандар еді. Македония монархтарын құдайландыру, мүмкін, Филипп II-нің өлімімен басталған, бірақ оның ұлы Александр Македонский өзін тірі құдай деп нақты айтқан. 334 ж. Дидима оракулына барғаннан кейін, Александр өзінің құдайлық мәртебесін растау үшін 332 ж. Ливия шөліндегі Сива оазисіндегі грек Амон Ра құдайының грек эквиваленті Зевс Амон оракулына барды. Птолемейлік және Селевкидтік империялар ата-бабаларға табынуды сақтап, билеушілерін құдайларға айналдырғанмен, Македония патшалығында патшаларға табынбады. Зевс Аммон гректерге Александрдың билігінен бұрын белгілі болған, әсіресе Ливиядағы Кирине грек колониясында, Александр алғашқы македониялық монарх болды, ол Мысыр, Парсы және Вавилон дін қызметкерлері мен құдайларын қолдады, бұл Таяу Шығыс пен грек діни сенімдерінің бірігуін күшейтті. Оның билігінен кейін Изис культі эллинистік және римдік әлемде біртіндеп тарады, ал египеттік Сараип құдайына сенім оның Македония мен Эгей аймағына таралуына дейін Мысырдың Птолемей билеушілерімен толыққанды эллинистендірілді. Неміс тарихшысы Иоганн Густав Дройсен Александр Македонскийдің жаулап алулары мен эллинистік әлемнің құрылуы Рим дәуірінде христиан дінінің өсуіне және қалыптасуына жағдай жасады деп мәлімдеді.
Онлайн
Хэмп, Эрик; Адамс, Дуглас (2013). "Индоевропа тілдерінің кеңеюі", "Сино-платоникалық еңбектер", 239-том. 2017 жылдың 16 қаңтарында қарастырылды. Джозеф, Брайан Д. (2001). "ГРЕК, ежелгі". Огайо мемлекеттік университетінің славян тілдері мен әдебиеті кафедрасы. 2017 жылдың 16 қаңтарында қарастырылды.