Кіріспе

Македония муниципалитеті, Грекия

Амфиполис (; Ἀμφίπολις) – ежелгі грек полисі (қаласы), кейін рим қаласы, оның ірі қиратындары әлі де көрініп тұр. Ол қазіргі Амфиполи муниципалитетіне атын берді, ол Грекияның солтүстігіндегі Серрес облыстық бірлігінде орналасқан. Амфиполис бастапқыда ежелгі афиналықтардың колониясы болды және б.з.д. 422 жылы спарталықтар мен афиналықтар арасындағы шайқас болған жер еді. Кейін бұл жерде Александр Македонский б.з.д. 335 жылы Азияға жорыққа дайындалды. Александрдың ең көрнекті үш адмиралы – Неарх, Андростен және Лаомедон Амфиполисте тұрды. Александрдың өлімінен кейін оның әйелі Роксана мен ұлы Александр IV 311 жылы қамауға алынып, сол жерде өлтірілді. Афиналықтар б.з.д. 465 жылы Енея Ходойда («Тоғыз жол») алғашқы колонияны құрды, бірақ алғашқы он мың колонистер фракиялықтар тарапынан қырғынға ұшырады. Б.з.д. 437 жылы генерал Хагнон басшылығымен осы жерде екінші талпырыс жасалды, ол сәтті аяқталды. Қала мен оның алғашқы, әсерлі және күрделі құрылған 7,5 км ұзындықтағы қабырғалары осы кезеңге жатады. Жаңа афиналық колония тез арада үлкен өлшемге және байлыққа ие болды. Жаңа елді мекен Амфиполис (сөзбе-сөз "қаланың төңірегінде") деген ат алды, оның этимологиясы туралы көп пікірталас туды. Фукидид бұл атаудың Стримон өзенінің екі жағынан "қаланың төңірегінен" ағып өтуінен туындағанын айтады; алайда Судадағы жазба (Фотийдің сөздігінде де келтірілген) Периандрдың ұлы Марсий берген басқаша түсіндірме ұсынады: халықтың көп бөлігі "қаланың төңірегінде" өмір сүрген. Дегенмен, Юлий Поллукс берген түсіндірме ықтималрақ: бұл атау тасқынға жақын жерді білдіреді. Амфиполис тез арада афиналықтардың Фракиядағы негізгі күш базасына айналды және осының салдарынан олардың спарталық қарсыластарының басты нысаны болды. Б.з.д. 424 жылы Пелопоннес соғысы кезінде спарталық генерал Брасидас Амфиполисті басып алды. Екі жылдан кейін, б.з.д. 422 жылы генерал Клеон басқаратын жаңа афиналық әскер Амфиполис шайқасында тағы да жеңіліске ұшырады, онда Клеон мен Брасидас қаза тапты. Брасидас афиналықтардың жеңілгенін естіп, үлкен салтанатпен Амфиполисте жерленді. Одан бері ол қаланың негізін қалаушысы ретінде есептеледі және жыл сайынғы ойындармен және құрбандықтармен құрметке бөленді. Афина халқы қалада азшылықта болды, сондықтан Амфиполис тәуелсіз қала және афиналықтардың одақтасы болып қалды, отар немесе Афина басқаратын Делос лигасының мүшесі емес. Ол космополиттік орталық ретінде жаңа өркендеу кезеңіне енді.

Македония билігі

Қаланың өзі бірнеше афиналық шабуылдарға қарамастан, әсіресе Афидналық Каллистраттың үкіметінің арқасында, патша Филипп II билік құрғанға дейін тәуелсіздігін сақтады. 357 ж.б.д., Филипп афиналықтардың сәтсіздігін жеңіп, қаланы жаулап алды, осылайша Амфиполис Македонияның Фракияны бақылауына кедергі келтірді. Тарихшы Теопомптың айтуынша, бұл жаулап алу Афина мен Филипп II арасындағы құпия келісімнің нәтижесі болды, онда қала бекіністі Пиднаға алмастырылып қайтарылатын еді, бірақ Македония патшасы келісімге адал болмады, Амфиполистен бас тартып, Пиднаны да қоршауға алды. Қала бірден Македония патшалығына қосылмады және біраз уақыт бойы өз институттары мен белгілі бір дәрежедегі автономиясын сақтап қалды. Македонияның шекарасы шығысқа қарай жылжытылмады, бірақ Филипп Амфиполиске бірнеше македондық басшыларды жіберді, осылайша қала көп жағынан «македониялықтандырылды». Номенклатура, күнтізбе және валюта (Пангион тауларының алтын қорын пайдалану үшін Филипп жасаған алтын статер Амфиполиттік драхманы алмастырды) барлығы македондық эквиваленттерімен ауыстырылды. Ұлы Александрдың тұсында Амфиполис маңызды теңіз базасы болды және ең танымал үш македондық адмиралдың – Неархтың, Андростеннің және Лаомедонның туған жері болды, олардың жерленген жері, әрине, Амфиполистің әйгілі арыстанымен белгіленген. Бұл қаланың маңыздылығын Ұлы Александрдың 1500 талантқа бағаланған үлкен және сәнді ғибадатханалар салынған алты қаланың бірі ретінде таңдауынан көруге болады. Александр мұнда б.з.б. 335 жылы Фракияға қарсы жорыққа дайындалды және оның әскері мен флоты Азияға шабуыл жасамас бұрын порттың жанында жиналды. Порт Азиядағы жорықтары кезінде де теңіз базасы ретінде пайдаланылды. Александрдың өлімінен кейін, оның әйелі Роксана мен олардың жас ұлы Александр IV Кассандрмен жер аударылып, кейіннен осы жерде өлтірілді. Македонияның барлық билігі кезінде Амфиполис, жазулар көрсеткендей, үлкен стратегиялық және экономикалық маңызы бар мықты бекініс болды. Амфиполис Македония патшалық жолындағы маңызды тоқтау орны болды (Филиппи мен Амфиполистің арасындағы шекара тасы соңғысына дейінгі қашықтықты көрсетеді), ал кейіннен Оңтүстік Балқанды кесіп өтетін негізгі римдік жол – Виа Эгнатияда болды. Төменгі қаланың қамал қабырғаларынан басқа, гимназиядан және бай вилладан сақталған фрескалар осы кезеңнен қалған жалғыз көрінетін артефакттар болып табылады. Қаланың жоспары туралы көп мәлімет болмаса да, қазіргі заманғы білім оның институттары туралы мол эпиграфикалық құжаттамаларға, соның ішінде Филипп V-нің әскери жарлығына және гимназиядан шыққан эфебархикалық заңға байланысты жақсырақ қалыптасқан.

Римдіктердің жаулауы

168 ж.б.д. Пидна шайқасында Римнің Македонияны жеңісінен кейін Амфиполис төрт кішкентай республиканың (мерид) бірінің астанасы болды. Бұл меридтерді римдіктер Александр империясының орнына келген Антигонидтер патшалығынан құрған болатын. Бұл меридтер біртіндеп Римнің қарастырылатын мемлекетіне, содан кейін Фракия провинциясына қосылды. Елшілердің істерінде айтылғандай, елшілер Пауыл мен Сыйлас б.з. 50 жылдарының басында Филиппі мен Салоника арасындағы саяхатында Амфиполистен өтті; олар гректерге, оның ішінде эпикурейшілдер мен стоик философтарға үгіт-насихат жүргізді. Б.з.б. 1 ғасырында қала Рим үкіметіне қарсы фракиялық көтерілісте ауыр зардап шекті.

Ежелгі заманның аяғында қайта жаңғыру

Кейінгі Антикалық дәуірде Амфиполь Македонияның артып келе жатқан экономикалық өркендеуінен пайда тапты, бұл туралы көптеген христиан шіркеулерінің салынуы куәлік етеді. Бірақ, бұл шіркеулер қаланың акрополь қабырғаларымен қорғалған шектеулі аумағында салынған. Бұл ежелгі қаланың үлкен бекінілген периметрі енді қорғануға жарамсыз болғанын және қала халқының қатты азайғанын көрсетеді. Дегенмен, 5-6 ғасырларда салынған шіркеулердің саны, көлемі және сапасы әсерлі. Мозаикалық едендерімен және күрделі сәулеттік мүсіндерімен (мысалы, қошқар басты бағана капительдері – суретке қараңыз) безенген төрт базилика, сондай-ақ Равеннадағы Сан-Виталис базиликасын еске түсіретін алтыбұрышты орталық жоспары бар шіркеу қазылып алынды. Мұндай шағын қалада мұндай қалалық шашыраңқылықтың себебін табу қиын. Тарихшы Андре Булангер ұсынған бір мүмкін түсіндірме – Рим дәуірінің соңында бай жоғарғы топтардың жергілікті жаңару жобаларына (ол оны грек тіліндегі εὐεργετέω етістігінен – «жақсылық жасау» мағынасындағы euergetism деп атайды) ақша жұмсауға дайындығы жергілікті шіркеуге өз пайдасына жұмсалуына мүмкіндік берді, бұл қалалық орталықтың және қала аумағының ауыл шаруашылығы байлығының жаппай жаңаруына әкелді. Амфиполь сонымен қатар Салоника митрополиясының диоцезі болды – Амфиполь епискобы алғаш рет 533 жылы айтылады. Епископтық бүгінде Католик шіркеуімен титулярлық орын ретінде тізімделген.

Қаланың соңғы құлдырауы

VI ғасырдың соңындағы славян шабуылдары біртіндеп амфиполиттік өмір салтына тиіп, қаланың құлдырауына алып келді, осы кезеңде тұрғындары акрополь маңындағы аймаққа шегінді. Төменгі қаланың ескерткіштерінен тоналған материалдардың арқасында қамалдар белгілі бір деңгейде сақталды, ал жоғарғы қаланың пайдаланылмаған үлкен цистерналары шағын үйлер мен қолөнершілердің шеберханаларымен толтырылды. VII ғасырдың ортасында қаланың қоныстанған аймағы тағы да азайды, содан кейін қаланы нығайту күшейді, қалған ескерткіштердің ортасынан өтетін бесбұрышты мұнаралары бар жаңа қамал салынды. Акрополь, рим моншалары және әсіресе епископтік базилика осы қабырғамен қиылысты. Қала, болжам бойынша, VIII ғасырда тасталып кеткен, өйткені соңғы епископ 787 жылы Никеяның екінші созылысында тіркелген. Тұрғындары, мүмкін, ежелгі Эйонның жанындағы, Амфиполис портына көшіп кеткен, ол Византия кезеңінде «Хрисополис» деген атпен қайта салынған және нығайтылған. Бұл шағын порт Осман кезеңінде тасталып кеткенге дейін белгілі бір өркендеуді бастан өткерді. Амфиполис айманындағы соңғы тіркелген қызмет 1367 жылы мега-примикерий Иоанн мен стратопедарх Алексийдің Афон тауындағы Пантократор монастырына сыйға берген жерді қорғау үшін солтүстікке қарай салынған бекініс мұнарасы болды.

Археология

Бұл жерді 19 ғасырда көптеген саяхатшылар мен археологтар, соның ішінде Э. Кузинери (1831) (гравер), Леон Гейзи (1861) және П. Пердризет (1894–1899) ашқан және сипаттаған. Дегенмен, қазба жұмыстары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана толыққанды басталды. Д. Лазаридис басқарған Грек археологиялық қоғамы 1972 және 1985 жылдары қазба жүргізіп, некрополь, қала қабырғасы (суретке қараңыз), базиликалар және акрополь ашты. Кейіннен жүргізілген қазбалар өзендегі көпір, гимназия, грек және рим виллалары, көптеген қабірлер және тағы да басқаларын ашты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болгар және британ әскерлері аймақта окоп қазғанда арыстан монументінің бөліктері мен қабірлер табылды. 1934 жылы Афинаның француз мектебінің (ЭФА) М. Фейель осы жерге эпиграфикалық экспедиция жетекшісі ретінде келді және арыстан монументінің тағы да қалдықтарын ашты (монументтің реконструкциясы ЭФА-ның Bulletin de Correspondance Hellénique басылымында жарияланды, ол онлайн қолжетімді). Агораның төменгі жағындағы маңызды жерде орналасқан қабірден Брасидтың күлдерін сақтаған күміс сандық және алтын тәж (суретке қараңыз) табылды.

Амфиполистің қабірі

2012 жылы грек археологтары Амфиполистің солтүстік-шығысында орналасқан Каста төбесінде, Грециядағы ең ірі қабір үйіндісінде үлкен қабір тапты. Қабірдің үлкен өлшемдері мен сапасы ондағы жерлеулердің маңыздылығын көрсетеді, ал оның мерзімі және қаланың Ұлы Александрмен байланысы маңызды тұлғалардың жерленгенін ұғындырады. Қабір үйіндісінің периметрі ұзын, оның қабырғалары әктастан қаланып, үстіне мәрмәр жабылып салынған. Қабір үш бөлімнен тұрады, олар қабырғалармен бөлінген. Қабірдің кіреберісінің екі жағында екі сфинкс орнатылған. Бірінші бөлімдегі шатырды тіреп тұрған екі бағана б.з.д. IV ғасырға тән Кариатидалар стилінде жасалған. Қазба жұмыстары барысында Кариатидалардың артында және «үшінші» бөлімге апаратын македониялық мәрмәр есіктің алдында тас мозаика табылды. Мозаикада Персефонаның Хадеспен әкетілуі бейнеленген, бірақ суреттегі тұлғалар – Филипп пен Олимпиада Македонская. Хадестің көлігі екі ақ жылқымен тартылып, Гермеспен бірге жер астына бағытталған. Мозаика қабірдің македониялық сипатын растайды. Қабірдің ішінде, сынған есіктің артында сфинкстердің бірінің басы табылғандықтан, қабірге бұрын адамдар кіргені анықталды, бұл оқиға, әдетте, ежелгі заманда болған. Қабірден 5 адамның сүйектері табылды, олардың ішіндегі ең жақсы сақталғаны – ең терең қабаттағы 60 жастан асқан әйелдің сүйектері. Қабырды қазу жұмыстарын басқарып жүрген археолог, доктор Катерина Перистери қабірді б.з.д. IV ғасырдың соңына, Ұлы Александрдың өлімінен кейінгі кезеңге (323 ж.) жатқызды. Бір теория бойынша, бұл қабір Ұлы Александрдың анасы Олимпиада үшін салынған. Қабырды қалпына келтіру жұмыстары 2023 жылы аяқталады, осы барыста римдіктер кейіннен басқа жерлерде қолданған қабірдің құрылыс материалдары бастапқы орнына қайта орнатылады.

Қала қабырғалары

Бастапқы 7,5 км ұзындықтағы қабырғалар көрінеді, әсіресе 7,5 метр биіктікте сақталған солтүстік бөлігі. 5 қақпа сақталған, оның ішінде ағаш көпірдің алдындағы қақпа ерекше көзге түседі. Ерте христиандық дәуірде акрополь төңірегінде тағы бір, ішкі қабырға салынған.

Амфиполистің көне ағаш көпірі

Стримон өзенін кесіп өткен ежелгі көпір туралы Фукидид есімді тарихшы айтқан. Ол стратегиялық маңызы бар болған, себебі ол Македония мен Халкидика арасындағы, батыстан Фракияға дейінгі жолдарды бақылап тұрды, сондай-ақ экономика мен сауда үшін де маңызды еді. Осы себепті ол қала қабырғаларының құрамына енгізілді. Көпір 1977 жылы табылған және грек ескілігі үшін бірегей жаңалық болып табылады. Жүздеген ағаш қазықтардың радиокөміртекпен мерзімі анықталды, олар көпірдің ұзақ ғұмырын көрсетеді – кейбір қазықтар б.з.д. 760 жылға дейін, ал басқалары шамамен 1800 жылға дейін пайдаланылған.