Кіріспе

Спартандық әскери және саяси көшбасшы (б.з.д. 395 жылы қайтыс болды), спартандық адмирал Лисандер (/lɪˈaɪ/, /sæ/n/dər/, /'lɪˈaɪ/, /sæ/n/dər/; Lysandros; б.з.д. 454 – б.з.д. 395) – спартандық әскери және саяси көшбасшы. Ол б.з.д. 405 жылы Эгоспотами шайқасында афиналық флотты жойды, Афинаны капитуляцияға мәжбүр етті және Пелопоннес соғысын аяқтады. Содан кейін ол келесі он жыл бойы Грекияда Спартаның үстемдігіне үлкен үлес қосты, бірақ Халиарт шайқасында қаза тапты. Лисандрдің Спартаға қатысты көзқарасы көптеген спарталықтардан ерекшеленді; ол Афина империясын құлатып, оның орнына Спарта гегемониясын орнатуды қалады.

Ерте өмір

Лисандрдің ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Оның туған жылы б.з.д. 454 жыл шамасында деп есептеледі. Кейбір көне авторлар оның анасы хилот немесе құл болғандығын айтады. Лисандрдің әкесі Аристокрит, ол спарталық Гераклидтер тегінен шыққан; яғни, ол Гераклдан тарағанмын деп мәлімдеген, бірақ патшалық отбасының мүшесі емес еді. Плутархтың сөзінше, Лисандр кедейлікте өскен, мойынсұнғыш, қалыпты мінезді және "ер жүрек" болып өскен. Спарталық тәрбиеде жас ересектерді жасөспірімдердің "шабыттандырушысы" (eispnelas) немесе "жақыны" (erastes) ретінде тағайындау қалыпты жағдай еді, және Лисандр осы рөлде болашақ патша Агесилаоспен, Архидамас II-нің кіші ұлымен байланысты болды. 408 жылы Спартаның жылдық адмиралдық лауазымына сайланғанға дейін Лисандрдің қызметтік жолы туралы ештеңе белгілі емес, ол Афинаға қарсы созылған Пелопоннес соғысын басқарды.

Әмірші

Лисандр Пелопоннес жағалауының шығысындағы Гитийден 30 триремамен аттанды. Ол Родосқа кемемен жетіп, онда тағы бірнеше кеме жинады, содан кейін Кос, Милет, Хиос аралдарына кемелерді жинап, ақырында Ефеске келді, оны Иониядағы Пелопоннес лигасының теңіз базасына айналдырды. Оның келгенінен кейін көп ұзамай, парсы патшасы Дарийдің жас ұлы Кир келді. Оның әкесі оны Кіші Азия провинцияларының билеушісі етіп тағайындаған еді, бұл Афинаға қарсы соғыста көбірек көмек сұраған бұрынғы спарталық елшіліктің нәтижесі болды. Лисандр дереу Кирдің жанындағы Сардис қаласындағы штабына барып, жас ханзадаға ерекше құрмет көрсетіп, оған терең әсер етті, олардың арасында соғыстың барысына шешуші әсер ететін жақын достық қарым-қатынас орнады. Кир Спартаның соғыс күшін үлкен көлемде қаржыландыра бастады және Лисандрдың теңізшілерінің жалақысын үштен төрт обөлға дейін көтеруге ынталандырды, бұл олардың рухын көтеріп, Лисандрдың олар арасындағы беделін арттырды. Ефеске оралғаннан кейін Лисандр Эгей теңізінің грек қалаларынан ықпалды олигархтарды шақырып, оларды саяси клубтарға (hetaireiai) біріктіруге шақырды және Афина жеңілген жағдайда оларды тиісті қалаларында билікке орнатуға уәде берді. Осылайша Лисандр жеке өзіне адал клиенттер желісін құрды, олар Спартаның соғыс күш-жігеріне ынтамен үлес қосты. Лисандр Ефесте кемелерін дайындап жатқанда, атақты Алкивиад басқарған афиналық флот Нотий портына жақын жерде тізімделді. Бастапқыда спарталықтар шайқасқа түсуден бас тартып, Кирдің қаржыландырған жоғары жалақысының арқасында қарсыластардың теңізшілерін дезертирлікке итерді. Бірақ, ақырында, афиналық офицерлердің бірі, тұруға берілген бұйрыққа қарамастан, Пелопоннес кемелерінің алғы тобымен шайқасқа түсті. Лисандр бүкіл флотына шабуылға өтуге бұйрық берді және олар жақсы орналаспастан бұрын шабуылдағандарды ығыстырып, аз шығын келтірді. Алкивиад, маңызды істермен болғандықтан, осы жеңіліс туралы естіген соң қайтып келіп, Ефес маңында қайтадан шайқас ұсынды, бірақ Лисандр тағы да бас тартты, ал афиналықтар кері шегінуге мәжбүр болды. Алайда, осы жеңістен кейін Лисандр спарталық флот басшысы қызметінен бас тарды және спарталық заңға сәйкес оның орнына Калликратид келді. Калликратид теңізде соғысты жалғастыру мүмкіндігі Лисандр қызметтен кеткен кезде барлық сыйлық ақшаны Кирге қайтарған кезде толығымен жойылды.

Вице-адмирал

Аргинус шайқасында Калликратид жеңіліп, қаза тапқаннан кейін Кир мен Лисандр демеушілік еткен олигархиялық топтар Спартаға елшілік жіберіп, бұрынғы адмиралдың қайтадан қолбасшылыққа тағайындалуын сұрады. Спарта үкіметі оның қабілетіне сенім білдіріп, грек қалаларындағы олигархияларды қолдау саясатын мақұлдады. Спарта заңдары адмиралдың екі рет лауазымда болуына рұқсат бермегендіктен, Лисандр Калликратидтің болашақ мұрагері Арактың хатшысы (эпистолеус) немесе оң қол ассистенті болып тағайындалды. Спарталық Ефесте қайтадан база құрып, грек одақтастарының және Кирдің толық қолдауымен Эгей теңізінде Пелопоннес флотының қалдықтарын жинап, қайта жарақтандыруға кірісті. Осы уақытта Лисандр Спартаның одақтасы Милетке сапар шегіп, 405 жылдың басында Дионис мерекесінде өзінің жақтастарын билікке орналастыру үшін бірнеше жетекші демократтарды алдап өлтірді; Милет демократиясын олигархиямен ауыстырды. Жазда Лисандрдің басты демеушісі Кир әкесі патшаның өлім төсегіне шақырылып, кетер алдында ерекше қадам жасап, барлық қазынасын және өзі басқаратын парсы қалаларынан түскен кірістерін спарталыққа сеніп тапсырды. Соңында Лисандр 125–150 кемемен теңізге шықты, ал оның алғашқы әрекеттері, дереккөздерде әртүрлі айтылғандай, Афинаның одақтастары Ясус пен Кедрея тұрғындарын қырғынға ұшырату және құлдыққа сату болды. Ол Афинаға қара теңізден астық тасымалдау жолын бұзу үшін Геллеспонтқа қарай бет алды. Лисандр Лампсакқа тоқтады және оны тонады, ал афинялықтар тұйықтардың қарсы жағалауындағы Эгоспотамиде орналасты. Бірнеше күн бойы Лисандр қарсыластарының қимылдарын зерттеп, шайқасқа түспеді, бірақ бір сәтте қарсыластарының беймәздігін пайдаланып, афинялықтарды таңқалдырып, олардың көптеген кемелерін жағалауда және адамсыз қалғанда тұтқынға алды. Афинаның барлық флоты жойылды, Спарта Пелопоннес соғысында жеңіске жетті. Теңіздерге толық бақылау алған Лисандр жау бекіністерінің берілуін қабылдау үшін Эгей теңізі бойынша саяхаттай бастады, қаладағы халықты тығыздап, аштық арқылы берілуді жеделдету үшін барлық тұтқынға алынған афиналық гарнизондары мен колонистерін (клирухтар) үйлеріне қайтаруға бұйрық берді. Ол көптеген грек қалаларында он адамнан тұратын басқару кеңестерін (декархия) құрды, олардың мүшелері ол бұрын демеушілік еткен олигархиялық топтардан таңдалды, оларды спарталық гармост (әскери губернатор) қолдады және бақылады. Демократтар мен оның тар олигархиясына қарсы шыққандар көбінесе қырғынға ұшырады немесе қуылды. Пропагандалық әрекет ретінде ол Афиналықтар соғыс барысында күшпен шығарып тастаған тұрғындарына Эгина, Мелос және Скион сияқты жерлерді қайтарды. 405 жылдың күзінде Атикада күш көрсету арқылы Афинаның берілуін қамтамасыз етуге жасаған сәтсіз әрекеттен кейін Лисандр Афина олигархтарымен байланыс орнатып, олардың бейбіт келісімнің шарты ретінде қалаға оралуына демеушілік етті, ол ақырында 404 жылдың көктемінде қол қойылды. Лисандер 404 жылдың жазында Афинаның соңғы одақтасы Самостың берілуін қабылдады, содан кейін ол афиналық олигархтардың өтініші бойынша Афинаға жеке сапар жасады. Саламис шайқасының жылдығында Лисандр Пирейге кемемен кірді, Афинаның қала қабырғаларын қиратты және оның флотын өртеді, содан кейін осы оқиғаны орындау кезінде музыка ойнау үшін қаладан әйел флейташыларды шақырды. Ол сондай-ақ Афинаның демократиясын жойып, оны отыз олигархтан тұратын басқару кеңесімен (Отыз Тиран) алмастырған Афиналық жиналыстың отырысын қадағалады.

Афинадағы командалық

Самос аралын шабуылдап басып алғаннан кейін Лисандр Спартаға оралды. Афинаның бұрынғы басшысы Алкивиад, Эгоспотам шайқасындағы спарталықтардың жеңісінен кейін Фригияға, Кіші Азияның солтүстік-батысына, парсы сатрабы Фарнабазға жасырынып, парсылықтардан афиналықтарға көмек сұрады. Бірақ спарталықтар Алкивиадты жою керек деп шешті, және Лисандр Фарнабаздың көмегімен Алкивиадты өлтіруді ұйымдастырды. Агис II қайтыс болғаннан кейін жаңа Эврипонтид спартан патшасы ретінде, Лисандр Кіші Кирді ағасы, парсы патшасы Артаксеркс II-ге қарсы жасаған сәтсіз көтерілісінде спарталықтарды қолдауға көндіруге тырысты. Б.з.б. 404 жылы афиналықтарды жеңгеннен кейін құрған олигархиялық топтардың билігін қайта орнатуды үміттене отырып, Лисандр Эврипонтид спартан патшасы Агесила II-ге б.з.б. 396 жылы парсыларға қарсы грек әскеріне басшылық етуді тапсырды. Спарталықтарды Иондықтар парсы патшасы Артаксеркс II-ге қарсы көмекке шақырған еді. Лисандр, әрине, бұл жорысқа қатыспай, спарталық әскерге қолбасшылық етуді үміттенеді. Алайда Агесила Лисандрдың билігі мен ықпалына ренжіді. Сондықтан Агесила бұрынғы кеңесшісінің жоспарларын күйретіп, Лисандрды Спартадан және материктік Грекиядан алыс, Геллеспонттағы әскерлердің бастығы қалдырды. 395 жылға қарай Спартаға оралған Лисандр Фива және басқа грек қалаларымен соғыс бастауға ықпал етті, бұл соғыс Коринф соғысы деп аталды. Спарталықтар Афина, Фива, Коринф және Аргостан (Ахеменид империясының қолдауымен) құрылған жаңа одаққа қарсы әскер жіберуге дайындалды және Агесилаға Грекияға оралуға бұйрық берді. Агесила әскерімен Спартаға беттеп, Геллеспонтты кешіп, Тракия арқылы батысқа қарай жол тартты.

Өлім

Спартандықтар екі әскерді – бірін Лисандрдың, екіншісін Спарталық Паузанияның басқаруымен Беотиядағы Халиартус қаласына қарсы шабуыл жасау үшін жинады. Лисандр Паузаниядан бұрын келді және Орхомен қаласын Боеотиялық одақтан бас тартуға көндірді. Одан кейін ол әскерімен Халиартусқа бет алды. Халиартус шайқасында Лисандр өз күштерін қала қабырғасына тым жақын жеткізгендіктен қаза тапты. Оның өлімінен кейін, Лисандрдің Спарта патшалықтарын біріктіру арқылы өкіметін күшейту және Спарта патшасына әскер басшылығын автоматты түрде бермеу жоспары Агесила II-ге "табылды". Тарихшылар арасында бұл Лисандрдың беделін түсіру үшін оның өлімінен кейін ойлап тапқан жала ма, жоқ па деген пікірталас бар. Дегенмен, Найджел Кеннеллдің пікірінше, бұл жоспар Лисандр туралы білгенімізге сай келеді.

Мұра

Лизандер – Ксенофонның, замандасының Грек тарихындағы маңызды кейіпкерлердің бірі. Ал басқа (кейінгі) дереккөздерде ол күмәнді тұлға болып қала береді. Мысалы, римдік биограф Корнелий Непос оны "қатыгездік пен адалсыздық"пен айыптайды, бірақ ол туралы жеңіс әндері жазылған алғашқы грек болды. Ол "сүйектермен ойнайтын жігіттерді және ант берген ерлерді" алдағанын мақтан тұтқан.