Қысқаша Грек қала-мемлекеті: Спарта тарихы

Кіріспе

Ежелгі Грекиядағы қала-мемлекет – ежелгі Грекиядағы қала-мемлекеттердің бірі.

Спарта ежелгі Грекияның Лакония аймағындағы көрнекті қала-мемлекет болды. Ежелгі заманда бұл қала-мемлекет Лакедемон деп аталатын, ал Спарта атауы оның негізгі орнына, Еуротас өзенінің жағасындағы Еуротас аңғарындағы қонысына қатысты. Шамамен 650 ж.б.з.б. Спарта ежелгі Грекиядағы ең күшті әскери державаға айналды. Әскери үстемдігінің арқасында Спарта грек-парсы соғыстары кезінде біріккен грек әскерінің жетекші күші ретінде танылды, Афинаның теңіз күшінің күшеюімен бәсекелестікке түсті. Спарта Пелопоннес соғысы (б.з.д. 431–404 жж.) кезінде Афинаның басты жауы болды және Эгоспотами шайқасынан кейін жеңіске жетті. Б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасында Фиваға қарсы жеңіліс Спартаның гегемониясын аяқтады, бірақ қала-мемлекет 192 ж.б.з.б. Ахеялық лигасына күштеп қосылғанға дейін саяси тәуелсіздігін сақтап келді. Дегенмен, қала 146 ж.б.з.б. Грекияны Рим басып алғаннан кейін тәуелсіздігінің бір бөлігін қайта алды және Рим империясы кезінде өркендеді, өйткені оның ежелгі салт-дәстүрлері көптеген римдік туристерді қызықтырды. Алайда, Спарта 396 ж.б.з.б. вестготтар королі Аларикпен тонауға ұшырады және ұзақ төмендеу кезеңін бастан өткерді, әсіресе орта ғасырларда, көптеген тұрғындары Мистраға көшіп кетті. Қазіргі Спарта – Оңтүстік Грекияның Лакония аймағының астанасы және цитрус және зәйтүн өңдеу орталығы. Спарта әлеуметтік жүйесі мен конституциясымен ежелгі Грецияда ерекшеленді, оны жартылай мифтік заң шығарушы Ликург енгізген. Оның заңдары Спарта қоғамын әскери шеберлікті барынша арттыруға бағыттап, барлық әлеуметтік институттарды әскери дайындық пен дене дамуға жұмылдырды. Спарта тұрғындары төрт топқа бөлінді: спартиаттар (толық құқықты азаматтар), мотактар (спарталықтардан тараған еркін адамдар), периоектер (еркін, бірақ спарталық емес адамдар) және гелоттар (мемлекетке тиесілі құл емес жергілікті тұрғындар). Спартандық ерлер қатаң агога жаттығуларынан өтті, ал спарталық фаланга бригадалары шайқастағы ең жақсылардың бірі саналды. Спарталық әйелдер классикалық антикалық дәуірдегі басқа жерлерге қарағанда көбірек құқықтарға ие болды. Спарта өз замандастарының және классикалық білімнің қайта жаңғыруынан кейін Батыс мәдениетінде қызығушылық тудырды. Спартаға деген құлшыныс лаконофилия деп аталады. Бертран Рассел былай жазды: «Спарта грек ойлауына екі жағынан әсер етті: шындық арқылы және миф арқылы. Шындық спартандықтарға Афинаны соғыста жеңуге мүмкіндік берді; миф Платонның саяси теориясына және көптеген кейінгі жазушылардың идеяларына әсер етті. Оның ұстанатын идеалдары Руссо, Ницше және Ұлттық Социализмнің доктриналарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды».

Sparta was a prominent city state in Laconia in ancient Greece. In antiquity, the city state was known as Lacedaemon , while the name Sparta referred to its main settlement on the banks of the Eurotas River in the Eurotas valley of Laconia, in south eastern Peloponnese. Around 650 BC, it rose to become the dominant military land power in ancient Greece. Given its military pre eminence, Sparta was recognized as the leading force of the unified Greek military during the Greco Persian Wars, in rivalry with the rising naval power of Athens. Sparta was the principal enemy of Athens during the Peloponnesian War (431–404 BC), from which it emerged victorious after the Battle of Aegospotami. The decisive Battle of Leuctra against Thebes in 371 BC ended the Spartan hegemony, although the city state maintained its political independence until its forced integration into the Achaean League in 192 BC. The city nevertheless recovered much autonomy after the Roman conquest of Greece in 146 BC and prospered during the Roman Empire, as its antiquarian customs attracted many Roman tourists. However, Sparta was sacked in 396 AD by the Visigothic king Alaric, and underwent a long period of decline, especially in the Middle Ages, when many of its citizens moved to Mystras. Modern Sparta is the capital of the southern Greek region of Laconia and a center for processing citrus and olives. Sparta was unique in ancient Greece for its social system and constitution, which were supposedly introduced by the semi mythical legislator Lycurgus. His laws configured the Spartan society to maximize military proficiency at all costs, focusing all social institutions on military training and physical development. The inhabitants of Sparta were stratified as Spartiates (citizens with full rights), mothakes (free non Spartiate people descended from Spartans), perioikoi (free non Spartiates), and helots (state owned enslaved non Spartan locals). Spartiate men underwent the rigorous agoge training regimen, and Spartan phalanx brigades were widely considered to be among the best in battle. Spartan women enjoyed considerably more rights than elsewhere in classical antiquity. Sparta was frequently a subject of fascination in its own day, as well as in Western culture following the revival of classical learning. The admiration of Sparta is known as Laconophilia. Bertrand Russell wrote:Sparta had a double effect on Greek thought: through the reality, and through the myth The reality enabled the Spartans to defeat Athens in war; the myth influenced Plato's political theory, and that of countless subsequent writers [The] ideals that it favors had a great part in framing the doctrines of Rousseau, Nietzsche, and National Socialism.

Аттар

Ежелгі гректер Спарта қала-мемлекеті мен оның орналасқан жерін атау үшін үш сөздің біреуін қолданған. Біріншіден, "Спарта" атауы негізінен Эвротас өзенінің аңғарындағы елді мекендердің негізгі шоғырына қатысты. Екінші сөз – "Лакедаймон" (Λακεδαίμων) көбінесе сын есім ретінде қолданылған және Гомердің, сондай-ақ Геродот пен Фукидид тарихшыларының еңбектерінде кездеседі. Үшінші термин "Лаконика" (Λακωνική) Спарта қаласының төңірегіндегі аймақты, Тайгет тауларының шығысындағы жазықтықты, кейде тікелей Спарта бақылауындағы барлық аймақтарды, оның ішінде Мессенияны білдіреді. Лакедаймонға қатысты ең ерте куәландырылған термин – микендік грек жазуындағы 𐀨𐀐𐀅𐀖𐀛𐀍, ra ke da mi ni jo, "Lakedaimonian", сылбырлы жазумен (Linear B) жазылған, кейінгі грек тіліндегі Λακεδαιμόνιος, Lakedaimonios (латынша: Lacedaemonius) сөзімен теңдес. Геродот "Лакедаймонды" Микен гректерінің Терапнадағы цитаделі үшін қолданған. Бұл термин "Спарта" сөзімен синоним ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе қала орналасқан жерді білдірген. Гомерде ол әдетте аймақтың эпитеттерімен біріктіріледі: кең, әдемі, жарқыраған және көбінесе ойыс және қираған (шағырлармен толы), Эвротас аңғарын көрсетеді. Ал "Спарта" "әдемі әйелдер елі" деп сипатталған, бұл адамдарға қатысты эпитет. Спарта тұрғындары көбінесе лакедаймондықтар деп аталған. Бұл эпитет лакедаймондық (грекше: Λακεδαιμόνιοι; латынша: Lacedaemonii, сондай-ақ Lacedaemones) сын есімінің көпше түрін пайдаланған. Ежелгілер кейде кері жасау арқылы Лакедаймон жерін "Лакедаймондық жер" деп атаған. "Жер" сөзінің көпшілігі әйелдік туысқа жатқандықтан, сын есім де әйелдік түрінде қолданылған: Лакедамония (Λακεδαιμονία, Lakedaimonia). Соңында, бұл сын есім жеке қолданыла бастады. "Лакедамония" классикалық кезеңде және одан бұрын кеңінен қолданылмаған. Ол римдік және ерте византиялық кезеңдерде грек тілінде Лакония мен Мессенияға теңдес ретінде кездеседі, көбінесе этнографтар мен жер-су атауларының сөздіктерінде. Мысалы, Александриялық Хесихийдің сөздігінде (б.з. 5 ғасыры) Агиадае "Лакедамониядағы орын" деп, Агис есімімен аталған жер ретінде анықталған. Нақты ауысуды Севильялық Исидордың "Этимология" (7 ғасыр) этимологиялық сөздігінде көруге болады. Исидор Орозийдің "Пгандыққа қарсы тарихтар" (б.з. 5 ғасыры) және Евсевийдің "Хроникасы" (б.з. 5 ғасырының басы) еңбектеріне көп сүйенген, Орозий да оларға сүйенген. Соңғысы Спартаны Лакедамония Цивитасы деп анықтайды, бірақ Исидор Лакедамонияны Семеле ұлы Лакедаймон құрған деп анықтайды, бұл Евсевийдің түсіндірмесімен сәйкес келеді. Диодор Сицилиялықтың "Тарих кітапханасында" "Лакедамония" сөзінің сирек қолданылуы бар, бірақ бәлкім, Χώρα (chōra, "жер") сөзі түсірілген. Лакедаймона 2006 жылға дейін қазіргі грек префектурасы Лакониядағы провинцияның атауы болды.

The ancient Greeks used one of three words to refer to the Spartan city state and its location. First, "Sparta" refers primarily to the main cluster of settlements in the valley of the Eurotas River. The second word, "Lacedaemon" (Λακεδαίμων), was often used as an adjective and is the name referenced in the works of Homer and the historians Herodotus and Thucydides. The third term, "Laconice" (Λακωνική), referred to the immediate area around the town of Sparta, the plateau east of the Taygetos mountains, and sometimes to all the regions under direct Spartan control, including Messenia. The earliest attested term referring to Lacedaemon is the Mycenaean Greek 𐀨𐀐𐀅𐀖𐀛𐀍, ra ke da mi ni jo, "Lakedaimonian", written in Linear B syllabic script, the equivalent of the later Greek Λακεδαιμόνιος, Lakedaimonios (Latin: Lacedaemonius). Herodotus seems to use "Lacedaemon" for the Mycenaean Greek citadel at Therapne, in contrast to the lower town of Sparta. This term could be used synonymously with Sparta, but typically it denoted the terrain in which the city was located. In Homer it is typically combined with epithets of the countryside: wide, lovely, shining and most often hollow and broken (full of ravines), suggesting the Eurotas Valley. "Sparta" on the other hand is described as "the country of lovely women", an epithet for people. The residents of Sparta were often called Lacedaemonians. This epithet utilized the plural of the adjective Lacedaemonius (Greek: Λακεδαιμόνιοι; Latin: Lacedaemonii, but also Lacedaemones). The ancients sometimes used a back formation, referring to the land of Lacedaemon as Lacedaemonian country. As most words for "country" were feminine, the adjective was in the feminine: Lacedaemonia (Λακεδαιμονία, Lakedaimonia). Eventually, the adjective came to be used alone. "Lacedaemonia" was not in general use during the classical period and before. It does occur in Greek as an equivalent of Laconia and Messenia during the Roman and early Byzantine periods, mostly in ethnographers and lexica of place names. For example, Hesychius of Alexandria's Lexicon (5th century AD) defines Agiadae as a "place in Lacedaemonia" named after Agis. The actual transition may be captured by Isidore of Seville's Etymologiae (7th century AD), an etymological dictionary. Isidore relied heavily on Orosius' Historiarum Adversum Paganos (5th century AD) and Eusebius of Caesarea's Chronicon (early 5th century AD), as did Orosius. The latter defines Sparta to be Lacedaemonia Civitas, but Isidore defines Lacedaemonia as founded by Lacedaemon, son of Semele, which is consistent with Eusebius' explanation. There is a rare use, perhaps the earliest of "Lacedaemonia", in Diodorus Siculus' The Library of History, but probably with Χώρα (‘’chōra’’, "country") suppressed. Lakedaimona was until 2006 the name of a province in the modern Greek prefecture of Laconia.

География

Спарта Пелопоннес жарты аралының оңтүстік-шығысындағы Лакония аймағында орналасқан. Ежелгі Спарта Лаконияның ең ірі өзені – Евротас өзенінің жағасында салынған, ол тұщы сумен қамтамасыз еткен. Евротас аңғары – табиғи бекініс, батысында Тайгет тауы (2407 м) және шығысында Парнон тауы (1935 м)мен шектесетін. Солтүстікке қарай Лакония Аркадиядан 1000 метрге дейін биіктігі жететін төбелі және таулы алқаптармен бөлінеді. Бұл табиғи қорғаныстар Спартаға тиімді болды және оны тонау мен жауап беруден қорғады. Спарта теңізге шығу мүмкіндігіне ие болмаса да, Лакон шығанағында Гитхеи порты болды.

Мифология

Лакедаймон (грекше: Λακεδαίμων) – Лаконияның мифтік патшасы. Зевстің нимфа Тайгетадан туған ұлы, ол Евротастың қызы Спартаға үйленді және одан Эмикла, Эвридика мен Асина дүниеге келді. Патша ретінде ол елін өзінің атымен, ал қаласын әйелінің атымен атады.

Менелайон

Менелайон – Менелаймен байланысты қасиетті орын, Спартаның шығысында, Еуротас өзенінің жанында, Профит Илияс төбесінде орналасқан (координаттары: ). Б.з.д. 8 ғасырдың басында салынған, спарталықтар бұл жерді Менелайдың бұрынғы тұрғын үйі деп есептеген. 1970 жылы Афинадағы Британ мектебі аймақта микендік қалдықтарды табу мақсатымен Менелайон төңірегінде қазба жұмыстарын бастады. Олар екі микендік үйдің қираған қалдықтарын және Елена мен Менелайға арналған алғашқы құрбандықтарды тапты. Бұл үйлер жер сілкінісі мен өрт салдарынан қираған, археологтар оларды Менелайдың сарайы болуы мүмкін деп санайды. 1990 жылдардың басынан бері жүргізіліп жатқан қазба жұмыстары көрсеткендей, Еуротас аңғарының оңтүстік бөлігіндегі Менелайон төңірегіндегі аймақ Микен Лакониясының орталығы болған. Микендік елді мекені үшбұрыш тәрізді, ал шыңы солтүстікке қарай бағытталған. Оның ауданы шамамен «жаңа» Спартаның ауданымен тең болды, бірақ эрозия салдарынан ғимараттары қирап, бастапқы құрылыстарынан тек қираған негіздер мен сынған қыш ыдыстар ғана қалды. Спарта аймағындағы адамдардың қоныстанғанына ең ерте дәлел – Спартадан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай екі шақырымдай жердегі Куфовуно маңынан табылған орта неолит кезеңіне жататын қыш заттар. Бұл өркениет қола дәуірінің соңында құлдыраған секілді, Геродоттың айтуынша, солтүстіктен келген македон тайпалары (оларды жеңгендер дориандар деп атаған) Пелопоннеске басып кіріп, жергілікті тайпаларды бағындырып, сонда қоныстанды.

Классикалық Спарта

Екінші Мессен соғысында Спарта Пелопоннес және Грекияның қалған бөлігіндегі жергілікті билік ретінде орнықты. Келесі ғасырларда Спартаның құрлықтағы әскери күші теңдесіз болды. Шамамен 500 ж.б.д., Спартада 20 000–35 000 азамат, сондай-ақ көптеген гелоттар мен периоиктер болды. Шамамен 40 000–50 000 адамды құрайтын Спарта, Грекиядағы ірі қала-мемлекеттердің біріне айналды; алайда, Фукидидтің мәлімдемесіне сәйкес, б.з.д. 480 ж. король Леонид басқарған шағын күш (шамамен 300 толық спарталық, 700 теспиялық және 400 тебандық, бұл сандар бұрынғы қазаларға байланысты азайған), Ксеркс басқарған алып парсы әскеріне қарсы Термопила шайқасында батыл тұрды. Спарталықтар құлатылған патшасы Демараттан парсылардың шапқыншылығы туралы алдын ала хабардар болды, бұл оларды Дельфи оракулымен кеңесуге итерді. Геродоттың айтуынша, Пифия Спарта патшаларының бірі өлсе немесе Спарта жойылса деп жариялады. Бұл болжам Леонид патша шайқаста қаза болғаннан кейін орындалды. Грек гоплиттерінің жоғары сапалы қару-жарағы, стратегиясы және қоладан жасалған қарулары, сондай-ақ олардың фалангалық ұрыс формациясы бір жылдан кейін Спарта толық күшін жинап, 479 ж.б.д. Платея шайқасында парсыларға қарсы грек одағын басқарғанда тағы да өзін дәлелдеді. Платеядағы гректердің шешуші жеңісі грек-парсы соғысына және парсылардың Еуропаға кеңейту ниетіне нүкте қойды. Бұл соғыс жалпы грек әскерінің күшімен жеңіске жеткенімен, Спартаға құрмет көрсетілді, ол Термопила мен Платеядағы жетекші күштерді ұсынғаннан басқа, бүкіл грек экспедициясының де-факто басшысы болды. 464 ж.б.д. Спартаның жарық сызығы бойымен күшті жер сілкінісі болды, ол Спартаның көп бөлігін және ежелгі Грекиядағы көптеген басқа қала-мемлекеттерді қиратты. Ғалымдар бұл жер сілкінісін Бірінші Пелопоннес соғысына әкелген маңызды оқиғалардың бірі деп санайды. Кейінгі классикалық дәуірде Спарта Афина, Фива және Парсымен бірге Жерорта теңізінің солтүстік-шығысында үстемдік үшін күрескен негізгі күштердің бірі болды. Пелопоннес соғысы барысында дәстүрлі құрлықтағы күш Спарта Афинаның бұрынғыдан басым теңіз күштерін жеңіп, әскери-теңіз күштерін дамытып, Афина империясын құлатты. Б.з.д. 4 ғасырдың басында Спарта өзінің билігінің шыңына жеткенде көптеген маңызды грек мемлекеттерін бағындырды және тіпті Анатолиядағы (қазіргі Түркия) парсы провинцияларына шабуыл жасады, бұл кезең Спарта гегемониясы деп аталды. Коринф соғысы кезінде Спарта Фива, Афина, Коринф және Аргос сияқты жетекші грек мемлекеттерінің коалициясына қарсы тұрды. Одақтың бастапқы қолдауын Парсы көрсетті, ол Азияға Спартаның одан әрі кеңеюінен қорқыды. Спарта құрлықта бірнеше жеңіске жетті, бірақ оның көптеген кемелері Книд шайқасында Парсы Афинаға берген грек-финикиялық жалдамалы әскерлерімен жойылды. Бұл оқиға Спартаның теңіз күшін қатты зақымдады, бірақ афиналық Конон Спартаның жағалауын қиратып, спарталықтардың гелоттардың көтерілісіне қатысты ескі қорқынышын оятқанға дейін Парсыға басып кіру ниетін тоқтатпады. Тағы бірнеше жыл соғысқаннан кейін, б.з.д. 387 ж. Анталкида бейбітшілігіне қол қойылды, оған сәйкес Ионияның барлық грек қалалары парсылардың бақылауына қайтарылды және Парсының Азия шекарасы спарталық қауіптен босатылды. Спарта Леуктра шайқасында Фивалық Эпаминондасқа түскен ауыр әскери жеңілістен кейін ұзақ мерзімді құлдырау кезеңіне енді. Бұл Спартаның толық күшті әскерінің құрлықтағы шайқаста жеңіліске ұшыраған алғашқы реті болды. Спарталық азаматтық қан арқылы мұраға берілгендіктен, Спартада азаматтардан әлдеқайда көп гелоттардың саны көбейді. Спарталықтардың санының алаңдатарлықтай төмендеуі туралы Аристотель айтқан.

In the Second Messenian War, Sparta established itself as a local power in the Peloponnesus and the rest of Greece. During the following centuries, Sparta's reputation as a land fighting force was unequalled. At its peak around 500 BC, Sparta had some 20,000–35,000 citizens, plus numerous helots and perioikoi. The likely total of 40,000–50,000 made Sparta one of the larger Greek city states; however, according to Thucydides, the population of Athens in 431 BC was 360,000–610,000, making it much larger. In 480 BC, a small force led by King Leonidas (about 300 full Spartiates, 700 Thespians, and 400 Thebans, although these numbers were lessened by earlier casualties) made a legendary last stand at the Battle of Thermopylae against the massive Persian army, led by Xerxes. The Spartans received advance warning of the Persian invasion from their deposed king Demaratus, which prompted them to consult the Delphic oracle. According to Herodotus, the Pythia proclaimed that either one of the kings of Sparta had to die or Sparta would be destroyed. This prophecy was fulfilled after king Leonidas died in the battle. The superior weaponry, strategy, and bronze armour of the Greek hoplites and their phalanx fighting formation again proved their worth one year later when Sparta assembled its full strength and led a Greek alliance against the Persians at the Battle of Plataea in 479 BC. The decisive Greek victory at Plataea put an end to the Greco Persian War along with Persian ambitions to expand into Europe. Even though this war was won by a pan Greek army, credit was given to Sparta, who besides providing the leading forces at Thermopylae and Plataea, had been the de facto leader of the entire Greek expedition. In 464 BC, a violent earthquake occurred along the Sparta faultline destroying much of what was Sparta and many other city states in ancient Greece. This earthquake is marked by scholars as one of the key events that led to the First Peloponnesian War. In later Classical times, Sparta along with Athens, Thebes, and Persia were the main powers fighting for supremacy in the northeastern Mediterranean. In the course of the Peloponnesian War, Sparta, a traditional land power, acquired a navy which managed to overpower the previously dominant flotilla of Athens, ending the Athenian Empire. At the peak of its power in the early 4th century BC, Sparta had subdued many of the main Greek states and even invaded the Persian provinces in Anatolia (modern day Turkey), a period known as the Spartan hegemony. During the Corinthian War, Sparta faced a coalition of the leading Greek states: Thebes, Athens, Corinth, and Argos. The alliance was initially backed by Persia, which feared further Spartan expansion into Asia. Sparta achieved a series of land victories, but many of her ships were destroyed at the Battle of Cnidus by a Greek Phoenician mercenary fleet that Persia had provided to Athens. The event severely damaged Sparta's naval power but did not end its aspirations of invading further into Persia, until Conon the Athenian ravaged the Spartan coastline and provoked the old Spartan fear of a helot revolt. After a few more years of fighting, in 387 BC the Peace of Antalcidas was established, according to which all Greek cities of Ionia would return to Persian control, and Persia's Asian border would be free of the Spartan threat. Sparta entered its long term decline after a severe military defeat to Epaminondas of Thebes at the Battle of Leuctra. This was the first time that a full strength Spartan army lost a land battle. As Spartan citizenship was inherited by blood, Sparta increasingly faced a helot population that vastly outnumbered its citizens. The alarming decline of Spartan citizens was commented on by Aristotle.

Классикалықтан кейінгі және қазіргі Спарта

396 жылы Спартаны Аларик I басқарған вестготтар шабуылдап тонады. Византиялық деректерге сәйкес, Лакония аймағының бір бөлігі 10 ғасырдың соңына дейін әлі де ескі дінді ұстанды. Цаконияда бүгінге дейін қолданылып келе жатқан цакония тілі – ежелгі дорий тілінің жалғыз сақталған түрі. Орта ғасырларда Лаконияның саяси және мәдени орталығы жақын орналасқан Мистрасқа көшті, ал Спартаның маңызы одан да төмендеді. Қазіргі Спарта 1834 жылы Грекия королі Оттоның жарлығымен қайта жаңғыртылды.

Конституция

Спарта олигархия болды. Мемлекетті Агиад және Еврипонтид әулеттерінен шыққан екі мұрагерлік патша басқарды, екеуі де Гераклдың ұрпақтары саналды және биліктері тең болғандықтан, біреуі әріптесінің билігіне және саяси шешімдеріне қарсы келе алмайтын. Мемлекеттік маңызды мәселелер осы кеңесте талқыланып, содан кейін саясатты спарталық азаматтардың ұжымдық органы – Дамосқа ұсынылып, олар дауыс беру арқылы баламалардың бірін таңдайтын. Патшалық құқықтар уақыт өте келе шектелді. Персия соғыстарынан бастап патша соғыс жариялау құқығынан айырылып, әскери жорықтарға екі еформен бірге шығарды. Сыртқы саясатты басқаруда да патшаның орнын ефорлар басты. Уақыт өте келе патшалар генерал ретіндегі қызметін қоспағанда, көбінесе тек номиналды басшыларға айналды. Саяси билік ефорлар мен Герусияға жүктелді. Егер спартиат оны ресми түрде қабылдап, оның шығындарын төлесе, немесе жаттығуларда өте жақсы нәтиже көрсетсе, оны спартиатқа айналдыруға демеушілік етуге болатын. Агогтың шығындарын төлей алмайтын спарталықтар азаматтығынан айырылуы мүмкін еді. Осы заңдар Спартаның соғыста немесе басқа жағдайларда қаза тапқан азаматтарды оңай алмастыра алмайтынын көрсетті, бұл ақырында азаматтардың саны азамат емес халықтан көп болғандықтан, тіпті құлдардан да басып өтуіне әкеліп соқты, бұл жағдай қауіпті болып саналды.

Азамат еместер

Басқа топтар – perioikoi, азамат емес еркін тұрғындар, және helots, мемлекетке тиесілі жеміңкелер. Спарталық емес азаматтардың ұрпақтары агогеден өтуге тыйым салынды.

Қалқандар

Спартандықтар Лакония халқының аз бөлігі болды. Тұрғындардың ең ірі тобы – гелоттар (классикалық грекше Εἵλωτες / Heílôtes). Гелоттар бастапқыда Мессения және Лакония аймақтарындағы еркін гректер болған, оларды спартандықтар шайқаста жеңіп, кейін құл еткен. Басқа грек қалалары жаулап алған халықтардан айырмашылығы (мысалы, Афинаның Мелосқа жасаған әрекеті), ерлер жойылмады, ал әйелдер мен балалар құлға айналған жоқ. Оның орнына, гелоттарға Грекияның қалған бөлігіндегі құлдарға қарағанда, ортағасырлық Еуропадағы шаруаларға көбірек ұқсас, қоғамдағы төменгі орын берілді. Спарталық гелоттар тек ауыл шаруашылығы жұмысшылары ғана емес, сонымен қатар үй қызметшілері болды, еркек және әйелдерге жүн өңдеу сияқты үй тапсырмалары жүктелді. Алайда, гелоттар жеке спартандық азаматтардың жеке меншігі емес еді, олардың үй шаруасына қарамастан, олар клерлер жүйесі арқылы мемлекетке тиесілі болды. Гелоттардың сайлау құқығы да, саяси құқықтары да болмады. Спартан ақыны Тиртайге сәйкес, гелоттарға үйленуге рұқсат етілді және олардың еңбегінің жемістерінің 50% сақталды. Сондай-ақ, олар діни рәсімдерді орындауға және Фукидидтің айтуынша, шектеулі жеке меншікке ие болуға рұқсат етілген көрінеді. Бастапқыда гелоттарды босатуға болмайды, бірақ орта эллиндік кезеңде шамамен 6000 гелот өз бостандығын сатып алу үшін жеткілікті байлық жинады, мысалы, б.з.д. 227 жылы. Басқа грек қалаларында еркін азаматтар жартылай әскери қызметте болды, олар соғыста болмаған кезде басқа кәсіптермен айналысты. Спарталық ерлер толық уақытты сарбаз болғандықтан, олар қол еңбегімен айналыспады. Гелоттар білімі жоқ шаруалар ретінде пайдаланылды, спартаның жерін өңдеді. Гелот әйелдері көбінесе бала күтуші ретінде пайдаланылды. Гелоттар да спартандық әскермен бірге жауынгер емес шаруалар ретінде саяхаттады. Термопиль шайқасының соңғы тұсында гректердің қаза тапқандарына тек 300 спартандық сарбаз ғана емес, сонымен қатар бірнеше жүз теспалық және тебандық әскерлер мен бірнеше гелот кірді. Кем дегенде бір гелот көтерілісі болды (шамамен б.з.д. 465–460 жылдары), ол ұзаққа созылған қақтығысқа әкелді. Осы соғыстың оныншы жылында спартандықтар мен мессендіктер келісімге келді, онда мессендік көтерілісшілерге Пелопоннестен кетуге рұқсат берілді. Оларға егер қайтып оралуға тырысса, құлдыққа қайта оралу шартымен қауіпсіз жол берілді. Бұл келісім Спартаның б.з.д. VII-VIII ғасырлардағы экспансиясынан бері оның аумағына жасалған ең үлкен шабуылға тоқтайды. Фукидид «Спартаның саясаты әрқашан негізінен гелоттарға қарсы сақтық шараларын қолдану қажеттілігімен реттеледі» деп атап өтті. Екінші жағынан, спартандықтар б.з.д. 479 жылы гелоттарға жеткілікті сенім артып, олармен бірге Платаяға 35 000 адамнан тұратын күш алып кетті, егер олар гелоттар оларға шабуыл жасаса немесе қашып кетсе, олар тәуекелге бармайтын нәрсе. Грек әлемінде құлдар көтерілісі орын алды, ал б.з.д. 413 жылы 20 000 афиналық құл Аттиканы басып алған спартандықтарға қосылу үшін қашып кетті. Спартаның құл халқымен қарым-қатынасын ерекшелендірген нәрсе, гелоттардың отбасы мен мүлік сияқты артықшылықтарға ие болғандықтан, өздерінің жеңімпаз халық (мессендіктер) ретінде өзіндік ерекшеліктерін сақтап, бүлік ұйымдастыратын тиімді туыстық топтарға ие болулары еді. Спартиялықтардың саны азайып, гелоттардың саны өсе бастаған кезде, билік тепе-теңдігі шиеленісті арттырды. Плутархтың айтуынша, спартандықтар гелоттарға «қатаң және қатыгез» қараған: олар оларды таза шарап ішуге мәжбүр еткен (бұл қауіпті деп саналған, әдетте сумен кесілген шарап) және оларды сол жағдайда қоғамдық залдарға алып барған, балалар мас адамның қандай көріністі көруі мүмкін; олар оларды төмен би билеуге мәжбүр етті және күлкілі әндер айтты» syssitia (міндетті қонақасы) кезінде. Жыл сайын ефорлар билікке келген кезде олар салт-дәстүр бойынша гелоттарға соғыс жариялап, спартандықтарға оларды салт-дәстүрлік ластану қаупі жоқ өлтіруге мүмкіндік берді. Бұл шайқасты криптаи (с. κρύπτης kryptēs), криптея деп аталатын құпия институтқа қатысқан агога түлектері жүргізді. Фукидид былай деді: «Гелоттар өздерінің арасынан ең жоғары рухты және бүлік шығаруға бейім ең бірінші болып, еркіндікке ие болатындар деп есептегендерді таңдап алуға шақырылды. Осылайша екі мыңға жуық адам таңдалып, олар өздеріне тәж киіп, жаңа еркіндіктеріне қуанғандай ғибадатханаларды аралап жүрді. Алайда, спарталықтар көп ұзамай оларды жойды, және олардың әрқайсысы қалай құлағандығын ешкім білген жоқ».

The Spartans were a minority of the Lakonian population. The largest class of inhabitants were the helots (in Classical Greek Εἵλωτες / Heílôtes). The helots were originally free Greeks from the areas of Messenia and Lakonia whom the Spartans had defeated in battle and subsequently enslaved. In contrast to populations conquered by other Greek cities (e. g. the Athenian treatment of Melos), the male population was not exterminated and the women and children turned into chattel slaves. Instead, the helots were given a subordinate position in society more comparable to serfs in medieval Europe than chattel slaves in the rest of Greece. The Spartan helots were not only agricultural workers, but were also household servants, both male and female would be assigned domestic duties, such as wool working. However, the helots were not the private property of individual Spartan citizens, regardless of their household duties, and were instead owned by the state through the kleros system. Helots did not have voting or political rights. The Spartan poet Tyrtaios refers to Helots being allowed to marry and retaining 50% of the fruits of their labor. They also seem to have been allowed to practice religious rites and, according to Thucydides, own a limited amount of personal property. Initially, helots couldn't be freed but during the middle Hellenistic period, some 6,000 helots accumulated enough wealth to buy their freedom, for example, in 227 BC. In other Greek city states, free citizens were part time soldiers who, when not at war, carried on other trades. Since Spartan men were full time soldiers, they were not available to carry out manual labour. The helots were used as unskilled serfs, tilling Spartan land. Helot women were often used as wet nurses. Helots also travelled with the Spartan army as non combatant serfs. At the last stand of the Battle of Thermopylae, the Greek dead included not just the legendary three hundred Spartan soldiers but also several hundred Thespian and Theban troops and a number of helots. There was at least one helot revolt (c. 465–460 BC) that led to prolonged conflict. By the tenth year of this war the Spartans and Messenians had reached an agreement in which Messenian rebels were allowed to leave the Peloponnese. They were given safe passage under the terms that they would be re enslaved if they tried to return. This agreement ended the most serious incursion into Spartan territory since their expansion in the seventh and eighth centuries BC. Thucydides remarked that "Spartan policy is always mainly governed by the necessity of taking precautions against the helots." On the other hand, the Spartans trusted their helots enough in 479 BC to take a force of 35,000 with them to Plataea, something they could not have risked if they feared the helots would attack them or run away. Slave revolts occurred elsewhere in the Greek world, and in 413 BC 20,000 Athenian slaves ran away to join the Spartan forces occupying Attica. What made Sparta's relations with her slave population unique was that the helots, precisely because they enjoyed privileges such as family and property, retained their identity as a conquered people (the Messenians) and also had effective kinship groups that could be used to organize rebellion. As the Spartiate population declined and the helot population continued to grow, the imbalance of power caused increasing tension. According to Myron of Priene of the middle 3rd century BC:

Plutarch also states that Spartans treated the helots "harshly and cruelly": they compelled them to drink pure wine (which was considered dangerous – wine usually being cut with water) " and to lead them in that condition into their public halls, that the children might see what a sight a drunken man is; they made them to dance low dances, and sing ridiculous songs " during syssitia (obligatory banquets). Each year when the Ephors took office, they ritually declared war on the helots, allowing Spartans to kill them without risk of ritual pollution. This fight seems to have been carried out by kryptai (sing. κρύπτης kryptēs), graduates of the agoge who took part in the mysterious institution known as the Krypteia. Thucydides states:

The helots were invited by a proclamation to pick out those of their number who claimed to have most distinguished themselves against the enemy, in order that they might receive their freedom; the object being to test them, as it was thought that the first to claim their freedom would be the most high spirited and the most apt to rebel. As many as two thousand were selected accordingly, who crowned themselves and went round the temples, rejoicing in their new freedom. The Spartans, however, soon afterwards did away with them, and no one ever knew how each of them perished.

Ауыртпалық

Периоикоилар гелоттар сияқты тегі бар болған, бірақ Спарта қоғамында олардың орны едәуір ерекше болды. Толыққанды азаматтық құқықтары болмаса да, олар еркін болды және гелоттарға салынатын шектеулерге ұшырамады. Олардың спарталықтарға қатысты бағыныштылығының нақты мәні белгісіз, бірақ олардың бір бөлігі әскери резерв ретінде, бір бөлігі шебер қолөнершілер ретінде, ал тағы бір бөлігі шетелдік сауда агенттері ретінде қызмет еткені көрінеді. Периоик гоплиттері Спарта армиясымен, әсіресе Платая шайқасында жиірек бірге қызмет етті. Олар қару-жарақ жасау және жөндеу сияқты міндеттерді атқарғанмен, Спарталықтардың саны азайған сайын, Спарта армиясының жауынгерлік бөлімдеріне көбірек енгізілді.

Әскери өмір

20 жасында спарталық азамат әр азаматтың мүше болуы міндетті болған, әрқайсысы он бес шамасында мүшеден тұратын сисситиялардың (тамақтанатын орындар немесе клубтар) біріне қатыса бастады. Спарта спортпен шұғылданғанда жалаңаш болуды алғаш рет енгізген қала деп есептеледі, ал кейбір ғалымдар ол педерастияны ресми түрде қалыптастырған алғашқы қала болды деп санайды. Осы деректерге сәйкес, спарталықтардың пікірінше, жасы үлкен, тәжірибелі аристократтың жасөспірімге деген махаббаты оның еркін азамат ретінде қалыптасуы үшін өте маңызды болған. Олардың айтуынша, билеуші топтың білімі – агоге, әрбір азаматтан талап етілетін педерастикалық қарым-қатынастарға негізделген, ал жақсы көретін адам баланың тәрбиесіне жауапты болған. Дегенмен, басқа ғалымдар бұл түсіндірмеге күмән келтіреді. Ксенофон бұл туралы нақты жоққа шығарады.

Спарталық ерлер 60 жасқа дейін активті резервте қызмет етті. Ерлерге 20 жасында үйленуге ұсынылған, бірақ 30 жасында әскери қызметтен босағанға дейін отбасымен бірге тұруға рұқсат берілмеген. Олар өздерін «homoioi» (теңдер) деп атады, бұл олардың ортақ өмір салты мен фалангтың тәртібін көрсетеді, ол әрбір сарбаздың өз әріптестерінен жоғары тұруын талап етпеді. Гоплит соғысын жетілдіруге болатын болса, спарталықтар оны жетілдірді. Фукидидтің мәліметінше, спарталық ер адам соғысқа аттанғанда, оның әйелі (немесе басқа да маңызды әйел) оған әдеттегідей асписін (қалқанын) сыйлап, былай дейтін: «Осымен немесе осының үстінде» (Ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς, Èi tàn èi èpì tàs), яғни нағыз спарталықтар Спартаға жеңіспен (қолдарында қалқанмен) немесе қаза болып (қалқандарының үстінде) қайтуы керек. Бұл, әрине, үгіт. Спарталықтар шайқаста қаза тапқандарды шайқас даласында немесе оның жанында жерлейтін, мәйіттерді қалқандарымен қайтарып әкелмейтін. Бұл аңыз Плутархқа дейін жетеді, ол «спарталық әйелдер» туралы кемінде 17 «сөзді» қамтиды, олардың барлығы спарталық аналар қорқыныш көрсеткен ұлдарынан бас тартатынын айтады немесе кеңейтеді. Кейбір сөздерде аналар ұлдарын жай ғана шайқастан аман қалғаны үшін қорлайды. Бұл сөздердің спарталық әйелдерден шыққандығына күмән тудырады, олар афиналықтардың туындысы болуы мүмкін және спарталық әйелдерді табиғаттан бұрмаланған және аянышсыз деп көрсетуге арналған.

Ауыл шаруашылығы, азық-түлік және тамақтану

Спартаның егін шаруашылығы негізінен арпа, шарап, ірімшік, астық және інжірден тұрды. Бұл өнімдер әр спарталық азаматтың клеросында жергілікті жерде өсіріліп, оған хелоттар қарауға міндетті болды. Спарталық азаматтар клероларынан алған өнімнің белгілі бір мөлшерін сисситияға, яғни бірлескен тамақтандыру ошағына беруге міндетті еді. Сисситияға жасалған осы үлестер әр спарталық азамат үшін талап болып табылды. Жиналған барлық азық-түлік сол сисситияның спарталық халқына қайта таратылды. Ал жерді өңдеген хелоттар өздері егін жинаған өнімнің бір бөлігімен қамтамасыз етілді.

Саяси, әлеуметтік және экономикалық теңдік

Спарталық әйелдер, азаматтар сыныбынан шыққан, классикалық әлемде танылмаған мәртебеге, билікке және құрметке ие болды. Спарта қоғамында әйелдердің жоғары мәртебесі туған кезден басталады; Афинадан айырмашылығы, спарталық қыздар ағаларымен бірдей тамақтандырылды. Олар әкелерінің үйіне қамалып, Афинадағыдай дене шынықтырумен айналысуына және таза ауа алуына тыйым салынбады, керісінше, дене шынықтырумен шұғылданды және тіпті спорт жарыстарында бәсекелестікке түсті. Спартаға сапар шеккен көптеген адамдар "әйелдерді бөлісу" практикасы туралы айтқан. Спарталықтардың сенімі бойынша, ең жақсы физикалық қалыптағы ата-аналардың арасында ұрпақ жалғасуы керек болғандықтан, көптеген егде жастағы ерлер жас, денесі күшті ерлерге өз әйелдерін жүкті етуге рұқсат берді. Басқа үйленбеген немесе баласы жоқ ерлер тіпті балалы болу үшін басқа еркектің әйелін сұрауы мүмкін, егер ол бұрын бала туған болса. Осы себепті көптеген адамдар спарталық әйелдерді көп әйелділікке немесе полиандрияға жатқызды. Бұл практика әйелдердің мүмкіндігінше көптеген денесі мықты балаларды дүниеге әкелуі үшін ынталандырылды. Спарта халқының санын сақтау қиын болды, себебі ерлердің соғыста үнемі жоғалып, қаза болуы және жаңа туған нәрестелердің қатаң тексеруі жүргізілді. Спарталық әйелдер сауатты және санды білетін, бұл ежелгі әлемде сирек кездесетін жағдай. Бұдан әрі, олардың білімі және қоғамда еркін қозғалып, өз теңдестерімен (ерлермен) қарым-қатынас жасауы оларды тіпті көпшілік ортада да өз ойларын айтуға белсенділік танытты. Платон, төртінші ғасырдың ортасында, Спартадағы әйелдердің оқу бағдарламасын гимнастика мен музикадан (музыка және өнер) тұратынын сипаттады. Платон спарталық әйелдердің философиялық талқылаулардағы қабілеттерін жоғары бағалады. Ең маңыздысы, спарталық әйелдер экономикалық билікке ие болды, өйткені олар өздерінің және күйеулерінің мүлкін басқарды. Кейінгі классикалық Спартада, ерлер саны күрт азайған кезде, әйелдер Спартадағы барлық жер мен мүліктің кемінде 35% -ының жалғыз иелері болған деп есептеледі.

Тарихи әйелдер

Көптеген әйелдер Спарта тарихында маңызды рөл атқарды. Мұрагер атанған және Леонид I-нің әйелі болған королева Горго, ықпалды және жақсы құжатталған тұлға еді. Геродоттың мәліметінше, ол кішкентай кезінде әкесі Клеоменге парадан бас тартуға кеңес берген. Кейіннен парсы әскерлерінің Грекияға шабуыл жасауға дайын екендігі туралы ескертуді оқып беруге қатысты болды; Спарта генералдары балауызбен жабылған ағаш тақташаны оқи алмаған соң, ол оларға балауызды сыпырып тастап, ескертуді ашуға бұйрық берді. Плутархтың "Моралия" еңбегінде "Спартан әйелдерінің сөздері" жинағы бар, соның ішінде Горгоға жатқызылған лаконикалық сөз бар: Аттикалық әйелдің неге спартан әйелдері ғана әлемдегі еркектерді билей алатынын сұрағанда, ол: "Себебі біз – еркектердің аналарымыз" деп жауап берді. 396 жылы Еврипонтид патшасы Агесила II-нің қарындасы Киниска Олимпиададағы аттармен жүргізілетін көлік жарысында жеңіске жеткен Грециядағы алғашқы әйел атанды. Ол 392 жылы да жеңіске жетіп, жеңісін мәңгі есте қалдыру үшін екі ескерткіш орнатты: біреуін Спартадағы жазу, екіншісін Олимпиадалық Зевс ғибадатханасындағы қоладан жасалған ат мүсіндері.

Лаконофилия

Лаконофилия – Спартаны және оның мәдениетін немесе конституциясын сүю немесе оған табыну. Спарта өз заманында, тіпті қарсылас Афинада да зор құрметке ие болды. Ежелгі заманда «Афинаның ең асыл және ең жақсы адамдары Спарта мемлекетін іс жүзінде жүзеге асырылған идеалды теория ретінде қарастырған». Көптеген грек философтары, әсіресе платонистер, Спартаны мықты, батыл және сауда мен ақшаның жемқорлығынан азат, идеалды мемлекет деп сипаттады. Француз классигі Франсуа Ольье 1933 жылғы «Le mirage spartiate» («Спартандық көмескілік») кітабында Спарта туралы барлық сақталған мәліметтер спартандықтар емес адамдар жасағанын, олар өз тақырыптарын көбінесе артық идеалдандырғанын ескертті. Егер мұндай жазбалар болған болса да, спартандықтардың өзі жазған ешқандай мәлімет сақталмаған. Ренессанс Еуропасында классикалық білімнің қайта жаңғыруымен Лаконофилия қайтадан пайда болды, мысалы, Макиавеллидің еңбектерінде. Елизавета заманының ағылшын конституционалисі Джон Эйлмер Тюдор Англиясының аралас үкіметін Спарта республикасымен салыстырып, «Лакедемон [бұрынғы уақыттағы] ең асыл және ең жақсы басқарылған қала» деді. Ол оны Англия үшін үлгі ретінде ұсынды. Философ Жан-Жак Руссо өзінің «Өнер және ғылым туралы эссесінде» Спартаны Афинамен салыстырып, оның қатаң конституциясы Афинаның күрделі өмірінен артық екенін айтты. Спарта революциялық және Наполеон Франциясы үшін де тазалықтың үлгісі болды. Лаконофилияның неміс нәсілшіл бағытын Карл Отфрид Мюллер бастады, ол спартандық идеалды гректердің этностық топтарының бірі – дориандардың жоғары тұруымен байланыстырды. XX ғасырда бұл спартандық идеалдарға фашистік құлшылыққа айналды. 1928 жылы Адольф Гитлер Германияның «тірі қалуға рұқсат етілгендердің санын» шектеу арқылы спартандықтарды үлгі тұтуды ұсынды. Ол «спарталықтар бір кездері осындай дана шараны қолдана алды» деп қосты. «350 000 гелотты 6000 спартанның бақылауында ұстауға мүмкіндік болған себеп – спарталықтардың нәсілдік басымдығы болды». Спарталықтар «бірінші нәсілшіл мемлекетті» құрды. КСРО-ға басып кіргеннен кейін Гитлер КСРО азаматтарын спартандықтардың қол астындағы гелоттарға теңеді: «Олар [спартандықтар] жаулап алушылар ретінде келді және барлығын алды», және немістер де солай істеуі керек. Бір нацистік офицер «немістер спартиаттардың орнына келсе, орыстар гелоттар болар еді» деп нақты айтты. Қазіргі уақытта «спарталық» деген сөз қарапайым, шағын, сән-салтанат пен жайлылықтан қашысқанды білдіреді. «Лакондық тіркес» термині спартандықтарға тән өте қысқа және тікелей сөйлеуді сипаттайды. Спарта сонымен қатар қазіргі заманғы танымал мәдениетте маңызды орын алады, ең танымал мысалы – Термопиль шайқасы (қараңыз, танымал мәдениеттегі Термопиль шайқасы).

Laconophilia is love or admiration of Sparta and its culture or constitution. Sparta was subject of considerable admiration in its day, even in rival Athens. In ancient times "Many of the noblest and best of the Athenians always considered the Spartan state nearly as an ideal theory realised in practice." Many Greek philosophers, especially Platonists, would often describe Sparta as an ideal state, strong, brave, and free from the corruptions of commerce and money. The French classicist François Ollier in his 1933 book Le mirage spartiate (The Spartan Mirage) warned that a major scholarly problem is that all surviving accounts of Sparta were by non Spartans who often excessively idealized their subject. No accounts survive by the Spartans themselves, if such were ever written. With the revival of classical learning in Renaissance Europe, Laconophilia re appeared, for example in the writings of Machiavelli. The Elizabethan English constitutionalist John Aylmer compared the mixed government of Tudor England to the Spartan republic, stating that "Lacedemonia [was] the noblest and best city governed that ever was". He commended it as a model for England. The philosopher Jean Jacques Rousseau contrasted Sparta favourably with Athens in his Discourse on the Arts and Sciences, arguing that its austere constitution was preferable to the more sophisticated Athenian life. Sparta was also used as a model of austere purity by Revolutionary and Napoleonic France. A German racist strain of Laconophilia was initiated by Karl Otfried Müller, who linked Spartan ideals to the supposed racial superiority of the Dorians, the ethnic sub group of the Greeks to which the Spartans belonged. In the 20th century, this developed into Fascist admiration of Spartan ideals. Adolf Hitler praised the Spartans, recommending in 1928 that Germany should imitate them by limiting "the number allowed to live". He added that "The Spartans were once capable of such a wise measure The subjugation of 350,000 Helots by 6,000 Spartans was only possible because of the racial superiority of the Spartans." The Spartans had created "the first racialist state". Following the invasion of the USSR, Hitler viewed citizens of the USSR as like the helots under the Spartans: "They [the Spartans] came as conquerors, and they took everything", and so should the Germans. A Nazi officer specified that "the Germans would have to assume the position of the Spartiates, while the Russians were the Helots." In modern times, the adjective "Spartan" means simple, frugal, avoiding luxury and comfort. The term "laconic phrase" describes the very terse and direct speech characteristic of the Spartans. Sparta also features prominently in modern popular culture, most famously the Battle of Thermopylae (see Battle of Thermopylae in popular culture).