Кіріспе

Делиан лигасы - грек қала-мемлекеттерінің конфедерациясы, 150-330 аралығында, б.з.д. 478 жылы Афина басшылығымен құрылған, оның мақсаты Парсы империясымен күресуді жалғастыру болды. Лига екіжақты – шабуылдық және қорғаныс – одақ (симмахия) ретінде жұмыс істеді, бәсекелес қауымдастығы Пелопоннес лигасына ұқсас. Лиганың қазіргі уақыттағы атауы оның ресми кездесу орны – Делос аралынан алынған, онда Аполлон ғибадатханасының киелі үйінде конгресс өткізілген; қазіргі заманғы авторлар ұйымды «афинялықтар мен олардың одақтастары» деп атаған. Спарта Грекияның құрлықтағы ең ірі державасы болған кезде, Афина теңізге бет бұрып, грек әлемінің басым теңіз державасы болды. Спарта Парсымен болған қақтығыстан бас тартқаннан кейін Афина Эгей теңізі мен Анадолия жағалауындағы бірнеше мемлекеттермен бірге гректер одағын басқарды. Делиан лигасы Афинаның қорғанысын іздеген тең қала мемлекеттерінің парсыларға қарсы қорғаныс бірлестігі ретінде құрылды, өйткені соңғысы Анатолияның Иониялық грек колонияларына қолдау білдіргісі келді. Б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай одақ Афина империясы деп аталатын теңіз императорлық державасына айналды, онда Афина толық үстемдік құрды және одақтастар үнемі автономиясыз болды. Одақ өз саясатын қалыптастыру үшін өкілдер жиналысын өткізді, ал мүшелері коалицияға адалдық ант берді. Делиан лигасы өзінің негізгі стратегиялық мақсатын Аигей теңізінен қалған парсы күштерін қатаң түрде қуып шығару арқылы табысты орындады. Осылайша Персия Грекияға 50 жыл бойы қауіп төндірмейтін болды. Афина өзінің құрылуынан бастап Лиганың әскери күшінің ең үлкен көзіне айналды, ал көптеген одақтастар жарналарды қолма-қол төлеуді жөн көрді. Афина Лиганың қаражатын өзінің мақсаттары үшін, мысалы, өзінің теңіз билігін нығайту үшін пайдалана бастады, бұл қала мен оның күшті емес одақтастары арасындағы қақтығыстарға әкелді, кейде б.з.д. 465 жылы Тасос сияқты көтерілістерге ұласты. Лиганың қазынасы бастапқыда Делоста тұрды, бірақ 454 жылы Перикл оны Афинаға көшірді. Грекия мемлекеттерін ертеде жиі тирандар басқарса да, биліктің бұл түрі құлдырап барады. 500 жылы Иония осы парсы клиенттеріне қарсы көтеріліс жасауға дайын болған көрінеді. Ақыры, Милеттің тираны Аристогордың әрекетіне байланысты, қызу шиеленіскен жағдай ашық көтеріліске айналды. 499 жылы Персияның спонсорлық экспедициясынан кейін өзін құтқару үшін Аристагор Милетті демократиялық деп жариялады. Бұл Ионияда Доррис пен Эолиске дейін созылып, Иондық көтерілістің басталуына әкеп соқты. Афина мен Эретрияның грек мемлекеттері Аристогордың осы қақтығысына тартылуына жол берді және олардың жалғыз науқандық маусымында (б.з.д. 498 ж.) олар Сардистің парсы аймақтық астанасын басып алуға және өртеп жіберуге ықпал етті. Осыдан кейін Иондықтар көтерілісі (тасымалдаусыз) тағы бес жыл бойы жалғасты, ақыры парсылар оны толықтай басып алды. Алайда, тарихи маңызы зор шешім қабылдағанда, парсы патшасы Дарий I көтерілісті бағындырғанмен, Афина мен Эретрияға көтерілісті қолдағаны үшін жазалаудың аяқталмаған ісі қалды. Иониялық көтеріліс Дарий империясының тұрақтылығына қатер төндірді, ал материктік Грекия мемлекеттері, егер олармен күреспесе, тұрақтылыққа қауіп төндіретін еді. Дарий Афина мен Эретрияны қиратудан басталып, Грецияны толықтай жаулап алуды жоспарлай бастады. Алайда, шабуыл 490 жылы Марафон шайқасында Афинаның шешуші жеңісімен аяқталды. Бұл шабуылдан кейін Дарий қайтыс болды, ал соғыс жауапкершілігі оның ұлы Ксеркс I-ге өтті. Ксеркс б.з.д. 480 жылы екінші парсы шапқыншылығын жетектеп, Грекияға зор (бірақ көбінесе асыра бағаланған) әскер мен флотты әкелді. Қарсылық көрсетуді таңдаған гректер («Одақтастар») құрлықтағы Термопила мен теңіздегі Артемизиумның қос бір уақыттағы шайқастарында жеңілді. Осылайша Пелопоннестен басқа бүкіл Грекия парсы қолына түсті, парсылар одақтас флотын біржола жоюға тырысты, Саламис шайқасында шешуші жеңіске ұшырады. Келесі жылы, б.з.д. 479 жылы одақтастар гректердің ең ірі әскерін жинап, Платая шайқасында парсы басқыншыларын жеңіп, Грекияға шабуыл мен қауіпті тоқтатты. Достасқандар флоты парсы флотының қалдықтарын Микале шайқасында Самос аралы маңында жеңді, дәстүрге сәйкес, Платаямен бірдей күні. Бұл әрекет парсы шапқыншылығының аяқталуын және грек-парсы соғыстарының келесі кезеңінің басталуын білдіреді, гректер қарсы шабуыл жасайды. Микаледен кейін Кіші Азиядағы грек қалалары қайтадан көтерілді, енді парсыларды тоқтатуға күші жетпеді. Соған байланысты одақтастар флотилиясы әлі де парсылардың қолында болған Фракия Херсон...

Құрылу

Византиядан кейін Спарта соғысқа қатысуын аяқтауға құлшынды. Спарталықтар афиналықтардың күшейіп, өз биліктеріне үстемдік тануға таласатынан қатты қорқып жүрді. Бұған қоса, спарталықтар Грекияның материгі мен Кіші Азиядағы грек қалалары азат болғаннан кейін соғыстың мақсатына жетілгенін ойлады. Азиялық гректердің қауіпсіздігін ұзақ мерзімге қамтамасыз ету мүмкін емес деген пікір де болған шығар. Микаледегі афиналық қолбасшы Ксантип бұған наразылық білдірді; Иония қалалары афиналық колониялар болғандықтан, афиналықтар, егер басқалар көмектеспесе, Иониялықтарды қорғайтын. Шындығында, бұл мақсат үш негізгі бағытқа бөлінді: болашақ басып алуға дайындық, Парсыға кек алу және соғыс олжасын бөлуді ұйымдастыру. Мүшелерге қарулы күш беру немесе ортақ қазынаға салық төлеу мүмкіндігі ұсынылды; көптеген мемлекеттер салық төлеуді жөн көрді.

Мүшелер

Делиан лигасы, сондай-ақ Афина империясы деп аталады, Эгей теңізінің төңірегінде орналасқан грек қала-мемлекеттерінің бірлестігі болды және Афинаның гегемониясымен басқарылды. Бұл одақ бастапқыда Иония қала-мемлекеттеріне қатысты Персияның жақындап келе жатқан қаупіне қарсы біртұтас грек фронтын ұйымдастыру мақсатында құрылған. Делиан лигасының мүшелері одаққа адалдық серт беруге міндетті болды және көбінесе қаржылай үлес қосты, бірақ кейбір жағдайларда кемелер немесе басқа да әскерлерді берді.

Құрастыру және кеңейту

Лига құрылған алғашқы он жылда Кимон Евбеядағы Карист қаласын лигаға қосылуға мәжбүр етті, Скирос аралын бағындырып, онда афиналық отарлаушыларды орналастырды. Уақыт өте келе, әсіресе көтерілістерді жаншу арқылы, Афина лиганың қалған бөлігіне гегемония орнатты. Фукидид Афинаның Лигаға қатысты билігінің қалай өскенін былай сипаттайды:
"Қайта шығудың барлық себептерінің ішінде, төленбеген салықтар мен кемелерге қарыздылық, сондай-ақ міндетті қызметтен жалтарғандық ең бастысы болды, өйткені афиналықтар өте қатал әрі талапкер болды және үнемі еңбекке бейімделмеген, тіпті оған құштар емес адамдарға қажеттіліктің қысымын көрсету арқылы жағымсыздық тудырды. Басқа да жайттар бойынша афиналықтар бұрынғы халықтық билеушілер сияқты болмады; егер олар өз үлесінен артық қызмет көрсетсе, конфедерациядан кетуге тырысқандарды басып тастау олар үшін оңай болды. Афиналықтар сондай-ақ лиганың басқа мүшелеріне кемелер мен адамдардың орнына ақша төлеуге мүмкіндік берді, ал осының салдарынан қала-мемлекеттердің өзі кінәлі, олардың көпшілігі қызметтен жалтарғандықтан үйлерін тастауға мәжбүр болды. Осылайша, Афина олардың қаржысы есебінен флот құрамын кеңейткенмен, көтерілістер әрқашан жеткілікті ресурстар мен тәжірибелі басшыларсыз қалды."

Наксос

Лигадан алғашқы бөлініп шығуға тырысқан мүше б.з.д. 471 жыл шамасында Наксос аралы болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, Наксос (кейінгі ұқсас көтерілістерге сүйене отырып) қабырғаларын қиратып, сондай-ақ флотын жоғалтып, Лигада дауыс беру құқығынан айырылған деп саналады.

Тасос

465 ж.б.д. Афина Стримон өзенінің жағасында Амфиполис қаласын құрды. Лига мүшесі Тасос Пангион тауындағы кен орындарындағы өз мүдделеріне қауіп төнгенін сезіп, Лигадан Персияға кетіп қалды. Олар Спартадан көмек сұрады, бірақ Спарта тарихындағы ең ірі хелот көтерілісіне тап болғандықтан көмек көрсетпеді. Екі жылдан астам қоршаудан кейін Тасос афиналық көшбасшы Аристидке бас берді және қайтадан Лигаға қосылуға мәжбүр болды. Осының салдарынан Тасос қаласының бекініс қабырғалары бұзылды, және олар жыл сайын салық пен айып төлеуге міндеттелді. Бұған қоса, Афина олардың жерін, кемелерін және Тасос кен орындарын тартып алды. Тасос қамалы Делиан Лигасының одақтан гегемонияға айналуын білдірді, Фукидидтің айтуынша.

Лиганың саясаты

461 жылға дейін Кимонның ықпалы Ефиалт пен Перикл сияқты демократтармен алмастырылды. Бұл Афинаның сыртқы саясатындағы толық өзгерістің белгісі болды, ол спарталықтармен одақты ескермей, олардың жауы Аргос пен Фессалиямен одақтасты. Мегара Спарта басшылығымен Пелопоннес одағынан шығып, Афинамен одақтасып, Коринф тамағы арқылы екі қатар қабырға салуға және сол бағыттан Афинаны шабуылдан қорғауға мүмкіндік берді. Шамамен он жыл бұрын, ықпалды спикер Темистоклдің ынталандыруымен афиналықтар өз қалаларын Пирей портына жалғайтын Ұзын қабырғаларды да салды, бұл оларды құрлықтан шабуылдан тиімді қорғады. 454 жылы афиналық генерал Перикл Делос одағының қазынасын Делостан Афинаға, көшірді, оны Персиядан қорғау үшін деп мәлімдеді. Алайда, Плутарх Периклдің көптеген қарсыластары қазынаны Афинаға көшіруді, әсем құрылыс жобаларын қаржыландыру үшін ақшалай ресурстарды тартып алу деп қарастырғанын айтады. Афина одақ мүшелерінен кемелер, адамдар және қару-жарақтарды алым ретінде қабылдаудан толығымен ақша қабылдауға көшті. Афинада құрылған жаңа қазына одақ мүшелерінің қорғанымен байланысты емес көптеген мақсаттар үшін пайдаланылды. Осы одаққа төленген салықтардың есебінен Перикл Акропольде Парфенон салуға кірісті, бұл ескі ғибадатхананың орнын басты, сондай-ақ қорғанысқа қатысы жоқ көптеген басқа шығындар да жасалды. Делос одағы одақтан империяға айналып келе жатты.

Парсыға қарсы соғыстар

Парсылармен соғыс жалғасты. 460 ж.б. Египет жергілікті басшылардың басшылығымен көтеріліс жасады, гректер Инар және Амиртай деп атаған олар Афинадан көмек сұрады. Персияға одан да көп зиян келтіру үшін Кипрге шабуыл жасауға ниеттенген 250 кемемен Перікл оларға көмектесті. Бірақ төрт жылдан кейін египеттік көтеріліс Ахеменидтердің генералы Мегабиз тарапынан жеңіліске ұшырады, ол афиналық күштердің көп бөлігін тұтқынға алды. Шындығында, Исократтың сөзіне сүйенсек, афиналықтар мен олардың одақтастары бұл жорықта шамамен 20 000 адамды жоғалтты, ал қазіргі бағалаулар бойынша бұл көрсеткіш 50 000 адам мен 250 кеме, сондай-ақ қосымша күштерді құрады. Қалғандары Киринеге қашып, содан кейін үйлеріне оралды. Бұл афиналықтардың Лига қазынасын Делостан Афинаға көшіруінің басты (жарияланған) себебі болды, бұл Лигаға деген бақылауларын одан әрі нығайтты. Парсылар жеңіске жеткен соң Кипрді қайта бақылауға алу үшін флот жіберді, ал оларға қарсы 200 кеме жіберілді, олар 451 ж.б. остракизмнен оралған Кимонның басшылығында болды. Ол Китиумды қоршау кезінде қайтыс болды, бірақ флоты Кипрдегі Саламис жанында құрлықта да, теңізде де парсыларға қарсы екі рет жеңіске жетті. Бұл парсыларға қарсы соңғы маңызды шайқас болды. Көптеген авторлар 450 ж.б. Каллиас бейбіт шарты ресми түрде жасалғанын хабарлайды, бірақ кейбір авторлар бұл шарт Афинаның беделін арттыру үшін кейіннен құрастырылған миф екенін санайды. Дегенмен, афиналықтардың назарын Грекиядағы оқиғаларға шолуға мүмкіндік берген келісімге қол жеткізілді.

Грекиядағы соғыс

Көп ұзамай Пелопоннеспен соғыс басталды. 458 жылға дейін афиналықтар Эгина аралын блокадаға алды, сонымен бірге Мегараны коринфтіктерден қорғау үшін, әскери қызметке жарамсыз жас немесе қарт адамдардан әскер жіберді. Келесі жылы Спарта афиналықтарды тежеу үшін Беотияға әскер жіберіп, Тебаның күшін қайта жандандырды. Олардың кері қайтуына кедергі келтірілді, сондықтан олар Афинаға қарай жорық жасады, онда Ұзын қабырғалар әлі толыққан жоқ еді, және Танагра шайқасында жеңіске жетті. Бірақ бұл оларға Мегарид арқылы үйлеріне оралуға ғана мүмкіндік берді. Екі айдан кейін Миронид басқаратын афиналықтар Беотияға шабуыл жасады, Энофита шайқасында жеңіске жетіп, Фивадан басқа бүкіл аймақты бақылауға алды. 449 жылы Персиямен бейбіт келісімге қол қойылды, бірақ 447 жылы Коронея шайқасы Беотияны тастап кетуге себеп болды. Евбея мен Мегара көтеріліс жасады, ал бұрынғысы одақтас мәртебесіне қайта орнатылды, ал соңғысы мүлдем жоғалды. Делиан және Пелопоннес лигалары отыз жылға созылатын бейбіт келісімге қол қойды. Бірақ ол 431 жылға дейін, Пелопоннес соғысының басталуымен ғана аяқталды. Соғыста сәтсіз көтеріліс жасағандардың тағдыры Лесбос аралының басты халқы – Митилендіктердің мысалымен айқындалды. Сәтсіз көтерілістен кейін афиналықтар барлық еркек халқын өлтіруге бұйрық берді. Бірақ ойланып, бұл бұйрықты кері қайтарып, көтерілістің 1000 басшысының ғана өлімін жазалап, аралдың барлық жерін афиналық акционерлерге бөліп берді, олар Лесбоста қоныстануға жіберілді. Мұндай жаза тек көтеріліс жасағандарға ғана емес, басқаларға да қолданылды. Фукидид Милос аралының мысалын келтіреді, ол соғыста бейтарап болған, бірақ спартандықтар құрған шағын арал еді. Мелиандықтарға афиналықтарға қосылу немесе бағыну ұсынылды. Қарсылық көрсетуді таңдағаннан кейін олардың қаласы қоршалып алынып, басып алынды, еркектер өлтірілді, ал әйелдер құлдыққа сатылды (Melian диалогын қараңыз).

Афина империясы (б.з.д. 454-404)

454 жылға қарай Делиан лигасы Афина империясы деп толық сипаттауға болатын; 454 жылғы маңызды оқиға – Делиан лигасының қазынасын Делостан Афинаға көшіру болды. Бұл одақтан империяға өтудің маңызды белгісі ретінде қарастырылады, бірақ маңызды болғанымен, афиналық империализмнің дамуын қарастырғанда, осы кезеңді тұтастай қарастыру және оған ең басты үлес қосқан бір ғана оқиғаға назар аудармау керек. Пелопоннес соғысының басында кеме беруге тек Хиос пен Лесбос қана қалды, ал бұл мемлекеттер енді қолдаусыз бөлініп шығуға тым әлсіз болды. Лесбос бірінші болып көтеріліс жасауға тырысты, бірақ толығымен сәтсіз аяқталды. Хиос, Афинадан басқа Делиан лигасының алғашқы мүшелерінің ең күштісі, соңғы болып көтеріліс жасады және Сиракуза экспедициясынан кейін бірнеше жыл бойы табысқа ие болды, соның нәтижесінде бүкіл Иония көтеріліс жасады. Афина, ақырында, осы көтерілістерді басуға мүкіндік алды. Афинаның империясын нығайту үшін Перикл 450 жылы Афинамен байланысын сақтайтын және Лиганың кең аумағын бақылау үшін гарнизон ретінде қызмет ететін клерхия – жартылай колониялар құру саясатын бастады. Сонымен қатар, Перикл Афина империясын сақтау үшін бірнеше лауазымды пайдаланды: проксеной – Афина мен Лига мүшелері арасындағы жақсы қарым-қатынасты қамтамасыз ететін; эпископой мен архонт – алымдарды жинауды бақылайтын; ал гелленотамай – Афина атынан алымдарды қабылдайтын. Афина империясы өте тұрақты болған жоқ және 27 жылдық соғыстан кейін спартандықтар, парсылардың және афиналықтардың ішкі кикіреулерінің көмегімен оны жеңе алды. Алайда, ол ұзаққа соқпады. 377 жылы Екінші Афина лигасы, теңіздік өзін-өзі қорғау лигасы құрылды және оған Афина жетекшілік етті. Афиналықтар ешқашан өздерінің толық қуатын қайта қалпына келтіре алмады, ал олардың жаулары енді әлдеқайда күшті және алуан түрлі болды.