Кіріспе

Хелен Баннерманның 1899 жылғы балалар кітабы «Кішкентай қара Самбоның тарихы» – шотланд жазушысы Хелен Баннерман жазған және суреттеген балалар кітабы, оны Грант Ричардс 1899 жылғы қазанда жариялаған. Бұл әңгіме жарты ғасырдан астам уақыт бойы танымал болды. Заманауи сыншылар Баннерман балалар әдебиетіндегі алғашқы қара түсті кейіпкерлердің бірін жасағандығын атап өтті және кітапты мәтінде де, суреттерде де қара түсті кейіпкерлерді жағымды жағынан бейнелегендігі үшін жоғары бағалады, әсіресе сол дәуірде қара адамдарды қарапайым және мәдениетсіз деп көрсеткен кітаптармен салыстырғанда. Дегенмен, 20-ғасырдың ортасында кейіпкерлердің аттары қара терілі адамдарға қатысты ұятты сөздер болып саналғандықтан және Лэнгстон Хьюз айтқандай, иллюстрациялар «пиканнини» стилінде болғандықтан, кітап нәсілшілдікке қатысты айыптаулардың нысанына айналды. Жаңа басылымдарда мәтін мен суреттерге көп өзгерістер енгізілді.

Сюжет

Самбо - әкесі Қара Джамбо және анасы Қара Мүмбомен бірге тұратын Оңтүстік Үндістандық бала. Жолда келе жатып, Самбо төрт аштық жолбарысқа кездеседі және олар жемесін деп, жаңа түрлі-түсті киімдерін, аяқ киімдерін және қолшатырын оларға бере салады. Жолбарыстар мақтаншыл, әрқайсысы өзін басқаларынан жақсы киінген деп есептейді. Олар үлкен дауға түсіп, ағаш төңірегінде бір-бірін қуа жөнеледі, соңында ghee (айрық май) жинағына дейін азаяды. Самбо киімдерін қайтарып алып, үйіне қайтады, ал әкесі кейіннен ghee-ді жинап алады, одан анасы қымызды майға қуырылған нан (панкейк) пісіреді.

Дау

Кітаптың түпнұсқа суреттерін автор өзі салған, олар қарапайым стильде болған және Самбоны Оңтүстік Үндістан немесе Тамил баласы ретінде бейнелеген. «Кішкентай қара Самбоның» сәттілігі көптеген жалған, арзан, қолжетімді нұсқаларға әкелді, олар «қара» адамдар туралы кең таралған стереотиптерді қамтыды. Мысалы, 1908 жылғы Джон Р. Нилл салған басылым, Л. Франк Баумның «Оз кітаптарының» суреттерімен танымал болды. 1932 жылы Лэнгстон Хьюз «Кішкентай қара Самбоны» қара балаларға зиян келтіретін «пикканни» ертегі кітабы деп сынады, және кітап балаларға ұсынылатын әңгімелер тізімінен біртіндеп жоғалып кетті. 1942 жылы Саалфилд баспасы Этель Хейс салған «Кішкентай қара Самбо» нұсқасын шығарды. 1943 жылы Джулиан Вер анимациялық нұсқасын жасады. 20 ғасырдың ортасында, оқиғаның американдық басылымдарының кейбіреулері, соның ішінде 1950 жылғы Питер Пан рекордтарындағы аудио нұсқасы, атауын нәсілдік бейтарап «Кішкентай Батыл Самбоға» өзгертті. Кітап Жапонияда өте танымал және онда көптеген адамдар оны даулы деп санамайды. «Кішкентай қара Самбо» (ちびくろサンボ) алғаш рет 1953 жылы Жапонияда Иванами Шотен баспасында жарық көрді. Бұл кітап лицензияланбаған нұсқа болды және онда Фрэнк Добиас салған суреттер бар еді, олар 1927 жылы Macmillan Publishers баспасында жарық көрген АҚШ басылымында пайда болған. Самбо үнді баласы емес, африкалық бала ретінде суреттелген. Баннерманның түпнұсқа суреттері болмаса да, бұл кітап Жапонияда көп ұзақ уақыт бойы түпнұсқа нұсқа деп қате түсінілді. Ол 1988 жылы сөрелерден алынып тасталғанға дейін 1,000,000-нан астам дана сатылды, онда Қараларға қарсы расизмді тоқтату қауымдастығы Жапониядағы барлық ірі баспагерлерге қарсы шағым түсірді, олар оқиғаның әртүрлі нұсқаларын жариялады, бұл олардың арасында өзін-өзі цензуралауға әкелді. 2005 жылы, 1953 жылғы Иванами Шотен баспасының авторлық құқығы аяқталғаннан кейін, Зююнся түпнұсқа нұсқасын қайта басып шығарды және бес ай ішінде 150,000-нан астам данасын сатты, ал Жапонияның ең ірі екі баспасы – Коданса мен Шогакукан ресми басылымдарды шығарды. Олар әлі де басылып шығарылуда, және 2011 жылдың тамызында Жапонияда «Кішкентай қара Самбоның» даулы «жалғасы» – «Уфу және Муфу» сатылып, тауар ретінде таралды. Бұл қайта басылым Жапониядан тыс Los Angeles Times сияқты БАҚ-тың сын-пікірлеріне себеп болды. Джулиус Лестер өзінің 1996 жылы жарық көрген «Сэм және жолбарыстар» кітабында «Сэмді» мифтік «Сэм сам са мара» кейіпкері ретінде бейнеледі, онда барлық кейіпкерлер «Сэм» деп аталды. 2003 жылғы басылымда Кристофер Бинг салған нәсілдік сезімталдыққа толы суреттер қолданылды, Самбоны баспагердің сөзімен айтқанда, «ұлы және тартымды африкалық бала» ретінде бейнеледі. Ол Kirkus 2003 редактор таңдауы тізіміне енді. Кейбір сыншылар одан да қанағаттанбады. Алвин Ф. Пуссен 2003 жылғы басылым туралы былай деді: «Мен бұл атаудың мәнін қалай түсіне алмаймын. Бұл «Қара қара» ролінде «Егер мен кейіпкерді плантациядағы қарақшы сияқты көрсетпесем, бәрі жақсы болады» деуге ұқсайды». 1997 жылы Киотодағы Kitaooji Shobo Publishing британдық баспадан ресми лицензия алып, жұмысты Chibikuro Sampo («Chibi» – «кішкентай», «kuro» – «қара», ал «Sampo» – түпнұсқа «Самбо» сөзіне ойнақтап айту) деген атпен қайта жариялады. Басты кейіпкер – джунглиде серуендеп жүрген қара лабрадор күшігі, басылымда адамдар жоқ. Қараларға қарсы расизмді тоқтату қауымдастығы осы басылымдағы кітапты әлі де кемсітуші деп санайды. Баннерманның түпнұсқасы алғаш рет 1999 жылы Токиодағы Комичи Шобо баспасында Масахиса Надамотоның аудармасымен бірге жарық көрді. 2004 жылы «Little Golden Books» баспасы «Бала мен жолбарыстар» атты басылымды шығарды, онда Валериа Петроне жаңа есімдер мен суреттермен жазды. Баланың аты Кішкентай Раджани. Иванамидің авторлық құқығы алғашқы жарық көргеннен кейін елу жыл өткен соң аяқталғандықтан, оның дау тудыратын Добиас суреттерімен және тиісті авторлық құқықтарсыз Иванами нұсқасы 2005 жылдың сәуір айында Жапониядағы Токиодағы Zuiunsya баспасынан қайта басылды. Оқиға «Кішкентай Ким» деп қайта айтылды, бұл «Бір кездегі ертегі» сериясының бір бөлігі ретінде әңгіме кітабы мен кассетасында жазылды, онда Самбо «Ким», оның әкесі Джамбо «Тим», ал анасы Мумбо «Сим» деп аталды.

Бейімделулер

1924 жылы үстел ойыны шығарылды және 1945 жылы әртүрлі суреттермен қайта шығарылды. Ойын үйден басталып, үйге аяқталады. 1930 жылдары Wyandotte Toys компаниясы дарттың нысанасы ретінде "Самбо" карикатуралық бейнесін пайдаланды. 1935 жылы Ub Iwerks-тің ComiColor сериясының бөлігі ретінде оқиғаның анимациялық нұсқасы жасалды. 1939 жылы Little Nipper (RCA Records балаларға арналған) дәстүрлі оқиғаның грампластинкалық кітапша жинағымен қатар шығарды. Оқиғада Кішкентай Қара Самбо (Үндістанда) джунглиде серуендеп, әртүрлі жануарлармен кездеседі, олардың әрқайсысы Сергей Прокофьев үш жыл бұрын жазған "Петр және қасқыр" стилінде өзінің ерекше аспабымен (мысалы, тубасы бар піл, "үлкен бас-барабанмен үлкен бабуин", "өте әдемі пикколосы бар бал аю" және "қабықтарын тартып ойнайтын" ұзын жасыл жылан) сипатталған. Әр жануар оған өзінің ерекше әнін орындайды, содан кейін оны өздерінің оркестрінің дирижері етіп сайлайды. Самбо жануарларды сынақ-қателер арқылы бірге ойнауға және үйлесімді болуға үйретеді. Қысқасы, ол оқиғаның талантты батыры. 1946 жылы Columbia Records компаниясы Дон Лионның баяндауымен екі 78 айналымдық пластинкадан тұратын нұсқасын шығарды. Ол Самбоның өте қара екенін көрсететін суреттері бар папкада шығарылды, бірақ оқиғаның оқиғасы Үндістан жерінде өтеді. 1961 жылы HMV Junior Record Club Дэвид Крофттың сөздерімен, Сирил Орнаделдің музыкасымен, Сузан Хэмпширдің басты рөлде және Рей Эллингтонның баяндауымен драмалық нұсқасын шығарды.

Бұған сілтеме жасалған немесе пародияланған

Визуалды роман "Данганронпа: Триггер Хапи Хавок" (сондай-ақ оның аниме адаптациясы) әңгіменің екінші тарауында "Кішкентай Қара Самбо" оқиғасына сілтеме жасайды. Мондо Овада басқа оқушыны өлтіргені үшін кінәлі деп табылғанда, академия директоры оны "Мотоцикл өлім қапағында" жазалайды. Овада мотоциклдің артқы жағына байланады және үлкен болат қапшықта айналып жүруге жіберіледі; қапшық электр тогымен зарядталғанда осы жылдамдықпен айналу Мондоны "Мондо майы" деп жазылған сары майға ұқсас затқа дейін ерітеді. "Кішкентай Қара Самбо" (痴美苦露惨母) жазалаудың басында мотоциклдің артқы жағында ханзи әрпімен жазылған, мотоциклдегі жолбарыс суреті және өлім қапағының екі жағындағы екі жолбарыс панелі осы оқиғаға нақты сілтеме болып табылады. Рей Брэдберидің "Фаренгейт 451" романында "Кішкентай Қара Самбо" бірінші бөлімде: "Ошақ және саламандр" деп аталады, капитан Бити Гай Монтагпен әдебиет туралы сөйлескенде: "Күңгірт терілі адамдар Кішкентай Қара Самбоны ұнатпайды. Оны өртеңіз. Ақ терілі адамдар Том ағаның қабінен жақсы сезінеді. Оны өртеңіз". R.E.M. тобының 1986 жылғы "Lifes Rich Pageant" альбомының ашылу әні "Begin the Begin" әңгімеге "жолбарыс ағаштың айналасын жүгіреді, жетекшіге еріп жүгіреді, жүгіріп майға айналады" деген сөздермен сілтеме жасайды.

Ресторандар

Lil' Sambo's - 1957 жылы Орегон штатының Линкольн-Сити қаласында ашылған, ойдан шығарылған кейіпкердің есімімен аталған мейрамхана. Ол 65 жыл бойы қоғамда танымал орын ретінде жұмыс істеді, онда көптеген еске алулық тауарлар сатылды. 2022 жылы иелерінің ескіруіне байланысты жабылды. Sambo's – 1950-1970 жылдары кітаптан кейіпкерлерді (соның ішінде Самбо мен жолбарыстарды) жарнамалық мақсаттар үшін пайдаланған АҚШ-тың танымал мейрамханалар желісі, бірақ Самбо деген ат бастапқыда негізін қалаушылардың есімдері мен лақаптарының қосындысы болды: Сэм (Сэм Баттистон) және Бо (Ньюэлл Бонетт). Кітаптан шабыттанған суреттер (қазіргі таңда кейбір адамдар оларды нәсілдік сезімталдық деп санайды) мейрамханалардың ішкі безендірісінде жиі кездесетін. Желінің бір бөлігі «Сам сияқты орын жоқ» деп қайта аталғанымен, 1983 жылға дейін Санта-Барбарадағы Калифорниядағы бастапқы мейрамханалардан басқасының барлығы жабылды. Баттистонның немересі Чад Стивенске тиесілі бастапқы орналасқан жері 2020 жылдың маусым айына дейін Санта-Барбарада «Самбо» деген атпен сақталды. Ресторан тақтасындағы атауы, Джордж Флойд наразылықтары кезінде Black Lives Matter тобының қысымы мен мыңдаған қол жинаған жеке қол қою науқанының нәтижесінде уақытша «☮ & LOVE» слоганымен ауыстырылды. 2020 жылдың шілдесінде мейрамхана ресми түрде «Chad's» деп аталды.