Кіріспе

1952 жылы балалар үшін жазылған Е. Б. Уайттың романы
кітап

«Шарлоттаның торы» – американдық автор Э. Б. Уайт жазып, Гарт Уильямс сурет салған балалар әдебиетінің кітабы; оны 1952 жылдың 15 қазанында Harper & Brothers баспасы жариялады. Роман Уилбур есімді мал өсіру шаруашылығындағы шошқа мен Шарлотта есімді амбардағы тораңғының достығы туралы айтады. Фермер Уилбурды союға қауіптенгенде, Шарлотта оның торына Уилбурды мақтап, «Тамаша шошқа», «Керемет», «Нұрлы» және «Сарқырама» сияқты жазбалар жазады, фермерді оны тірі қалдыруға көндіру үшін. «Шарлоттаның торы» балалар әдебиетінің классикасы болып саналады және оны барлық жастағы оқырмандар ұнатады. Фермадағы арқанмен секіру сезімін сипаттау – жазудағы ырғақтың жиі келтірілетін мысалы, себебі сөйлемдердің қарқыны секірудің қозғалысын көрсетеді. 2000 жылы Publishers Weekly кітапты барлық уақытта ең көп сатылған балалар кітабы деп тізімге енгізді. «Шарлоттаның торы» 1973 жылы Hanna Barbera Productions және Sagittarius Productions студияларымен анимациялық фильмге бейімделді. Paramount 2003 жылы АҚШ-та «Шарлоттаның торы 2: Уилбурдың үлкен оқиғасы» атты тікелей видеоға түсірілген жалғасын шығарды (Universal халықаралық деңгейде фильмді шығарды). Э. Б. Уайттың түпнұсқа әңгімесінің жанды фильмге түсірілген нұсқасы 2006 жылы жарық көрді. Осы фильмге негізделген видео ойын да 2006 жылы шығарылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Ферн Арабл есімді кішкентай қыз шошқалардың төлдерінің ең әлсізінің өмірін сақтап қалуды жалбарысқаннан кейін, әкесі оны бағуды тапсырады, ол оны Уилбур деп атайды. Ол оны үй жануарындай күтеді, бірақ бір айдан кейін Уилбур өсіп, Ферннің інісі Гомер Цукерманға сатылады. Цукерманның қорасында Уилбур достас іздейді, бірақ басқа жануарлар оны қабылдамайды. Ол Уилбурдың қорасына қарап тұрған есікте тоқыған торымен Шарлотта атты қора өрмекшісімен дос болады. Уилбур оның сойылу үшін өсіріліп жатқанын білгенде, Шарлотта оның өмірін құтқарудың жолын табуға уәде береді. Ферн көбінесе төсекке отырып, жануарлардың сөйлескенін тыңдайды, бірақ оқиға барысында, ол өсіп жетілгенде, басқа нәрселерге қызығушылық таныта бастайды. Жаздың өтуімен Шарлотта Уилбурды қалай құтқаруға болатынын ойлап, жоспар жасайды. Цукерман атақты шошқаны өлтірмейтінін түсіндіріп, Шарлотта өзінің торына Уилбурды мақтаған сөздер мен сөз тіркестерін тоқиды. Шарлотта торына «Тамаша шошқа» деген сөзді тоқиды, ал ертесі күні ферма жұмысшысы Ларви торынан хабардар болып, мырза Цукерманды іздеп жүгіреді. Бұл Уилбурды және қораны туристік орынға айналдырады, себебі көптеген адамдар осы торды керемет деп санайды. Көңіл толып басылғаннан кейін Шарлотта торына «Ғажайып» деген сөзді тоқиды, осылайша цикл қайта басталады. Халықтың Уилбурға деген қызығушылығын сақтау үшін Шарлотта Темплтон атты қора егесінен торға тағы бір сөз табуын сұрайды. Ол қоқысқа барады және кір жуғыш ұнтақ жарнамасынан «сәулелі» деген сөзді табады, оны торына тоқиды. Ферннің анасы Ферн жануарлардың жанында тым көп уақыт өткізеді деп алаңдай бастайды, өйткені ол анасына жануарлардың сөйлейтіні туралы айтады. Содан кейін миссис Арабл доктор Дорианға барады, ол оған жануарлардың арасында болудың табиғи және Ферн үшін емдік екенін түсіндіреді. Уилбур ақырында округтік жәрмеңкеге қатысады, ал Шарлотта мен Темплтон онымен бірге барады. Ол көк лентаны жеңе алмайды, бірақ төрешілер оған арнайы жүлде береді. Шарлотта торына соңғы сөзді тоқиды: «Кішіпейіл». Шарлотта жүлде табысталуын естиді және осы жүлде Цукерманның Уилбурды тірі болғанда бағалайтынын және оны еті үшін соймайтынын білдіреді дейді. Алайда Шарлотта, табиғи қысқа ғұмырлы қора өрмекшісі, жүлде жарияланған кезде табиғи себептермен өліп барады. Уилбурды құтқарып, өмірінің нәтижесіне қанағаттанғандықтан, ол Уилбур мен Темплтонмен бірге қораға қайтпайды, керісінше, өлу үшін жәрмеңке алаңында қалады. Алайда ол Уилбурға өзінің жұмыртқалық қапшығын алып кетуге рұқсат береді, одан оның балалары көктемде шығады. Осы арада романның басынан бері едәуір өскен Ферн Уилбурға деген қызығушылығын жоғалтады және өз жасындағы ұлдарға көбірек көңіл бөле бастайды. Ол сыныптастарының бірі Генри Фассимен дөңгелекке шығу үшін жәрмеңкедегі көптеген шараларды өткізіп алады. Уилбур қысты күтеді, ол Шарлотта болмаса, аман қалмас еді. Ол Шарлоттаның балалары ұрықтанған кезде қуанады, бірақ кейінірек көпшілігі қорадан кеткенде қайғыға батады. Тек үш өрмекші ғана қалады. Жаңа достар тапқанына қуанып, Уилбур олардың біреуін Нелли деп атайды, ал қалған екеуі өздерін Қуаныш және Аранея деп атайды. Келешектегі жылдары Уилбурға өрмекшілердің келесі ұрпақтары серік болады.

Кейіпкерлер

Уилбур – ұрықшыл, ойнақы шошқа, өзінің туған ішектерінің ең кішкентайы. Ол көбінесе күшті эмоцияларға беріледі. Шарлотта А. Каватика, немесе жай ғана Шарлотта – Уилбурмен дос болатын мойынтұмар. Кейбір эпизодтарда ол оқиғаның басты кейіпкері. Джон Арабл – Уилбурдың алғашқы иесі. Ферн Арабл, Джонның қызы, Уилбурды шошқаша бала кезінде асырап алады, кейінрек оны көріп тұрады. Ол – жануарлардың сөйлескенін түсіне алатын жалғыз адам. Ларви – Цукерманның шаруашылығындағы жұмысшы, Шарлоттаның торынан алғашқы хабарды оқыған. Темплтон – Шарлотта мен Уилбурға тек тамақ берілгенде ғана көмектесетін егеуқыр. Ол сюжетке қоздырғыш, өзіне қызмет ететін, комедиялық демалыс әкелетін кейіпкер. Айвери Арабл – Ферннің ағасы және Джонның ұлы. Темплтон сияқты, ол да көңіл көтерудің көзі. Гомер Цукерман – Ферннің ағасы, ол Уилбурды өзінің қорасында ұстайды. Оның Эдит есімді әйелі және Лурви есімді көмекшісі бар. Цукерманның қорасындағы басқа жануарлар, олармен Уилбур сөйлеседі, олардың ішінде наразы тоқты, көп сөйлейтін қаз және ақылды "қарт қой" бар. Генри Фасси – Ферннің жасындағы ұл, Ферн оған қызығады. Доктор Дориан – Ферннің анасы кеңес алатын отбасылық дәрігер/психолог және ақылды қарт кейіпкері. Аға шошқа – Шарлоттаның өрескел мінезі үшін жек көретін, бірақ жәрмеңкеде Уилбурдың бәсекелесі ретінде танитын үлкен шошқа. Шарлоттаның балалары – Шарлоттаның 514 баласы. Олар қорада туылғанмен, үшеуінен басқасы (Жой, Аранея және Нелли) желкенмен өздерінің жолымен кетеді.

Өлім

Өлім – «Шарлоттаның желісі» ромасының басты тақырыбы, және ол Шарлотта өрмекшінің бейнесі арқылы көрінеді. Нортон Кингхорнның сөзіне қарағанда, Шарлоттаның желісі екі әлемді бөліп тұратын тосқауыл қызметін аткарады. Бұл әлемдер – өмір мен өлім әлемі. Ғалым Эми Рателлдің айтуынша, Шарлотта романында көбелектерді үнемі өлтіріп, жеп отыруы арқылы Уайт Уилбур мен оқырмандар үшін өлім ұғымын қалыпты жағдайға келтіреді. Уилбур да, егеуқыр Темплтон да өлімді өмірдің бір бөлігі деп қарастырмайды; Темплтон оны тек қана алыс болашақта болатын нәрсе деп есептейді, ал Уилбур оны барлық нәрсенің соңы ретінде көреді. Уилбур түнде өлімі туралы жиі ойланып, оның сойылатынынан қорқады. Уилбур өлімнен құтыла алғанымен, оған күтім жасаған Шарлотта өзінің өлімінен қашып құтыла алмайды. Шарлотта дүниеден өтеді, бірақ Труделл Х. Томас айтқандай, «Дегенмен, өлімге қарамастан, өмір жалғаса береді және түпкілікті жақсылық жеңіске жетеді». Джордан Энн Деверо былай түсіндіреді: Э. Б. Уайт өлімнің бірнеше шындықтарын талқылайды. Романнан оқырмандар өлімді кейінге жылдыруға болатынын, бірақ ешкім одан мәңгіге құтыла алмайтынын біледі.

Өзгерістер

Нортон Д. Кингхорн үшін Шарлоттаның торы да өзгерістің белгісі болып табылады. Кингхорн сөз еткен өзгеріс – адам әлемі мен ферма/қора әлемінің өзгеруі. Бұл екі әлем үшін де өзгерістен қашу мүмкін емес. Бірақ Софи Миллстің пікірінше, кейіпкерлер оларға күштеп таңылған өзгерістерді қабылдамай, өзгерістің шегінен өтуге тырысады.

Тарих

"Шарлоттаның торы" Уайт жазғаннан кейін үш жыл өткен соң жарық көрді. Уайттың редакторы Урсула Нордстром 1952 жылы бір күні Е. Б. Уайт оның кеңсесіне келіп, оған жаңа қолжазбаны тапсырды, ол кезде "Шарлоттаның торының" жалғыз данасы осы болатын, ол оны көп ұзамай оқып, қатты ұнады. "Шарлоттаның торы" 1952 жылдың 15 қазанында жарық көрді. 1948 жылы жарық көрген Уайттың "Шошқаның өлімі" атты туындысын ескере отырып, онда ол өзінің ауру шошқаны (сойылуға алынған) құтқара алмағаны туралы айтады, "Шарлоттаның торы" Уайттың "өткенде шошқасын құтқаруға жасаған әрекеті" ретінде қарастырылуы мүмкін. Уайттың кітапты жазуға деген нақты ниеті әлі ашылмаған, ол бірде былай деп жазды: "Мен кітапты неліктен жазғанымды айтпадым, бірақ менің неліктен жұмсалатынымды да айтпадым. Кітап – ол жұмсалу". Уайт, Шарлоттаға нағыз шабыттанған жәндікті кездестіргенде, оны Шарлотта Эпейра деп атады (Epeira sclopetaria, Grey Cross жәндігі, қазір Larinioides sclopetarius деп аталады), бірақ кейін осы туыстың заманауи атауы Aranea екенін білді. Роман ішінде Шарлотта өзінің толық атын "Шарлотта А. Каватика" деп таныстырады, ол өзінің қора жәндігі, шар тоқымашы екенін көрсетеді, ғылыми атауы Araneus cavaticus. Арахнидтердің анатомиялық терминдері (тоғызыншы тараудың басында айтылған) және Уайт қолданған басқа да ақпарат көбінесе Уиллис Дж. Герчтің "Америка жәндіктері" және Джон Генри Комстоктың "Жәндік кітабынан" алынған, екеуі де поэзиялық сезімді ғылыми фактімен үйлестіреді. Уайт Комстоктың кішкентай жәндіктер туралы айтқан әңгімелерінен алынған егжей-тегжейлі мәліметтерді кіріктірді, әсіресе жас жәндіктердің жібек парашюттердегі "ұшуын". Уильямстың алғашқы суреттері әйел беті бар жәндікті бейнеледі, бірақ Уайт оның орнына нағыз жәндікті суреттеуді ұсынды. Уайт бастапқыда романды Вилбер мен мал төбесін (кейін үшінші тарау) таныстырумен ашқысы келді, бірақ романды Ферн мен оның отбасын бірінші беттен таныстырумен бастауға шешті. "Шарлоттаның торы" Уайттың ең танымал кітабына айналды, бірақ Уайт жеке өмірін және романға шабыттанған ферма мен қораның құпиясын сақтады, олар оның тілегі бойынша көпшілікке жабық.

Фильм

Кітап 1973 жылы Ханна Барбера Продакшн және Sagittarius Productions компаниялары Шерман ағайындыларының музыкалық қосымдарымен бірге осы атпен анимациялық фильмге бейімделді. 2003 жылы Paramount Pictures компаниясы осы фильмге тікелей бейнежазбаға түсірілген жалғасын – «Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure» фильмін шығарды. 2006 жылы Paramount Pictures, Walden Media, Kerner Entertainment Company және Nickelodeon Movies компаниялары бірлесіп, Дакота Фэннингтің Ферн рөлінде және Джулия Робертстің Шарлоттаның дауысы ретінде ойнаған, 2006 жылдың 15 желтоқсанында шыққан ойынды фильмге бейімдеу жасады.

Жойылған теледидар мини-сериалдары

2022 жылдың 8 наурызында «Сезам шеберханасы» кітап негізінде анимациялық мини-сериал жасап жатқаны жарияланды. Ол бірнеше ай өндірісте болды және 2024 жылы Cartoon Network және HBO Max платформаларында көрсетілуі жоспарланған. Бірақ 2022 жылдың 3 қарашасында мини-сериал жобасынан бас тартылғаны хабарланды.

Сахна

Музыкалық қойылымның музыкасы мен әнін Чарльз Строуз жазды. Tricycle Productions (Монреаль, Канада) 1996 жылы "Шарлоттаның торы" атты қойылымның гастрольдік нұсқасын шығарды, онда канадтық композитор Дерек Асланд Строуздың музыкасын өңдеді.

Видео ойындар

2006 жылғы фильм бойынша бейнеойын Backbone Entertainment компаниясымен жасалды және THQ мен Sega компаниялары тарапынан жарияланды. Ол 2006 жылдың 12 желтоқсанында Game Boy Advance, Nintendo DS және PC платформалары үшін шығарылды. Бір жыл өткен соң, фильмге негізделген тағы бір ойын PlayStation 2 үшін Blast! Entertainment компаниясымен дамытылып шығарылды.

Электрондық кітап

2015 жылдың 17 наурызында HarperCollins балалар кітаптары электрондық кітап нұсқасын жариялады.