Томас Стаффорд: Айға сапар шеккен американдық астронавт

Кіріспе

Американдық ғарышкер және Айды зерттеуші (1930–2024)

Томас Паттен Стаффорд (17 қыркүйек 1930 – 18 наурыз 2024) – американдық әуе күштері офицері, сынақ ұшқышы және НАСА ғарышкері, Айға ұшқан 24 ғарышкердің бірі. Сондай-ақ, 1969 жылдан 1971 жылға дейін ғарышкерлер кеңсесінің бастығы болып қызмет етті. АҚШ Әскери-теңіз академиясын бітіргеннен кейін Стаффорд АҚШ Әуе күштеріне офицер болып қабылданып, сынақ ұшқышы болғанға дейін F-86 Sabre ұшағын ұшырды. 1962 жылы ғарышкерлер қатарына іліккен ол 1965 жылы Gemini 6A және 1966 жылы Gemini 9A ғарыш кемелерімен ұшты. 1969 жылы ол Apollo 10 миссиясының командирі болды, бұл Ай орбитасына адамдарды тасыған екінші миссия еді. Ол Джин Сернанмен бірге Apollo Lunar Module-ін Ай орбитасында ұшырып, 9 мильге дейін төмен түскен алғашқылардың бірі болды. 1975 жылы Стаффорд Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) миссиясының командирі болды, бұл АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы алғашқы бірлескен ғарыш миссиясы еді. Бригадалық генерал шені бар ол ғарышқа ұшқан алғашқы генерал-офицер атанды. Ол әскери академияның бірінші, екінші және үшінші жұлдызды генерал шеніне ие болған тұңғыш түлегі болды. Ол ғарышта алты рет кездесу жасап, 507 сағатқа жуық ғарышқа ұшты. Стаффорд 120-дан астам түрлі қанатты және айналмалы ұшақтармен, сондай-ақ үш түрлі ғарыш кемесімен ұшқан. Уолли Ширра, Юджин Сернан және Джон Янгтың қазасынан кейін ол Gemini 6A, Gemini 9A және Apollo 10 экипаждарының соңғы тірі қалған мүшесі болды. 1993 жылы оның туған қаласы Уэзерфордта (Оклахома штаты) Стаффорд Әуе және Ғарыш мұражайы ашылды. Бастапқыда екі бөлмеден ғана тұрған мұражай қазір 5850 шаршы метрден астам аумақты алып жатыр. Бұл Смитсонов институтының еншілес мекемесі және ғарыш жарысында қолданылған сынақ қозғалтқыштары – АҚШ F-1 және кеңестік NK-33 қозғалтқыштары сақталған әлемдегі жалғыз мұражай. Мұражайда ол Ширрамен бірге Gemini 6 ғарыш кемесімен Gemini 7-мен кездесу үшін ұшқан ғарыш кемесі де қойылған.

Ерте өмір және білім

Томас Паттен Стаффорд 1930 жылдың 17 қыркүйегінде Оклахома штатының Уэзерфорд қаласында, стоматолог доктор Томас Сэберт Стаффорд пен бұрынғы мұғалім Мэри Эллен Стаффордтың отбасында дүниеге келді. Томас Сэберт Стаффорд 1944 жылы тері қатерлі ісігіне шалдықты және 1948 жылдың 22 маусымында қайтыс болды. Мэри Стаффорд 1987 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін Уэзерфордта тұрды. Стаффорд авиацияға Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қызығушылық танытты, себебі жақын орналасқан Эль-Рено қаласында Армия Әуе корпусының оқу базасы болды. Стаффорд ұшақ үлгілерін жасауды бастады және 14 жасында Piper Cub ұшағында алғашқы рейсін жасады. Ол Уэзерфорд орта мектебін 1948 жылы бітірді. Жоғары мектептің соңғы курсында Стаффорд Оклахома университетінде футбол ойнау үшін шақырылды, онда ол Әскери-теңіз ROTC стипендиясын алған еді. Стаффорд АҚШ Әскери-теңіз академиясына түсуге өтініш берді және 1952 жылғы курсқа қабылданды. Стаффорд Әскери-теңіз күштері үшін футбол ойнауға ниеттенген, бірақ маусымдық жаттығулар кезінде карьерасын аяқтаған тізе жарақатын алды. Бірінші курс бітіргеннен кейін ол "Миссури" линкор кемесінде Джон Янгпен бірге тұрды, ол болашақта "Аполлон-10" ғарыш кемесінің басшылық модулінің ұшқышы болды. Екінші курс бітіргеннен кейін Стаффорд NAS Pensacola-да жазғы демалысын өткізді, онда ол теңіз авиациясымен танысып, SNJ Trainer ұшағында ұшты. Уэзерфордқа сапар кезінде Стаффорд болашақ әйелі Фей Шумейкермен танысты. Үшінші курс бітіргеннен кейін ол "Миссури" эсминецін сүйрейтін "Бурдо" эсминецінде қызмет етті. Төртінші курста үйіне сапармен келгенде, Стаффорд 1951 жылдың желтоқсанында Фейге ұсыныс жасады. 1952 жылдың көктемінде ол лотерея арқылы бітіруден кейін АҚШ Әуе күштеріне қабылдануға іріктелді. Стаффорд 1952 жылы инженерлік мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін қызмет еткені үшін марапатталып, Әуе күштерінің екінші лейтенанты болып тағайындалды.

Әскери қызмет

Орта мектепте Стаффорд Оклахома Ұлттық гвардиясының 45-ші жаяу әскер дивизиясында қызмет етті. Көп ұзамай ол дивизияның 158-ші далалық артиллерия батальонына ауысты, онда артиллериялық оқтарға нысаналарды белгіледі. Стаффорд Миссисипи штатындағы Гринвилл әуе базасында, Техас штатындағы Сан-Маркос әуе базасында және Техас штатындағы Коннали әуе базасында Т-6 Texan және Т-33 Shooting Star ұшақтарында оқыды. Сан-Маркос әуе базасында оқу миссиясы кезінде ол басқа бір оқушы ұшқышпен әуеде соқтығысты. Стаффорд пен оның нұсқаушысы қонуға үлкерді, бірақ екінші оқушы ұшқыш қаза тапты. 1953 жылдың 1 қыркүйегінде ол ұшқыштарды даярлау курсын бітіріп, F-86 Sabre ұшақтарын үйрену үшін Флорида штатындағы Тинделл әуе базасына көшті. 1954 жылы Стаффорд Оңтүстік Дакота штатындағы Эллсворт әуе базасындағы 54-ші истребитель эскадрильясына тағайындалды, онда ол Арктиканы қорғау мақсатында F-86 миссияларын орындады. 1955 жылы Стаффорд Батыс Германиядағы Хан әуе базасына (қазіргі Франкфурт-Хан әуежайы) 496-шы истребитель эскадрильясына ауысты, онда F-86 Sabre ұшағында истребитель миссияларын орындады. Одан бөлек, ол техникалық қызмет офицерінің көмекшісі болып жұмыс істеді, USAF эксперименталды ұшу сынақ пилоттары мектебіне түсуге деген қызығушылығын арттырды. Тағайындалу мерзімі аяқталғаннан кейін Стаффорд Гарвард бизнес мектебіне қабылданды және 1962 жылдың қыркүйегінде Массачусетс штатының Бостон қаласына көшті. Бостонға келгеннен үш күннен кейін ол NASA-ның екінші тобына қабылданды.

Gemini 6A

Стаффорд бастапқыда Алан Шепардпен бірге алғашқы пилоттық ғарыш сапарына, Gemini 3 миссиясына қатысуға жоспарланған еді, бірақ Шепардқа Меньер ауруы диагнозы қойылғаннан кейін ұшу тізімінен алынып тасталғандықтан, оның орнына басқа адам қойылды. Стаффорд Уолли Ширрамен ұшқыш және командир ретінде жұптастырылды, ал бұл екеуі Gemini 3 миссиясының қосалқы экипажы, ал Gemini 6 миссиясының негізгі экипажы ретінде қайта тағайындалды.

Аполлон 10

1968 жылдың көктемінде Дик Слейтон Аполлон-2-нің бұрынғы резервтік экипажы Аполлон-10-ның негізгі экипажы болатынын жариялады. Миссияға дайындық барысында Стаффорд бұрынғы ғарыштан таратылған қара-ақ бейнелерді алмастыру үшін түсті камераны жобалауға көмектесті; ол халыққа ақпарат тарату миссияның маңызды аспектісі деп санады. Командалық модуль (CM) «Чарли Браун» деп, ал Ай модулі (LM) «Снупи» деп аталды. Ұшақ бес жылдан кем уақытта пайдалануға берілді. 1991 жылы «Desert Storm» кезінде Бағдад үстіндегі әуе кеңістігін қорғаған жалғыз ұшақ осы болды. F 117A барлық әуеден жерге соққы беру операцияларының екі пайызын ғана орындады, бірақ ол Ирактың стратегиялық нысаналарының 43 пайызына шабуыл жасады. 1979 жылдың басында, Әуе күштері қауымдастығының Чикаго бөлімінде сөз сөйлеуге дайындалып тұрғанда, Стаффорд DARPA және АҚШ армиясы үшін тегіс беттерді пайдалана отырып, төмен жылдамдықты тәжірибелік жасырын барлау бағдарламасын бастаған Northrop компаниясының төрағасымен кездесті. Стаффорд қонақ үйдің кеңсе қағазына жоғары технологиялық бомбалаушының қашықтығы, жүк көтергіштігі, радарлық көрінісі және жалпы ұшу салмағы сипаттамаларын жазды, кейіннен ол B-2 деп аталды. Жасырын технологияға берілген назарын күшейту үшін, ол Boeing, General Dynamics компаниялары арасында, сондай-ақ олардың жасырын технологиясы бар Lockheed компаниясын да қатыстыра отырып, бәсекелестік ұйымдастырды, жасырын суперкруиздік зымыранды жасау мақсатында. Соның нәтижесінде General Dynamics компаниясы жасаған AGM-129 «Stealth» зымыраны пайда болды. Бұл 2000 теңіздік мильге ұша алатын, W-80-1 жарылғыш бөлігі және 130 килотонналық қуаты бар ядролық қаруланған зымыран. Содан кейін ол F-15-ті (қазіргі F-22) ауыстыру үшін Advanced Tactical Fighter (ATF) бағдарламасын бастады, ол әуеде басымдыққа ие болуға арналған. Стаффорд 1979 жылдың 1 қарашасында Норман (Оклахома штаты) қаласына зейнетке шықты. Стаффорд пен кеңестік командир Алексей Леонов ұзақ жылдарға созылған достық қарым-қатынас құрды, Леонов Стаффордтың кіші балаларының тәрбиешісі болды. Стаффорд 2019 жылдың қазан айында Леоновтың қосылуына орыс тілінде ақтық сөз сөйледі.

In the spring of 1968, Deke Slayton announced that the previous backup crew for Apollo 2 would become the primary crew for Apollo 10. In preparation for the mission, Stafford helped design a color camera to replace the grainy black and white video broadcast before from space; he felt that public outreach was a vital aspect of the mission. The command module (CM) was nicknamed "Charlie Brown"; the lunar module (LM) was nicknamed "Snoopy". The aircraft became operational in less than five years. During Desert Storm, it was the only plane that secured airspace above Baghdad on the opening night of combat in 1991. The F 117A flew less than two percent of the air to ground combat missions, but it was responsible for attacking 43 percent of the Iraqi strategic targets. In early 1979, before giving a speech at the Chicago chapter of the Air Force Association, Stafford met with the Chairman of Northrop whose company had started a low speed experimental stealth reconnaissance program for DARPA and the U. S. Army using smooth surfaces. On a piece of hotel stationery, Stafford wrote specs for range, payload, radar cross section, and gross take off weight for an advanced stealth technology bomber, which later became designated as the B 2. To further enhance his emphasis on stealth, he started a competition between the firms of Boeing, General Dynamics, and also included Lockheed because of their stealth technology, to develop a stealth supercruise missile. Out of that came the AGM 129 Stealth Cruise missile developed by General Dynamics. It was a 2,000 nautical mile super stealth nuclear armed cruise missile with a W 80 1 warhead and 130 Kilotons yield. He then started the Advanced Tactical Fighter (ATF) program to replace the F 15 (now the F 22) as an air superiority fighter. Stafford retired to Norman, Oklahoma, on November 1, 1979. Stafford and Soviet commander Alexey Leonov, became lasting friends, with Leonov being the godfather of Stafford's younger children. Stafford gave a eulogy in Russian at Leonov's funeral in October 2019.

Жеке өмір және өлім

1953 жылы Стаффорд Оклахома штатының Уэзерфорд қаласынан Фей Шумейкерге үйленді. Фей мен Стаффордтың Дион (1954 жылы туған) және Карин (1957 жылы туған) есімді екі қызы болды. 1985 жылы Фей мен Стаффорд ажырасты. Кейін Стаффорд 1988 жылдың желтоқсан айында Линда Энн Дишманға үйленді.

Марапаттар мен құрметтер

Өзінің мансабында Стаффорд жетістіктері үшін көптеген марапаттар алды. Ол Америка Аэронавтика және Астронавтика Институтының (AIAA) сыйлығын (1969), Хармон халықаралық авиация трофейін (1966), Ұлттық теледидар өнер және ғылым академиясының арнайы сенімгерлер сыйлығын (1969), Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының Джеймс Х. Дулиттл сыйлығын (1979) және Элмер А. Сперри сыйлығын (2008) алды. Стаффорд АҚШ және Ресей үкіметтерінен АҚШ Конгресінің ғарыш кеңістігіне арналған медалін (1993) және "Ғарыш зерттеулеріндегі еңбегі үшін" (2011) Ресей медалін алды. Сондай-ақ, Америка Аэронавтика және Астронавтика Институтының Октав Шанут сыйлығы (1976), Шетелдік соғыс ардагерлерінің ұлттық ғарыш сыйлығы, Америка жетістіктері академиясының алтын тақта сыйлығы (1976), Ұлттық географиялық қоғамның генерал Томас Д. Уайт USAF ғарыш кубогы (1975) және А. B. Honts сыйлығы – АҚШ Әуе күштерінің сынақ ұшқыштары мектебінің үздік түлегі ретінде марапатталды. 1993 жылы RNASA қоры оған ең жоғарғы марапатын – Ұлттық ғарыш кубогын табыс етті. 2011 жылы Стаффорд Ұлттық аэронавтика қауымдастығының Райт бауырлары мемориалдық трофейімен және Әуе күштері қауымдастығының өмір бойына сіңірген еңбегі үшін сыйлығымен марапатталды. 2014 жылы Ұлттық инженерлік академияға сайланды, сондай-ақ Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына, АҚШ ғарышкерлерінің даңқы залына және Халықаралық ғарыш даңқы залына мүше болды. Ол Америка Астронавтика қоғамының, Америка Аэронавтика және Астронавтика институтының, Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының мүшесі және Барлаушылар клубының қатысушысы болды. 2019 жылы ол "Женерал Джеймс Э. Хилл өмір бойына ғарышқа қол жеткізген еңбегі үшін" сыйлығымен марапатталды. Құрметті атақтар: Стаффорд Оклахома қалалық университетінің ғылым докторы, Батыс мемлекеттік университетінің заң докторы, Эмерсон колледжінің коммуникация докторы және Эмбри Риддл аэронавтика университетінің авиация инженері докторы атағын алды. Оклахома қаласындағы Федералды авиация басқармасының (FAA) Майк Монрони аэронавигациялық орталығындағы Стаффорд ғимараты оның құрметіне аталды. 2018 жылдың қыркүйегінде Стаффордтың суреті Оклахома штатының Гидро қаласындағы жүгері лабиринтінде бейнеленді.

Throughout his career, Stafford received numerous awards for his accomplishments. He was a recipient of the American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) Award (1969), the Harmon International Aviation Trophy (1966), the National Academy of Television Arts and Sciences Special Trustees Award (1969), the Society of Experimental Test Pilots James H. Doolittle Award (1979) and the Elmer A. Sperry Award (2008). Stafford received recognition from the U. S. and Russian governments, with the U. S. Congressional Space Medal of Honor (1993) and the Russian Medal "For Merit in Space Exploration" (2011). the American Institute of Aeronautics and Astronautics Octave Chanute Award (1976), the Veterans of Foreign Wars National Space Award, the Golden Plate Award of the American Academy of Achievement (1976), the National Geographic Society's General Thomas D. White USAF Space Trophy (1975), and the A. B. Honts Award as the outstanding graduate from the USAF Experimental Test Pilot School. The RNASA Foundation awarded him with their highest honor, the National Space Trophy, in 1993. In 2011, Stafford was awarded the National Aeronautic Association Wright Brothers Memorial Trophy, and the Air Force Association's Lifetime Achievement Award. He was elected to the National Academy of Engineering in 2014. International Air & Space Hall of Fame, the U. S. Astronaut Hall of Fame, and the International Space Hall of Fame. He was a fellow of the American Astronautical Society, the American Institute of Aeronautics and Astronautics, the Society of Experimental Test Pilots, and a member of the Explorers Club. In 2019, he was awarded the General James E. Hill Lifetime Space Achievement Award. Honoraria: Stafford was the recipient of a Doctorate of Science from Oklahoma City University; a Doctorate of Laws from Western State University; a Doctorate of Communications from Emerson College, and a Doctorate of Aeronautical Engineering from Embry Riddle Aeronautical University. The Stafford Building at the Federal Aviation Administration (FAA) Mike Monroney Aeronautical Center in Oklahoma City is named after him. In September 2018, Stafford was depicted in a corn maze in Hydro, Oklahoma.