Вьетнам соғысындағы Хо Ши Мин жолына қарсы әуе шабуылы операциясы

Кіріспе

1968–72 жылдардағы Вьетнам соғысы кезінде АҚШ-тың жүргізген әуе бомбалау науқаны

"Операция меню"
"Операция Командо Хант" – Вьетнам соғысы кезінде АҚШ-тың жетінші әуе күштері және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 77-ші жедел тобы жүргізген жасырын әуеден кесу операциясы. Операция 1968 жылдың 15 қарашасында басталды және 1972 жылдың 29 наурызында аяқталды. Науқанның мақсаты – Вьетнам Халық Армиясының (ВХА) әскери қызметшілері мен жабдықтарын Хо Ши Мин жолы (Трунг Сон жолы – Солтүстік Вьетнамға) деп аталатын логистикалық дәліз арқылы Вьетнамның оңтүстік-батыс Демократиялық Республикасынан (Солтүстік Вьетнам) Лаос Корольдігінің оңтүстік-шығыс бөлігі арқылы Вьетнам Республикасына (Оңтүстік Вьетнам) тасымалдауды болдырмау еді.

Тыйым салу (1964-1968 жылдар)

АҚШ-тың Хо Ши Мин жолына қарсы жүйелі әуе операциялары 1964 жылғы 14 желтоқсанда "Баррель Ролл" операциясымен басталды. 1965 жылғы сәуірде Солтүстік Вьетнамды стратегиялық әуе шабуылдарымен "Роллинг Тандер" операциясы басталғанда, АҚШ Лаостағы тыйым салу күшін кеңейтіп, 3 сәуірде "Баррель Ролл" аймағын екі бөлікке бөлді. Алғашқы операция Лаостың солтүстік-шығысында жалғаса берсе, "Сталь Тигр" операциясы оңтүстік Панхенделде басталды. 1965 жылғы 3 желтоқсанда Сайгондағы американдық штаб-пәтерлер Оңтүстік Вьетнамның солтүстік провинцияларына жақын аймақтағы бомбалауды бақылауға рұқсат сұрады және алды. АҚШ Әуе күштері 1965 жылғы желтоқсан айында B-52 Stratofortress бомбалаушыларын жолға түсіру арқылы инфильтрацияға қарсы науқанын күшейтті. 1966 жылғы сәуірден маусымға дейін жүйеге қарсы 400 B-52 инфильтрацияға қарсы ұшулар жасалды. PAVN бұл күш-жігерге өзінің логистикалық желісінде әуеге қарсы артиллериялық қаруды көбірек шоғырландыру арқылы жауап берді. 1964 жылдан 1967 жылдың соңына дейін 103 148 тактикалық әуе шабуылы жасалды, оның ішінде 1718 B-52 соққысы бар еді. Осы кезеңде Лаос үстінен 132 АҚШ ұшағы немесе тікұшағы атып түсірілді. 1968 жылдың басындағы ПАВН/НЛФ-тің жаппай Тет шабуылына дейін жағдай осылай болды. Тет американдық және Оңтүстік Вьетнамдық күштер үшін тактикалық жеңіс болғанымен, саяси апатқа айналды. Америка жұртшылығы (президент Линдон Б. Джонсон мен Пентагон коммунистердің мұндай әрекеттерді бастай алмайтынына сендірген) шабуылдың ауқымы мен қатыгездігіне таң қалды. Егер ол бұрын болған болса, туннельдің соңындағы жарық сөндірілді. Президент Ханойды келіссөздерге итермелеу үшін 20-шы параллельдің солтүстігіндегі Солтүстік Вьетнамдағы бомбалау операцияларын тоқтату туралы жарлық шығарды, бұл 1968 жылғы 11 қарашада "Роллинг Тандер" операциясын тиімді тоқтатты. Бұл бомбалау науқанын оңтүстік-батысқа, Хо Ши Мин жолының бағытына қарай ықпалдастырды. Дұшпанның логистикалық дәлізін тоқтату науқаны "Роллинг Тандер" операциясының тоқтатылуына байланысты қолжеткілі АҚШ ұшақтарының санының артуына (шамамен 500 ұшақ) байланысты күрт кеңейтілді. 1968 жылғы қараша айына қарай Лаостың оңтүстігіндегі бомбалау миссиялары 300 пайызға өсті, қазан айында 4700 рет, қараша айында 12 800 рет орындалды. Соғыстың соңына қарай АҚШ және Оңтүстік Вьетнам ұшақтары Лаосқа үш миллион тоннадан астам оқ-дәрі тастады, бұл Солтүстік Вьетнамға түскен жалпы тоннаждың үш есесі. Жолға қарсы жаңа науқан бұрын-соңды болмаған, және бұл тек ұшқан ұшулар санына немесе жұмсалған оқ-дәрілерге ғана емес. АҚШ Солтүстік Вьетнамның Сайгондағы Оңтүстік Вьетнам үкіметін құлатуына жол бермеу үшін өзінің ең соңғы технологиясын қолдануға ниеттенді.

Systematic U. S. aerial operations against the Ho Chi Minh Trail had begun on 14 December 1964 with Operation Barrel Roll. With the onset of Operation Rolling Thunder, the strategic aerial bombardment of North Vietnam in April 1965, the U. S. also expanded its interdiction effort in Laos by dividing the Barrel Roll area into two sections on 3 April. The former operation would continue in northeastern Laos while Operation Steel Tiger was initiated in the southern panhandle. The American headquarters in Saigon requested, and received, authorization to control bombing in the area adjacent to South Vietnam's northern provinces in Operation Tiger Hound on 3 December 1965. The U. S. Air Force had already begun to up the ante in its anti infiltration campaigns by unleashing B 52 Stratofortress bombers against the trail in December 1965. From April through June 1966 there were 400 B 52 anti infiltration sorties against the system. The PAVN countered this effort by concentrating more anti aircraft artillery weapons within its logistical network. Between 1964 and the end of 1967 there were 103,148 tactical air sorties launched against the trail, including 1,718 B 52 strikes. During the same timeframe 132 U. S. aircraft or helicopters were shot down over Laos. So matters stood until the massive PAVN/NLF Tet Offensive of early 1968. Although a tactical victory for American and South Vietnamese forces, Tet became a political disaster. The American public (who had been reassured by President Lyndon B. Johnson and the Pentagon that the communists were incapable of launching any such actions) were stunned by the size and ferocity of the offensive. The light at the end of the tunnel had been extinguished, if it had ever existed at all. The president, in an attempt to nudge Hanoi to the negotiating table, decreed an end to bombing operations in North Vietnam north of the 20th parallel, effectively ending Rolling Thunder on 11 November 1968. This effectively shifted the bombing campaign towards the southwest, in the direction of the Ho Chi Minh Trail. The interdiction campaign against the enemy logistics corridor was massively expanded due to the increased number of U. S. aircraft (approximately 500 planes) made available by the closure of Rolling Thunder. By November 1968 bombing missions over southern Laos had climbed by 300 percent, from 4,700 sorties in October to 12,800 in November. By the end of the conflict, U. S. and South Vietnamese aircraft would drop over three million tons of ordnance on Laos, three times the total tonnage dropped on North Vietnam. The new campaign against the trail was unprecedented, and not just due to the numbers sorties flown or munitions expended. The U. S. was going to field its latest technology in its attempt to prevent the North Vietnamese from toppling the South Vietnamese government in Saigon.

Игло ақ

1966 жылы Қорғаныс министрі Роберт С. Макнамара солтүстікке жасалған бомбалаудан көңілі тоқты. Ешқандай қысым Ханойды келіссөздер үстеліне әкелмейтіні, сондай-ақ оңтүстікке ПАВН әскерлері мен жабдықтарының ағынын тоқтата алмайтыны көрінді. Ол Лаос шекарасына дейін, демилитаризацияланған аймақтың астынан (немесе одан да әрі) созылатын физикалық бекініс/электрондық кедергі түріндегі балама жолды қарастыра бастады. Осылайша "Макнамара желісі" пайда болды. Физикалық бекініс әуеден тасталған және қолмен орналастырылған акустикалық және сейсмикалық сенсорлармен күштілендірілуі керек еді, олар жаудың қозғалысын анықтап, ескерту беруге арналған. Алғашқыда "Төгізінші практика" деп аталған технологияны табу немесе жасау үшін ғылыми топ құрылды. 1967 жылдың 17 маусымында бағдарлама "Иллинойс-Сити" деп, ал 15 шілдеде "Даймеркер" деп атау алды, оның электрондық кедергі бөлігі "Масл-Шоулз" деп белгіленді. 1968 жылдың маусымында операция соңғы рет "Иглу-Ақ" деп аталды. "Иглу-Ақ" үш өзара байланысты бөліктен тұрды. Батареямен жұмыс істейтін сенсорларды әуедегі басқару және бақылау орталығы (ABCCC) қадағалап, ақпаратты Тайландтағы Нахон-Фаном әуе базасында орналасқан инфильтрацияны бақылау орталығына (ISC) жіберетін. ISC-дегі компьютерлер деректерді жинап, талдап, ABCCC-ге нысананың координаталарын жіберетін, ал ABCCC өз кезегінде соққы беруге ұшақтарды бағыттайтын. Сенсорларды қолмен орналастыру және бомбалық залалдарды бағалау миссияларын Лаоста "шекарадан ар жағында" жұмыс істейтін, жоғары құпиялы әскери көмек көрсету тобының (SOG) Вьетнам зерттеулері мен бақылаулар тобының барлау тобы жүзеге асыруға тиіс болды. ISC құрылысы 1967 жылдың 6 шілдесінде басталды және үш ай ішінде аяқталды. Инфильтрацияға қарсы күштерді MSQ 77 "Combat Skyspot" қолдайтын, бұл 1966 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияда алғаш пайда болған, жаман ауа райында немесе толық қараңғыда B-52 соққыларын бағыттауға арналған жердегі радарлық бомбалау жүйесі. Бұл жүйе соғыс кезінде АҚШ ұшақтары жасаған барлық соққылау миссияларының төрттен бірін басқарды. "Combat Skyspot" жүйесін басқа ұшақтардың радио байланысы арқылы пайдаланатын LORAN жүйесін кеңейту арқылы толықтырылды. Жүйеге сынақ 1967 жылдың қараша айының алғашқы екі аптасында өтті және жұмыс істеді. Оңтүстік Вьетнамның батыс Куанг Три провинциясындағы Кхе Санх ұрыс базасындағы АҚШ теңіз жаяу әскерлерін қоршау операциялық сынаққа мүмкіндік берді. Сайгондағы американдық қолбасшылығы Кхе Санхтағы теңіз жаяу әскерлерін қолдау үшін осы уақытқа дейін болған ең ірі тактикалық және B-52 операциясын – "Ниагара" операциясын іске қосты. 1968 жылдың қаңтар айының соңына қарай "Масл-Шоулз" 44 тізбекке 316 сенсорды орнатып, Кхе Санх ұрыс базасының маңындағы ПАВН әскерлерінің қозғалысын анықтады. Операция сәтті деп танылды, бірақ Хэ Санх сияқты белгілі бір жерге қарай қозғалатын жау әскерлерін анықтау және нысанаға алу Хо Ши Мин жолындағыдай емес еді. Сондай-ақ жүйеде мәселелер болды. Бағдарламаның персоналды басқару бөлігі бұған дейін де сәтсіз болған. Жау әскерлерінің болуын және қозғалысын анықтау үшін акустикалық сенсорларды ескертуге арналған кішкентай, кең аумақты шағыл миналар пайдаланылуы тиіс еді. Лаостың ыстығы мен ылғалдылығында миналар тез бұзылып, тиімділігін жойды. Сондықтан, кез келген тыйым салу кампаниясының басты назарында ПАВН жабдықтарын тасымалдау болуы керек еді. Көліктерге қарсы соғыс басталмақшы еді.

As early as 1966 Secretary of Defense Robert S. McNamara had become increasingly disenchanted with the bombing of the north. No amount of pressure, it seemed, could either drive Hanoi to the negotiating table or slow the flow of PAVN supplies and men to the south. He then began to consider an alternative in the form of a physical strongpoint/electronic barrier to infiltration that would stretch below the Demilitarized Zone from the coast to the Laotian frontier (and possibly beyond). This was the origin of the so called "McNamara Line." The physical barrier was to be backed up by air dropped and hand emplaced acoustic and seismic sensors that would provide both warning and location of enemy movements. A scientific group was established to find or develop the technology for what was initially titled Practice Nine. On 17 June 1967 the title of the program was altered to Illinois City and on 15 July to Dyemarker, the electronic barrier portion of which was designated Muscle Shoals. In June 1968 it was renamed for the last time, becoming Operation Igloo White. Igloo White consisted of three interrelated parts. The battery operated sensors would be monitored by an airborne command and control center (ABCCC), which would relay the information to an infiltration surveillance center (ISC), located at Nakhon Phanom Air Base, Thailand. Computers at the ISC would collate and analyze the data and then relay target coordinates to the ABCCC which would, in turn, direct strike aircraft to the targets. The hand emplacement of sensors and bomb damage assessment missions were to be carried out by the reconnaissance teams of the highly classified Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group (SOG), which already operated "over the fence" in Laos. Construction began on the ISC on 6 July 1967 and was completed within three months. The anti infiltration effort would be supported by MSQ 77 Combat Skyspot, a ground based radar bombing system first introduced in Southeast Asia in 1966 to direct B 52 strikes in poor weather or in complete darkness. This system was utilized to direct one quarter of all strike missions conducted by U. S. aircraft during the conflict. Combat Skyspot was complemented by expanding the radio based LORAN system utilized by other strike aircraft. A shakedown of the system took place during the first two weeks of November 1967 and it seemed to work. The PAVN siege of the U. S. Marines at the Khe Sanh Combat Base, in western Quang Tri Province, South Vietnam, provided the opportunity for an operational test. The American command in Saigon launched Operation Niagara, the largest tactical and B 52 operation thus far in the conflict, to support the Marines at Khe Sanh. By the end of January 1968, Muscle Shoals had emplaced 316 sensors in 44 strings to detect PAVN troop movements in the vicinity of the combat base. The operation was deemed a success, but locating and targeting enemy troops moving toward a fixed location like Khe Sanh was not the same as doing it on the Ho Chi Minh Trail. And there were already problems with the system. The anti personnel portion of the program had already failed. The presence and movements of enemy troops were to be detected by the utilization of small, wide area Gravel mines that were to alert the acoustic sensors. The mines rapidly deteriorated in the heat and humidity of Laos, nullifying their effectiveness. The focus of any interdiction campaign, therefore, would have to concentrate on PAVN supply transportation. The war against trucks was about to begin.

1968 жыл

11 қарашадағы бомбалау тоқтатылғаннан кейін Лаостың оңтүстігіндегі орташа тәуліктік ұшу саны жаңа науқан басталмас бұрын күніне 620-ға жетті. Бұрын "Роллинг Тандер" операциясына қатысқан (Әуе күштері, Әскери-теңіз күштері және Теңіз жаяу әскерлері) ұшақтардың босатылуы, "Сталь Тайгер" және "Тайгер Хаунд" (екеуі де "Командо Хант" операциясымен алмастырылды) ұшақтарымен біріктірілгенде, бұрын-соңды болмаған масштабтағы тыйым салу операциясын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Жаңа сенсорлық бағытталған операцияда коммунистік логистикалық жүйе алғаш рет тәулік бойы үздіксіз бомбалауға ұшырады. Күндізгі миссияларды поршенді және реактивті истребитель-бомбалаушылар мен B-52 ұшақтары орындады. Түнде, қанатты артиллериялық ұшақтар нысандарын іздеп ұшты. Бұл жаңа операцияны әуедегі дефолиация миссиясы ("Ранч Хэнд" операциясы) және "Попай" операциясы деп аталатын ауа райын өзгерту жөніндегі бұлтты тұқымдау жұмыстары да қолдады (қ. Хо Ши Мин жолы). 1968 жылдың 15 қарашасында жетінші әуе күштеріне "Командо Хант" операциясын бастауға рұқсат берілді. "Командо Хант" операциясын Лаостың оңтүстігіндегі маусымдық ауа райына сәйкес келетін сандық белгіленген кезеңдерге бөлу туралы шешім қабылданды. Жұп санды науқандар Солтүстік Вьетнам армиясының (PAVN) белсенділігінің жоғары деңгейде болатын құрғақ маусымында (қараша-мамыр) өтті. Тақ санды науқандар ылғалды маусымда (маусым-қазан) жүргізілді. Науқандар Солтүстік Вьетнамның логистикалық жүйесін тоқтатуға бағытталмағандықтан, олардың мақсаттары шектеулі болды. Олардың екі мақсаты болды: біріншісі, "Солтүстік Вьетнамнан оңтүстікке тасымалдауға қажетті уақытты едәуір ұзарту" арқылы жаудың логистикалық ағынын азайту; екіншісі, "жолдарда, жол бойындағы және ағыстардағы, сондай-ақ жүк машиналары мен қоймалар тұрған аймақтардағы жүк машиналары мен жабдықтау қоймаларын жою". Шамамен 40 000-нан 50 000-ға дейін лаос тұрғындары (көбінесе мәжбүрлемелі еңбекке тартылған) және Солтүстік Вьетнамдық еріктілер қол еңбегін қамтамасыз етті.

1969 жыл

Командалық аңшылық I-нің соңында, кампанияның бірінші құрғақ маусымдық шабуылында (1968 жылдың 15 қарашасынан 1969 жылдың 20 сәуіріне дейін), Әуе күштері жаудың 7322 жүк көлігін жойғанын болжады. Декабрь айында мәлімделген құлдырау деңгейі бойынша, PAVN тасымалдау желісі бір жарым айдың ішінде жойылуы керек еді. Сондай-ақ, 20 723 жау әуеден қаза тапқан, бұл жолды жалғастырып, оны пайдалану немесе қорғау үшін келгендердің 15 пайызы деп есептелді. Операция барысында одақтастардың 56 ұшағы 600-ге жуық коммунистік зениттік қарумен атып түсірілді. Rolling Thunder-дың аяқталуы тек АҚШ ұшақтарын ғана емес, сонымен қатар PAVN-нің ұшаққа қарсы бөлімшелерін де жолды қорғауға оңтүстікке қарай жылжытуға мүмкіндік берді. Сол жылы Солтүстік Вьетнам 85 және 100 мм-лік қалың қашықтықты және радарлық бағыттағы пуляларды пайдалана бастады. АҚШ бағдарламасында қиындықтар туындады. Сенсорлық тізбектер жеткіліксіз болды және миссиялар үшін қолда бар ұшақтардың санын бақылау қиындық туды. Бұл қиындықтарды жоюға болады. Алайда, Commando Hunt II (1 мамырдан 31 қазанға дейін 1969 ж.) әуе күштері ештеңе істей алмайтын құбылыстармен жолдан тайды. Бірінші жаңбырлы маусымдық шабуылға жауыз ауа райы, әсіресе қатты жаңбыр кедергі келтірді (тек шілдеде 48 дюйм жаңбыр). АҚШ-тың жоспаршыларының басты проблемасы - шабуылшылардың саны, тасымалданатын заттарды, жүк көліктерінің саны, жылдам өзгеріп жатқан ортадағы мақсаттардың нақты орналасуы және жүйенің инфрақұрылымы туралы жеткілікті ақпараттың болмауы. Бұл шынайы барлаудың болмауы Әуе күштерін негізінен PAVN саны, ниеттері мен шектеулері туралы ең жақсы болжауға мәжбүр етті. Мысалы, Әуе күштері барлау мәліметтері бойынша 1969 жылы жаудың 9012 жүк көлігі жойылған. Дегенмен, қорғаныс барлау агенттігі жойған жүк көліктерінің тіпті төменгі бағасы олардың компьютерлік моделі нөлге жетуіне әкелді (жау жүк көліктері жоқ деп есептелетін жерде) сол уақыт аралығында кемінде 14 рет. Әуе күштері тарихшысы Бернард Нальтидің айтуынша, Әуе күштері коммунистік қызметкерлердің жоғалтуларын есептеу "бұл соңғы өнім математика емес, метафизика жаттығуларын білдіретін көптеген болжамдарға негізделген". Оның сөзін тарихшы Эрл Тилфорд тыңдады, ол америкалықтардың жетістіктерге жетуді күтетінін, яғни кем дегенде, жетістіктің өлшенетінін түсіндірді. Commando Hunt осы құмарлықты қанағаттандыратын сандарды ұсынды. Өнімділік соғыс не болғанын көрсетеді: басқару тиімділігін арттыру. Алайда, Әуе күштері үшін бұдан басқа әрекет жасау қиын болды. Жолды әуеден бақылау өте қиын болды. Адамдық барлауды жүйелердің батыс жағында жұмыс істейтін, ЦРУ қолдаған лаостық бейрежімілер мен тай еріктілері қамтамасыз етті, ал шығыс жағын SOG қамтыды. Бұл барлау жұмыстарының тереңдігіне бомбалау жұмысында соңғы сөзді айтқан адам, Виентьяндегі елші Уильям Х. Салливан кедергі келтірді. Елші (Мемлекеттік департамент пен ЦРУ-ның толық қолдауымен) Лаос Корольдігінің "нейтралдығы" туралы айтылған барлық әскери операцияларды қатаң қадағалады. Барлық нысаналар алдын ала келісілуі тиіс еді, не Салливанның өзі, не 404-жобаның әуе атташесі, елшіліктегі АҚШ әскери операциялар орталығы. Жыл соңына қарай американдықтар өздерін теміржол жүйесін қиратуға жақсырақ дайындалған деп санады. Commando Hunt III (1 қараша 1969 - 30 сәуір 1970 жж.) кезінде Әуе күштері жаудың 6428 жүк көлігін жойып, тағы 3604 зақымдағанын мәлімдеді. Осы кезеңде 60 ұшақ 743 зениттік қарумен атып түсірілді. Ұшақтардың жоғалуының көбеюі Әскери-әуе күштеріне қарсы ату миссиясы жорықтағы бомбалаушыларды ертіп жүретінін бұйырды. Клестерлі бомбалармен қаруланған ұшақтар басқа ұшақтар анықтаған кез келген қарсыластың әуе кемелеріне шабуыл жасауға дайын болды. Қоршаудың екінші жағында Солтүстік Вьетнамдықтар жыл ішінде 13,5 пайыздық таза шығынмен 3000 жүк көлігінде 70 000 тонна азық-түлік тасымалдады және / немесе сақтады. Сол уақытта 80 мыңға жуық PAVN әскері оңтүстікке қарай сапар шегеді. 1968 жылдың соңында АҚШ барлау қызметі анықтаған Солтүстік Вьетнамның жаңа логистикалық әрекеті - солтүстік Вьетнамның Винь қаласынан оңтүстік-батысқа қарай өтетін мұнай, майлау материалдары (POL) құбыр жолы. Келесі жылдың басында құбыр Лаос шекарасынан өтіп, жазға қарай Муонг Нонгқа және А Соу аңғарына жетеді. Пластмассадан жасалған құбырдың көмегімен көптеген шағын сорғы станциялары дизель отынын, бензинді және керосинді бір құбыр арқылы тасымалдауға мүмкіндік береді.

By the end of Commando Hunt I, the first dry season offensive of the campaign (15 November 1968 to 20 April 1969), the Air Force estimated that 7,322 enemy trucks had been destroyed. At the rate of attrition claimed in December, however, the PAVN transportation network should have been destroyed in only a month and a half. It also claimed that 20,723 enemy had been killed by air, 15 percent of the total number believed to have been travelling on, operating, or defending the trail." 56 allied aircraft were shot down during the operation by an estimated 600 communist anti aircraft weapons. The end of Rolling Thunder, it seemed, had freed up not only U. S. aircraft, but also allowed more PAVN anti aircraft units to move south to defend the trail. During the year the North Vietnamese began deploying longer ranged and radar directed 85 and 100 mm guns. For the U. S. program there were teething troubles. There was a lack of sufficient numbers of sensor strings and controlling the number of aircraft available for the missions proved problematic. These difficulties could be remedied. Commando Hunt II (1 May through 31 October 1969), however, was thrown off track by phenomena that the Air Force could do absolutely nothing about. The first wet season offensive was hampered by atrocious weather, especially heavy rain (48 inches of rain in July alone). The real problem for U. S. planners was a lack of sufficient intelligence on the numbers of infiltrators, the amount of supplies being transported, the number of trucks operating, the specific locations of targets in a rapidly changing environment, and the infrastructure of the system. This lack of real intelligence forced the Air Force to basically take its best guess as to PAVN numbers, intentions, and limitations. For instance, Air Force intelligence claimed that 9,012 enemy trucks were destroyed during 1969. Yet, an even lesser estimate of trucks destroyed by the Defense Intelligence Agency only resulted in their computer model reaching zero (where the enemy was supposed to be out of trucks) no fewer than 14 times during the same time period. The Air Force's computing of communist personnel losses, according to Air Force historian Bernard Nalty was "based on so many assumptions that the end product represented an exercise in metaphysics rather than mathematics." He was seconded by historian Earl Tilford who explained that
Americans expected progress, or at least quantifiable measures of success It is in their nature to do so. Commando Hunt provided the figures that sated that appetite. Productivity epitomized what the war had become: an exercise in management effectiveness. It was, however, difficult for the Air Force to do otherwise. Observation of the trail from the air was difficult at best. Human intelligence was provided by CIA backed Laotian irregulars and Thai volunteers operating from the western side of the system while the eastern side was covered by SOG. The depth of penetration by these reconnaissance efforts was hampered by the same man who had the last word in the bombing effort, Ambassador William H. Sullivan in Vientiane. The ambassador (with the full backing of the State Department and the CIA) maintained a firm hold over all military operations conducted within the supposedly "neutral" Kingdom of Laos. All targets had to be pre approved either by Sullivan himself or by the air attaché within Project 404, the understaffed U. S. military operations center within the embassy. By the end of the year the Americans felt that they were better prepared to deliver destruction to the trail system. During Commando Hunt III (1 November 1969 to 30 April 1970), the Air Force claimed that 6,428 enemy trucks destroyed and another 3,604 damaged. 60 aircraft were shot down during this phase of the campaign by an estimated 743 anti aircraft weapons. This increased number of aircraft losses forced the Air Force to decree that flak suppression missions would accompany the bombers on missions over the trail. Armed with cluster bomb units (CBUs), the fighter bombers were poised to pounce upon any enemy anti aircraft positions identified by other aircraft. On the other side of the fence, the North Vietnamese transported and/or stored 70,000 tons of supplies in 3,000 trucks with a net loss of 13.5 percent during the year. During the same period about 80,000 PAVN troops made the trip south. A new North Vietnamese logistical effort, discovered by U. S. intelligence in late 1968, was a petroleum, oil, and lubricants (POL) pipeline running southwest from the North Vietnamese city of Vinh. By early the following year the pipeline had crossed the Laotian frontier and by summer it had reached Muong Nong and the approaches to the A Sầu Valley. The plastic line, assisted by numerous small pumping stations, could transfer diesel fuel, gasoline, and kerosene all in the same pipe.

1970 жыл

1969 жылдың қазанынан 1970 жылдың сәуіріне дейін (әлде кембоджалық жабдықтау арнасын жоғалтуды күткендіктен) Солтүстік Вьетнам соғыстың барлық кезеңіндегі ең қарқынды логистикалық күш-жігерін жұмылдырды. Бұл жағдайдың ықпалды себебі сәуір айында АҚШ және Оңтүстік Вьетнамның жер күштерінің Камбоджаның шығыс шекарасындағы ПАВН базалық аймақтарына басып кіруі болды. Мыңдаған тонна азық-түлік пен оқ-дәрі, оның ішінде 7000 тонна күріш және қару-жарақ жойылды; нәтижесінде, ПАВН операциялары шамамен 15 айға кейінге шегерілді. Дегенмен, АҚШ Лон-Нол режимінің сақталуы үшін де жауапкершілікті мойнына алды, ол АҚШ-тың әуе қолдауына мұқтаж болды. ЦРУ қолдаған лаосдық жалдамалы әскерлер мен тайлық еріктілердің жолдың батыс жағындағы (және Камбоджадағы Лон-Нол төңкерісі) жүргізген операциялары ПАВН-ді Лаоста өз жүйесін қорғау және кеңейту үшін шабуылға түсуге итермеледі. Нәтижесінде Солтүстік Вьетнам Сараване, Паксонг және Атопеу қалаларын басып алды. Бұл аймақтарда шайқас жалғасқанмен, бұрын 30 миль (48 км) болатын логистикалық дәліз 90 мильге (145 км) дейін кеңейтілді. Сонымен қатар, ПАВН логистикалық тасымалдаудың басқа да тәсілдерін кеңейтті. 1967 жылы АҚШ-тың барлау суреттері ерекше бір көріністі көрсетті. Лаостың Бан Бак қаласының оңтүстігіндегі Конг өзенінің суында POL бочкалары байқалды. Көп ұзамай ПАВН демилитаризацияланған аймақтан Меконг өзеніне дейін оңтүстік-батысқа қарай ағатын Бангианг өзенін де сол мақсаттар үшін пайдаланды. Су өткізбейтін бочкалар салалы өзендерден негізгі арнаға жіберіліп, ағысқа түсіріліп, торлар мен кемелермен қайта жиналды. 1969 жылы Каман өзені де жүйеге қосылды. 1970 жылға қарай Солтүстік Вьетнам өздерінің логистикалық маршрутын толықтыру үшін өзендер мен ағыстарды, әсіресе жаңбырлы маусымда, су деңгейі көтеріліп, жолдар батпаққа айналған кезде, белсенді пайдаланды. 1969 жылы екі жарым ай ішінде Лаостың оңтүстік-шығысындағы су жолдарында 10 000-нан астам POL бочкасы анықталды. Әуе күштері жыл бойы Лаостың оңтүстігіндегі жол жүйесінде 3375 жүк көлігі жұмыс істегенін есептеді, бірақ сол жылы 12 368 жау жүк көлігі жойылғанын мәлімдеді. Сол уақытта ЦРУ Солтүстік Вьетнамның барлық қоймасында 6000 ғана жүк көлігі болғанын бағалады. 1967 жылдан бастап Әуе күштері түнгі уақыттағы тыйым салу операциялары үшін қанатқа бекітілген, жақтан атуға арналған ұшақтарды пайдаланды. Ұшақтардың осы дамуы – «қарсыласатын күштер арасындағы динамикалық реакция, бұл тәулік бойы тыйым салу тактикасын жетілдіруге және арнайы түнгі шабуыл жүйелерін дамытуға әкелді». Операция барысында жаңа технологиялар (көктемгі жарықсыз телекамералар, инфрақызыл көру құрылғылары, жақты қараған радарлар, радарларды бұзатын жабдықтар және компьютерлік басқарудағы атыс жүйелері) осы ұшақтардың тиімділігін арттыру үшін қолданылды. Бұл жетістіктердің шыңы 1968 жылдың ақпанында C-130 Hercules жүк көлігінен жасалған AC-130E Spectre ұшағының қолданысқа енгізілуі болды. 1970 жылға қарай Spectre Әуе күштерінің жүк көліктеріне қарсы соғыста қолданған ең қауіпті қару-жарақ платформасына айналды. ПАВН 377 әуе дивизиясының тарихында «Біздің тосқауыл нүктелерімізде AC-130 ұшақтарының жұмыс істемеген бір сағаты да бағалы және сирек болды» деп жазылған.

From October 1969 until April 1970 (probably anticipating the loss of their Cambodian supply conduit) the North Vietnamese launched "probably their most intense logistical effort of the whole war." The motivating factor became evident in April, when U. S. and South Vietnamese ground forces launched an incursion into the PAVN base areas lining the eastern border of Cambodia. Thousands of tons of food and munitions, including 7,000 tons of rice and weapons, were destroyed; as a result, PAVN operations were set back by an estimated 15 months. However, the U. S. also assumed an abiding responsibility for the survival of the Lon Nol regime, which remained dependent on US air support. Missions conducted by CIA backed Laotian irregulars and Thai volunteers operating on the western flank of the trail (and the Lon Nol coup in Cambodia) prompted PAVN to launch offensives in Laos to protect and expand their system. As a result, the North Vietnamese seized the towns of Saravane, Paksong, and Attopeu. Although fighting continued in these areas, what had once been a 30 mile (48 km) wide logistical corridor was now expanded to 90 mile (145 km). Meanwhile, PAVN was also expanding its other methods of logistical transportation. In 1967 U. S. recon photographs uncovered an unusual sight. POL barrels were spotted floating in the waters of the Kong River south of Ban Bak, Laos. Soon, PAVN was making use of the Banghiang River which flowed southwestward from the Demilitarized Zone all the way to the Mekong River, for the same purposes. The watertight drums were launched en masse from tributary streams into the main channel, floated downstream, and were recovered by systems of nets and booms. The Kaman River was added to the system in 1969. By 1970 the North Vietnamese were making intense use of streams and rivers to supplement their logistical route, especially in the rainy season, when the water levels rose and the roadways became impassable mires. During one two and one half month period during 1969, over 10,000 POL barrels were spotted in the waterways of southeastern Laos. The Air Force estimated that during the year there were 3,375 trucks working the trail system in southern Laos, yet it claimed that 12,368 enemy trucks were destroyed during the year. During the same time frame, the CIA estimated that only 6,000 trucks existed in the entire North Vietnamese inventory. Beginning in 1967 the Air Force had fielded a whole series of fixed wing, side firing gunships for nighttime interdiction missions. This evolution in aircraft was a "dynamic reaction between opposing forces which led to a refinement of the tactics of employing round the clock interdiction and prompted development of specialized night attack systems." As the operation progressed, newer technologies (low light television cameras, infrared vision devices, side looking radars, radar jamming equipment, and computer directed fire control systems) were also fielded to improve the performance of these aircraft. The apex of these developments was reached by the deployment of the AC 130E Spectre, a conversion of the venerable C 130 Hercules cargo transport, in February 1968. By 1970 the Spectre had become the most formidable weapon platform fielded by the Air Force in its war against trucks. The PAVN 377 Air Division's history notes "Just one hour when AC 130s did not operate over our chokepoints was both precious and rare."

1971 жыл

Командалық аңшылық V (1970 жылдың 10 қазанынан 1971 жылдың 30 сәуіріне дейін) кезінде Әуе күштерінің барлау қызметі құрғақ маусымдағы шабуыл кезінде 16 266 жүк көлігін жойылғанын және тағы 7700-і зақымдалғанын мәлімдеді. Бірақ шындығында, 1970-1971 жылдары трасса бойында бар болғаны 2500-3000 PAVN жүк көлігі жұмыс істеді, олардың әрқайсысы шамамен төрт тонна жүкті тасымалдады. Шабуыл кезінде 77 000 жауынгерлік ұшу миссиясы орындалды, ал коммунистердің әуе шабуылына қарсы қару-жарақтарының саны 1500-ге жетті. Құрғақ маусымда әуе қорғанысынан 11 ғана ұшақ құласа да, құлаған ұшақтардың азаюы АҚШ-тың қарсы шараларының нәтижесі емес еді. Бұл көрсеткіштердің төмендеуіне себеп, PAVN-нің көптеген әуе қорғанысы бөлімшелерінің Оңтүстік Вьетнамның Лам Сон 719 операциясына қарсы шабуылға қолдау көрсету үшін Чэпоне аймағына ауысқандығы болды. Бұл Әуе күштері үшін екі мәселенің күрделенуін көрсетті: Біріншіден, АҚШ күштерінің Оңтүстік-Шығыс Азиядан біртіндеп шығарылуына байланысты, ұшу аппараттарының саны азайып, миссиялардың көлемі артты. Мысалы, Commando Hunt кезінде 1777 ұшақ пайдаланылды. Commando Hunt VI операциясы басталған кезде бұл көрсеткіш 1199 ұшаққа дейін төмендеді, ал операция аяқталған кезде 953-ке дейін азайды. Екіншіден, бұл жағдай Камбоджадағы Freedom Deal операциясы үшін ұшу миссияларын тоқтату арқылы одан да нашарлады. Сол жылы Солтүстік Вьетнамдықтар 60 000 тонна жабдықты тасымалдады немесе сақтады, соның салдарынан 2,07 пайыздық шығынға ұшырады. Осы кезеңде 195 000 PAVN сарбазы оңтүстік майданға жіберілді. Өткен жылғыдай, PAVN жүйені кеңейтуді жалғастырды. Мамыр айының соңына қарай Солтүстік Вьетнам Муонг Фалан, Бан Хоуи Сай және Паксонг қалаларын басып алды. Олар сондай-ақ Атопеу, Сараване және Бан Тхатенг қалаларын қайта басып алып, Лаос оңтүстік-орталық аймағындағы стратегиялық Боловенс платосындағы өздерінің бекінісін нығайтты. Жаңбырлы маусымда басталған Commando Hunt VI операциясына қатты жаңбыр және екі тайфун кедергі келтірді, бұл PAVN-нің логистикалық әрекеттеріне де, оны тоқтатуға тырысқан АҚШ-тың күш-жігеріне де кері әсер етті.

During Commando Hunt V (10 October 1970 to 30 April 1971) Air Force intelligence claimed 16,266 trucks destroyed and another 7,700 damaged during the dry season offensive. In fact, there were only 2,500–3,000 PAVN trucks operating on the trail during 1970–1971, each carrying approximately four tons of materiel. 77,000 combat sorties were flown during the offensive while the number of communist anti aircraft weapons defending it reached 1,500. Although only 11 aircraft were brought down by air defense fire during the dry season, this lower level of destroyed aircraft was not the result of any U. S. countermeasures. The lower figures were attributed to the fact that many PAVN air defense units had been moved to the Tchepone area to support the counteroffensive against the South Vietnamese Operation Lam Son 719. This highlighted what was now rapidly becoming a dual dilemma for the Air Force: First, the gradual withdrawal of U. S. forces from Southeast Asia meant that there were fewer and fewer air assets available with which to conduct more and more missions. During Commando Hunt, for example, 1,777 aircraft were utilized during the campaign. By the time of the opening of Commando Hunt VI, that figure had decreased to 1,199 aircraft and this number dropped to 953 before that phase was completed; Second, this state of affairs was exacerbated by the withdrawal of sorties to conduct missions for Operation Freedom Deal in Cambodia. During the year the North Vietnamese transported or stored 60,000 tons of supplies with a net loss rate of 2.07 percent. During the same period, 195,000 PAVN replacements moved through the system to the southern battlefields. As during the previous year, PAVN continued to expand the system. By the end of May the North Vietnamese had occupied Muong Phalane, Ban Houei Sai, and Paksong. They also retook Attopeu, Saravane, and Ban Thateng, cementing their hold on the strategic Bolovens Plateau of south central Laos. Commando Hunt VI, launched during the wet season, was hampered by heavy rain and the arrival of two typhoons which threw off both the PAVN logistical effort and U. S. attempts to interdict it.

1972 жыл

Әуе күштері жоспарлаушылары "Командо Хант VII" операциясы (1 қараша 1971 жылдан 29 наурыз 1972 жылға дейін) бүкіл науқанның ең табыстысы болады деп сенді. Осы құрғақ маусым кезеңінде АҚШ тәулігіне орта есеппен 182 шабуылдық ұшақ, 13 тұрақты қанатты ұшақ және 21 B-52 ұшуын жүзеге асырды. Осы күш-жігердің нәтижесінде АҚШ барлау аналитиктері 10 689 Солтүстік Вьетнам жүк көлігінің жойылғанын мәлімдеді және AC-130E "Спектр" ұшағының жалғыз 7 335 көлікті жойғанын көрсетті. Бірақ науқан барысында Лаос тауларында алаңдатарлық белгілер пайда болды. 1972 жылдың 10 қаңтарында АҚШ-тың O-1 бақылау ұшағы Му Гиа асуының жанынан ұшып келе жатып, Лаос аумағынан ұшырылған жер-әуе зымырасынан (SAM) құтылды. Бұл оқиға және оған ұқсас жағдайлар Солтүстік Вьетнамның МиГ-терінің Лаос әуе кеңістігіне кіруімен күшейді. Бұл екі қауіп те B-52 және тактикалық әуе шабуылдарын тоқтатуға әкеп соқты. Науқан барысында он американдық ұшақ SAM-дардан (көбінесе SA-2 нұсқаулықтары) және тағы он үш ұшақ конвенциялық қарудан жойылды. Науқан кезінде жаңалық – жеке құрамды жасырын кіргізуге деген қызығушылықтың қайта оянуы болды. PAVN-нің бұл аспектісі 1968 жылы "Командо Хант" науқаны басталғаннан бері дерлік назардан тыс қалған еді. Ақпарат жинау және техникалық қайта бағалау жұмыстары әуе күштерін Солтүстік Вьетнамды импортталған жабдықтар мен жүк көліктерімен емес, қанмен төлеуге мәжбүр етуге тағы бір әрекет жасауға шақырды. Осының нәтижесінде "Арал ағашы" операциясы – "Командо Хант VII" кезінде жеке құрамды жасырын кіргізуге қарсы күштерді жұмылдыру болды. Бірақ бұл тым кеш және жеткіліксіз болды. Америкалық сарапшылар 1971 жылдың соңында Солтүстік Вьетнамның коммунистік одақтастарынан тапсырыс берген жүк көліктерінің саны алдыңғы жылдардан асып кеткенін анықтағанда қуанды. Тек Кеңес Одағынан 6000 көлікке тапсырыс берілді (әдеттегі 3000-ға қарағанда), бұл жаудың көлік құралдарына мұқтаж екенін және науқанның нәтежелі болғанын көрсетеді. Алайда, көліктердің 80 пайызы Солтүстік Вьетнамға Нгуен Хуэ шабуылы басталғанға дейін кемінде алты апта бұрын жеткендіктен (АҚШ-та Пасха шабуылы деп белгілі), бұл күтілетін шығындарды көрсетті. "Командо Хант VII" жоғарыда аталған PAVN шабуылының басталуымен аяқталды. Бұл конвенциялық шабуыл, бронетехника, ауыр артиллерия және ұшаққа қарсы құрылғылармен (SAM-дарды қоса) Оңтүстік Вьетнамның ең солтүстік екі провинциясын басып алды, ал елдің орталық және оңтүстік бөліктерінде екі кішігірім шабуыл жасалды. АҚШ және Оңтүстік Вьетнамның барлық әуе күштері алдымен шабуылды баяулатуға, содан кейін тоқтатуға бағытталды. Олар 1968 жылдың соңында Солтүстік Вьетнамды бомбалау кезінде қолданылған тәжірибеге оралып (Linebacker операциясын қараңыз), кейін солтүстікке қарсы одан да ауыр әуе шабуылын жүргізуге бағытталған тыйым салу миссияларына тартылды (Linebacker II операциясын қараңыз). "Командо Хант" операциясының соңы жақындады. 1973 жылдың наурыз айында Париж бейбіт келісіміне қол қойылғаннан кейін Вьетнам соғысы АҚШ үшін ресми аяқталды.

Air Force planners believed that Operation Commando Hunt VII (1 November 1971 to 29 March 1972) would be the most fruitful of the entire campaign. During this dry season phase, the U. S. averaged 182 attack fighters, 13 fixed wing gunships, and 21 B 52 sorties per day. As a result of this all out effort, U. S. intelligence analysts claimed 10,689 North Vietnamese trucks were destroyed and credited AC 130E Spectres alone with 7,335 of these kills. During the campaign, however, ominous signs appeared in the mountains of Laos. On 10 January 1972, a U. S. O–1 observation aircraft, flying near the Mu Gia Pass, dodged the first surface to air missile(SAM) launched from Laotian soil. This event, and others like it, were compounded by the crossing into Laotian airspace of North Vietnamese MiG fighters. Both of these threats tended to force off B 52 and tactical air strikes. During the campaign, ten American aircraft were lost to SAMs (mostly SA 2 Guidelines) and another thirteen were lost to more conventional weapons. One new innovation that took place during the campaign was renewed interest in personnel infiltration. This aspect of the PAVN effort had been virtually ignored since the initiation of the Commando Hunt in 1968. An intelligence collection and technical reassessment effort invited the Air Force to make another attempt to force the North Vietnamese pay for their effort in blood instead of in imported supplies and trucks. The result was Island Tree the launching of a personnel anti infiltration effort during Commando Hunt VII. However, it was too little and far too late. American analysts were elated when they discovered that the number of trucks ordered by North Vietnam from its communist allies in late 1971 exceeded those of previous years. 6,000 vehicles had been ordered from the Soviet Union alone (as opposed to the usual 3,000) and this seemed to indicate that the enemy was hurting for transportation and that the campaign was working. However, since 80 percent of the vehicles arrived in North Vietnam at least six weeks before the launching of the Nguyen Hue Offensive (known to the U. S. as the Easter Offensive, they probably reflected anticipated losses. Commando Hunt VII came to a close with the launching of the PAVN offensive mentioned above. This conventional attack, backed by armor, heavy artillery, and anti aircraft units (including SAMs) rolled over the two northernmost provinces of South Vietnam while two smaller offensives were launched in central and southern parts of the country. All U. S. and South Vietnamese air assets were diverted to first slowing, and then halting the onslaught. They were then utilized in the first sustained bombing of North Vietnam since late 1968 (see Operation Linebacker). Interdiction missions were then diverted to carry out an even heavier aerial offensive against the north (see Operation Linebacker II). The end was nigh for Commando Hunt. With the signing of the Paris Peace Accord in March 1973, the Vietnam War finally came to an end for the U. S.

Қорытынды

Командос аңшылығы науқанының мақсаты – шабуылдарды тоқтату емес, Солтүстік Вьетнамды олардың күш-жігері үшін тым жоғары баға төлеуге мәжбүрлеу болды. Бұған қоса, олардың логистикалық жүйесін мүмкіндігінше жою және барынша көп PAVN күштерін стационарлық күзету рөлдеріне тарту көзделді. Әуедегі кедергі, егер Ханой қысымды сезініп, мойынсұнбаса, табысқа жете алмайтын еді. Алайда, науқанның сәтсіздігінің тұқымы оның алғашқы операциясында себілді. Бес жыл бойы зор мөлшердегі қару-жарақ жұмсалғанмен, бұл қысым деңгейі Ханойды оның мақсатынан айнытуға жеткіліксіз болды. Бұл сәтсіздіктің үш себебі болды. Біріншіден, Вашингтонның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы американдық күш-жігердің барлығын шектеген саяси шектеулері болды (Лаос пен Камбоджаның жалған «бейтараптығы», АҚШ-тың жердегі күштерімен жолды бұзу мүмкіндігі болғанда оны пайдаланбауы және т.б.). Екінші себеп – полковник Чарльз Моррисон «элементар жүйелерге» қарсы «тымырлы әдістерді» қолдану болды. Командос аңшылығы науқанының соңында Әскери-әуе күштері барлау қызметі барлық жеті операцияда 51 000 жүк көлігі мен 3 400 зениттік қару жойылғанын мәлімдеді. Дегенмен, статистика стратегияның орнын толтыра алмады және «сандар ойынындағы көрінетін табысқа қарамастан, Әскери-әуе күштері Командос аңшылығы жұмыс істеп жатқанына өзін-өзі алдауға ғана қол жеткізді». Американың жауының құлаудың алдында екендігіне берген үнемі сеніміне қарамастан, PAVN майдандық бөлімшелерге логистикалық ағынын сақтап, кеңейтті және 1968, 1972 жылдары ірі шабуылдар жасады, ал 1971 жылы қарсы шабуыл ұйымдастырды. Солтүстік Вьетнам бомбалардың күшті шабуылына қарамастан, таулар мен ормандарды кесіп өтетін 3 000 километрден астам жолдар мен жолдарды салды, күтіп ұстады және кеңейтті, ал Оңтүстік Вьетнамға жіберілген әскерлердің барлық екі пайызы ғана американдықтардың олардың Оңтүстік Вьетнамға енуін тоқтату әрекеттерінен қаза тапты.

The goal of the Commando Hunt campaigns was not to halt infiltration, but to make the North Vietnamese pay too heavy a price for their effort. Corollary to this was the destruction of as much of their logistical system as possible and to tie down as many PAVN forces in static security roles as possible. Aerial interdiction could not succeed unless Hanoi felt the pressure and relented. The seed of the campaign's failure, however, was sown in its first operation. Despite the expenditure of an enormous amount of ordnance over five years, the level of that pressure was never going to be sufficient to deter Hanoi from its goal. This failure had three sources. First, there were the political constraints imposed by Washington that limited the entire American effort in Southeast Asia (the continued fiction of Laotian and Cambodian "neutrality", failure to disrupt the trail with U. S. ground forces when it would have made a difference, etc.) The second source of the failure was the utilization of what Colonel Charles Morrison has called "over sophisticated methods" against "elemental systems." At the end of the Commando Hunt campaigns the Air Force intelligence service claimed that 51,000 trucks and 3,400 anti aircraft guns were destroyed in all seven operations. Statistics, however, proved no substitute for strategy and, "for all the perceived success in that numbers game, the Air Force succeeded only in fooling itself into believing that Commando Hunt was working. Regardless of the constant American belief that its enemy was on the verge of collapse, PAVN maintained and expanded its logistical flow to combat units in the field and managed to launch major offensives in 1968 and 1972 and a counteroffensive in 1971. The North Vietnamese built, maintained, and expanded, under a deluge of bombs, over 3,000 kilometers of roads and paths through the mountains and jungles while only two percent of the troops sent south were killed by the American effort to halt their infiltration into South Vietnam.