Генри де Ман: Бельгиялық саясаткер және әлеуметтік теоретик

Кіріспе

Бельгиялық саясаткер (1885–1953)

Анри (Хендрик) де Ман (17 қараша 1885 – 20 маусым 1953) – бельгиялық саясаткер және Бельгияның Еңбек партиясының (POB BWP) басшысы. Ол өзінің заманындағы көрнекті социалистік теоретиктердің бірі болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияның неміс оккупациясы тұсында ынтымақтастыққа белсенді қатыспады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы

Саяси белсенді социалист болғанмен, ол Бельгия армиясымен соғысып, Бірінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың мүддесін қолдады. Соғыстан кейін ол Вашингтон университетінде біраз уақыт социологиядан сабақ берді, содан кейін Бельгияда жұмысшыларға білім беру мектебін ашты, кейін Германияға оралды, онда бірнеше жыл Франкфурт университетінде оқытты. Ол сол жерде әріптестерінің айналысындағы басым, солшыл және коммунистік қозғалыстармен келіспеушілікке түсті. Ол консервативті баспагер Евгений Дидерихспен байланыста болды. Анри де Манның 1941 жылғы «Афтер Куп» (Après Coup) атты естеліктерінде ашық білдірген антисемитизмі Германиядағы жылдары қалыптасты, бірақ ол кем дегенде бір еврей әйелімен некеде тұрды («Афтер Куп», Брюссель: Éditions de la Toison d'Or, 1941). Рейхстаг өртенгеннен кейін Бельгияға оралғаннан соң (оның кітаптары Гитлерге ұнамады және де Ман әрқашан басқалардың идеологиясына қатысты тәуелсіз болды), ол Бельгияның Еңбек партиясының (POB BWP) вице-президенті болды. 1938 жылы Эмиль Вандервельде қайтыс болғаннан кейін, ол партия президенті болды. 1936-1938 жылдары Қаржы министрі қызметін атқарды. Оның социализмге қатысты көзқарастары және марксизмді қайта қарауы даулы болды. Оның «планизм» немесе жоспарлау идеясын ілгерілетуі 1930 жылдардың басында, әсіресе Франциядағы конформист емес қозғалыста, сондай-ақ «Үшінші жол» деп аталған қозғалыста кеңінен әсер етті; ол қысқа мерзімге персоналист Эммануэль Муньемен байланыста болды және тіпті өзін «13 ғасырдың томисті» санайтын. Генри де Манның доктринасы капитализмнің тікелей дағдарыстарын банктік кредиттерді мемлекеттік меншікке алу және қаржы мәселелерінде мемлекеттің билігін арттыру арқылы жеңуге бағытталған, бірақ капиталистік экономикалық жүйенің құрылымын сақтап қалуды көздеді. «Планизм» өндіріс құралдарын социалистендіруді және тапсыз қоғам құруды жоққа шығарды, керісінше, мемлекетке сеніп тапсырылған кейбір монополиялардан босатылып, жеке секторды ынталандыруға тырысты және оны еркін бәсекелестік пен жеке бастамашылықты қорғаушы етіп бейімдеді. Тактикалық тұрғыдан, Гитлердің неміс социал-демократтарын талқандауымен (ол орта таптардың НСДАП-қа өткеніне байланысты деп санайды), де Ман либералдық партиялармен жақындасу қажет деп ойлады.

A politically active socialist, he nevertheless fought with the Belgian army and supported the Allied cause in World War I. After the war, he taught sociology for a time at the University of Washington, then started a workers' education school in Belgium, before moving back to Germany where he taught for some years at the University of Frankfurt. He was at odds there with the predominant, leftwing and communist movements surrounding some of his colleagues. He was allied with Eugen Diederichs, a conservative publisher in Jena. Henri de Man's antisemitism, expressed openly in his memoir of 1941, Après Coup, developed during his years in Germany, although he lived in marriage with at least one Jewish woman (Après Coup, Brussels: Éditions de la Toison d'Or, 1941). Returning to Belgium after the Reichstag fire (his books were not popular with Hitler, and de Man was always a maverick relative to others' ideologies) he became Vice President of the Belgian Labour Party (POB BWP). Upon the death of Emile Vandervelde in 1938, he assumed its presidency. He was Minister of Finance from 1936 to 1938. His views on socialism and his revision of Marxism were controversial. His promotion of the idea of "planisme", or planning, was widely influential in the early 1930s, in particular among the Non Conformist Movement in France, a movement also called the Third Way; he was connected briefly to the Personalist Emmanuel Mounier, and even thought of himself as something of a "13th century Thomist". The doctrine of Henri de Man intended to overcome the successive crises of capitalism by the nationalization of bank credit and an elevation of the degree of authority of the State in financial affairs, while preserving the structures of a capitalist economic system. The “planism” refuted the socialization of the means of production and the construction of a classless society, but on the contrary sought to encourage the private sector by freeing it from certain monopolies entrusted to the State and making it the protector of free competition and individual initiative. From a tactical point of view, marked by the crushing of the German Social Democrats by Hitler, which he attributes to the defection of the middle classes towards the NSDAP, de Man thought it necessary to move towards a rapprochement with liberal parties.

"План де Ман"

1933 жылы де Ман Белгиядағы фашизмнің күшеуін тоқтату мақсатымен жасалған деген жоспарды ұсынды, бірақ көптеген тарихшылар оны оның өзінің фашизмге бет бұруының бір бөлігі деп санайды, тіпті де Манның өзінің естеліктері де оны растайды. Бұл 1940 жылдың маусымынан бастап нацистік оккупация кезінде Бельгияның де-факто премьер-министрі қызметін атқарғанда айқын болды. Жоспар "Het Plan de Man" деп белгілі болды және жоспарлаудың (планизмнің) мысалы еді. Кейбіреулер оны Франклин Рузвельттің "Жаңа мәмілесімен" (New Deal) салыстырса, басқалары оның "Жаңа мәміледен" мүлдем өзгеше екенін, әлеуметтік көмек және басқа да артықшылықтар ұсынбағанын, керісінше демократия мен жұмысшы табынан көңілі қалған адамның демократияға қарсы ұсынысын жасағанын атап көрсетеді. Де Ман жоспары жұмысшылар мен олардың кәсіби одақтарынан саяси билікті алып тастап, оларға тек қана өкілдік етудің сыртқы көрінісін қалдыруды және билікті меншік иелері мен үкіметке беруді көздеген. Ол оны парламентте ұсынғанда, қарсыластары "Бұл таза фашизм!" деп шу шығарды, осы пікірталас де Манға сол жерде инсульт тудырып, шамамен үш айға мүгедек қалдырды. Анри де Ман баспа еркіндігін де шектеуді жоспарлаған.

Ынтымақтастық

Де Ман король Леопольд III және оның анасы королева Елизаветаның кеңесшісі болды. Германияда ұзақ уақыт тұрған және өзі айтқандай, елді "жақсы көрген" ол 1930 жылдары Бельгияда Гитлердің экспансионистік саясатын қабылдау арқылы Бельгияны Бірінші дүниежүзілік соғыста бастан өткерген қиын жағдайдан сақтап қалуды жақтады. Басқа демократиялық елдер бұл саясатты "жұмсарту саясаты" деп атады. 1940 жылы Бельгия армиясының "жеңілісінен" кейін ол POB BWP мүшелеріне манифест жариялап, соғыс кезінде неміс оккупациясын бейтараптық әрекет ету алаңы ретінде құптады: "Жұмысшы табы мен социализм үшін бұл құлдырау, апат емес, құтылу болып табылады". Ол қол және зиялы еңбеккерлерді біріктіруді мақсат еткен "Uni van Hand en Geestesarbeiders/Union des Travailleurs Manuels et Intellectuels" (UHGA UTMI) кәсіподағын құруға қатысты. Бұл ұзақ жылдар бойы социалистердің фашистік жоспары деп есептелді, ал UHGA UTMI жұмысшылардың бұл "одаққа" бақылауы аз немесе мүлдем болмағандықтан фашистік ұйым деп танылды. Де Ман оңға қарай жылжыған сайын, өзінің "Апрес Куп" атты мемуарларында жазғандай, баспасөз бостандығына да қарсы болды. Бірнеше ай бойы ол (өз пікірінше) Бельгияның іс жүзіндегі премьер-министрі болды, неміс генералдары Александр фон Фалькенхаузен мен Эггерт Ридердің басшылығымен қызмет етті, ал Бельгия шайқасы кезінде Бельгияның барлық министрлері елден қашып, эмиграциядағы Бельгия үкіметін құрды. Бірақ ол соңында фламандтық нацистік әріптестерінен (белгистік көзқарастары үшін) және нацистік биліктен күмән күдікке ілікті, олар 1941 жылғы Пасхадан кейін оның көпшілік алдында сөйлеуіне тыйым салды. Оқиғалардың бағытын жоғалтқанын сезіне, ол өз еркімен жер аударылды.

Шөгеру және өлім

Бельгиядан кеткеннен кейін де Ман бірнеше жыл бойы неміс оккупациясы астындағы Парижде өзінің сүйіктісі Люсиен Дидьемен бірге өмір сүрді; ол оккупацияланған Парижде Эрнст Юнгердің айналасындағы топтың бір бөлігі болды. Бірақ 1945 жылдың мамырында одақтас әскерлердің шабуылы күшейгенде, тұтқындалудан қорқып, Францияның Жоғарғы Савойя аймағындағы Ла-Клузастағы тау шатырына қашып кетті. Азаттыққа қол жеткеннен кейін ол Швейцария шекарасын өтіп, Австрияға жақын Гризон тауларында тұрды. 1953 жылы ол жас әйелімен бірге машинасы мен пойыздың соқтығысуынан қаза тапты, оның ұлы Ян де Ман және басқалар бұл оның өзіне қол жұмсауы мүмкін деп ойлады. Генри де Ман Швейцарияда көп жылдар бойы депрессияға түсіп, қозғалмай қалды, сотталу және мемлекетке опасыздық жасағаны үшін түрмеге қамалу қаупі оның Бельгияға оралуына кедергі келтірді. Соғыстан кейін ол қасында болмаған күйде мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталды. Оның жүрегі жақын туысы, әдебиет теорияшысы Пол де Ман, Америка Құрама Штаттарында әдебиеттік деконструкционизмнің жетекші жақтасы ретінде танымал болды. 1983 жылы қайтыс болғаннан кейін Пол де Ман Бельгиядағы коллаборационист газетінде мақалалар жазғаны анықталды, олардың кейбіреулерінде антисемиттік идеялар білдірілген. Бұл жаңалық Пол де Манның шығармаларын, сондай-ақ оған әкелік қамқорлық көрсеткен Хендрикпен арақатынасын қайта қарастыруға себеп болды.

Жарияланымдар

"Тейлорлық ел", Брюссель, "Ле Пэпл" баспасы, 1919 жыл. "Социализм психологиясы", Йена, Э. Дидерикс, 1927 ж. Марксизмнен тыс, Брюссель, L'Églantine, 1927. (Қайта басылған, Париж, Alcan, 1929; Seuil, 1974) Социализм және марксизм, Брюссель, L'Églantine, 1928. Жұмыстың қуанышы, жұмысшылар мен қызметкерлердің куәліктеріне негізделген зерттеу, Париж, Félix Alcan кітапханасы, 1930. "Басқарылатын экономика туралы ойлар", Брюссель мен Париж, L'Églantine, 1932. Nationalisme et socialisme, Париж, [баспасы көрсетілмеген], 1932. Маркс қайта ашылды, [Der neu entdeckte Marx], Мишель Брелаздың неміс тілінен аудармасы, Женева, Генри де Ман еңбектерін зерттеу қауымдастығы, 1980 [1932]. "Құрылысшыл социализм", L. C. Herbert-тің неміс тілінен аудармасы, Париж, Félix Alcan кітапханасы, 1933. Іс-қимыл жоспары, Париж, M. Rivière, [1934]. "Еңбек жоспары", Брюссель, Еуропа экономикасы институты, 1934. "Еңбек" баспасы, 1935 жыл. Еңбек жоспарын іске асыру, Антверпен, de Sikkel, 1935. "Социалистік идея және Еңбек жоспары", Александр Коевников пен Генри Корбиннің аудармасы, Париж, Bernard Grasset, [1935]. Корпоратизм және социализм, Брюссель, "Еңбек" баспасы, 1935. "Жұмысшылар және көшбасшылар", Брюссель, "Жаңа еглантин", 1937 жыл. (Лукович Зоретти, Лео Мулин, М. Сомерхаузен және Жорж Лефранкпен бірге, "Фашизмнің жалпы мәселелері", Брюссельдегі оқу апталығы, 10–15 шілде 1934, Париж, Жұмысшылар білім беру орталығы, [1939]. "Соңғы ойлар", естеліктер, Брюссель мен Париж, "Toison d'or" және PUF баспалары, [1941] (бірнеше қайта басылымдар). Herinneringen, Антверпен, de Sikkel, Арнхейм, van Loghum Slaterus, 1941 жыл. "Бейбітшілік туралы ойлар", Париж және Брюссель, "Editions de la Toison d'Or", 1942. "Тау жазбаларым", Брюссель, "Editions de la Toison d'or", 1944 жыл. Ұлтшылдықтан тыс. Әлемдік үкіметке қарай, Женева, "Шеваль аиле" баспасы, 1946 жыл. "Жалғыз шабандоз. Еуропалық социализмнің 45 жылы", Женева, Cheval ailé баспасы, 1948 жыл. Жак Кьор, корольдің саудагері, [Jacques Cœur, der königliche Kaufmann Paris, 1950], Tardy, 1951. "Жаппай заман және өркениеттің құлдырауы", [Vermassung und Kulturverfall], Фернан Делмас аударған, неміс тілінен, Париж, Flammarion, 1954. "Леопольд III ісі" және екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне қатысты басқа да құжаттар, Мишель Брелаз редакциялаған, Женева, Éditions des Antipodes, 1989 жыл.

Au pays du Taylorisme, Bruxelles, éd. "Le Peuple", 1919. Zur Psychologie des Sozialismus, Jena, E. Diederichs, 1927. Au delà du marxisme, Bruxelles, L'Églantine, 1927. (Rééd., Paris, Alcan, 1929; Seuil, 1974)
Socialisme et marxisme, Bruxelles, L'Églantine, 1928. Joie du travail, enquête basée sur des témoignages d'ouvriers et d'employés, Paris, Librairie Félix Alcan, 1930. Réflexions sur l'économie dirigée, Bruxelles et Paris, L'Églantine, 1932. Nationalisme et socialisme, Paris, [éditeur non indiqué], 1932. Marx redécouvert, [Der neu entdeckte Marx], traduction de l'allemand par Michel Brélaz, Genève, Association pour l'étude de l'œuvre d'Henri de Man, 1980 [1932]. Le Socialisme constructif, traduit de l'allemand par L. C. Herbert, Paris, Paris, Librairie Félix Alcan, 1933. Pour un plan d'action, Paris, M. Rivière, [1934]. Le Plan du travail, Bruxelles, Institut d'économie européenne, 1934. Éditions Labor, 1935. L'exécution du plan du travail, Anvers, de Sikkel, 1935. L'idée socialiste suivi du Plan de travail, traduction d'Alexandre Kojevnikov et Henry Corbin, Paris, Bernard Grasset, [1935]. Corporatisme et socialisme, Bruxelles, Éditions Labor, 1935. Masses et chefs, Bruxelles, La Nouvelle églantine, 1937. (avec Lucovic Zoretti, Léo Moulin, M. Somerhausen et Georges Lefranc, Les problèmes d'ensemble du fascisme, semaine d'études d'Uccle Bruxelles, 10–15 juillet 1934, Paris, Centre confédéral d'éducation ouvrière, [1939]. Après coup, mémoires, Bruxelles et Paris, Éditions de la Toison d'or et PUF, [1941] (plusieurs rééditions). Herinneringen, Antwerpen, de Sikkel, Arnheim, van Loghum Slaterus, 1941. Réflexions sur la paix, Paris et Bruxelles, Éditions de la Toison d'Or, 1942. Cahiers de ma montagne, Bruxelles, Éditions de la Toison d'or, 1944. Au delà du nationalisme. Vers un gouvernement mondial, Genève, Éditions du Cheval ailé, 1946. Cavalier seul. 45 années de socialisme européen, Genève, Éditions du Cheval ailé, 1948. Jacques Cœur, argentier du Roy, [Jacques Cœur, der konigliche kaufmann Paris, 1950], Tardy, 1951. L'Ère des masses et le déclin de la civilisation, [Vermassung und Kulturverfall], traduit de l'allemand par Fernand Delmas, Paris, Flammarion, 1954. Le "dossier Léopold III" et autres documents sur la période de la seconde guerre mondiale, édité par Michel Brélaz, Genève, Éditions des Antipodes, 1989.