Неолиттік тас құралдары өндіріс орталығы: Лэнгдейл шапырғылары
Langdale axe industry
Лэнгдейл өндірісі: неолит дәуіріндегі Англия көлдері аймағындағы тас құралдар жасау орталығы. 4000-3500 ж.б.д. тарихы, қазба жұмыстары, құрал үлгілері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тас құралдар жасау
Stone tool manufacturing
Лэнгдейл балта өнеркәсібі (немесе фабрикасы) – археологтардың Англия көлдері аймағындағы Ұлы Лэнгдейлдегі неолит дәуіріндегі тас құралдардың арнайы өндіріс орталығына берген атауы. Бұл орынның шамамен б.з.д. 4000–3500 жылдарға дейін бар екендігі 1930 жылдардағы кездейсоқ жағдайларда табылған артефакттар арқылы анықталды. 1940-1950 жылдары Клэр Фелл және басқалар жүйелі зерттеулер жүргізді, содан бері әртүрлі көлемде бірнеше далалық сараптамалар жасалды. Типикалық табыстарға жарамсыз балталар, жартылай дайын өнімдер және тау жынысының қиыршықтарынан жасалған пышақтар кіреді. Сондай-ақ, балға тастар, сонымен қатар өнеркәсіптен қалған литтердің басқа да қалдықтары, мысалы, пышақтар мен жарықтар табылған. Аймақта жылтыратылған тас балта жасауға жарамды, ұсақ түйірлі жасыл тас немесе мүйіз тас кездеседі. Мұндай балталар Ұлыбританияның барлық аймақтарында табылған. Тас – Гаррисон Стикл мен Стиклдің Пайкіндегі Лэнгдейл аңғарындағы құмды беткейлерден кездесетін немесе жиналған эпидоттанған жасыл тас. Лэнгдейл балта фабрикасының кешенін құрайтын балтадан жасалған орындардың сипаты мен аумағы әлі де зерттелуде. Геологиялық карталар көрсеткендей, балталар жасау үшін қолданылған жанартаулық туф жергілікті ең биік шыңдардың тар жолағында кездеседі. Аймақтағы басқа да орындар, әсіресе Харрисон Стикл мен Скафелл Пайк, 2000 немесе 3000 фут биіктіктегі платформаларда жартылай дайын өнімдер мен жарықтар табылған. Жақындағы зерттеулер Лэнгдейл туфінің неолиттік «балта фабрикалары» құрылмас бұрын құралдар жасау үшін қолданылғанын көрсетті. Мэрипортта (Кумбрия) ол соңғы палеолит және мезолит дәуірлерінде құрал жасау үшін таңдалды.
The Langdale axe industry (or factory) is the name given by archaeologists to a Neolithic centre of specialised stone tool production in the Great Langdale area of the English Lake District. The existence of the site, which dates from around 4,000–3,500 BC, was suggested by chance discoveries in the 1930s. More systematic investigations were undertaken by Clare Fell and others in the 1940s and 1950s, since when several field surveys of varying scope have been carried out. Typical finds include reject axes, rough outs and blades created by knapping large lumps of the rock found in the scree or perhaps by simple quarrying or opencast mining. Hammerstones have also been found in the scree and other lithic debitage from the industry such as blades and flakes. The area has outcrops of fine grained greenstone or hornstone suitable for making polished stone axes. Such axes have been found distributed across Great Britain. The rock is an epidotised greenstone quarried or perhaps just collected from the scree slopes in the Langdale Valley on Harrison Stickle and Pike of Stickle. The nature and extent of the axe flaking sites making up the Langdale Axe Factory complex are still under investigation. Geological mapping has established that the volcanic tuff used for the axes outcrops along a narrow range of the highest peaks in the locality. Other outcrops in the area are known to have been worked, especially on Harrison Stickle, and Scafell Pike where rough outs and flakes have been found on platforms below the peaks at and above the 2000 or 3000 foot level. Recent research has shown that Langdale tuff was used for tools before the Neolithic 'axe factories' were established. In Maryport (Cumbria) it was selected for tool manufacture in the Final Palaeolithic and Mesolithic
Петрографиялық талдау
Археологтар Лэнгдейл тасының ерекшелігін анықтау үшін оның бөліктерін алып, микроскоп арқылы зерттей алады. Тау жынысындағы минералдардың петрографиялық әдіспен сипатталатын ерекше үлгісі бар. Олар балта жасаушылардың өндіріс әдістері мен сауда жолдарын қайта құруға мүмкіндік алды. Лэнгдейл өнеркәсібі дөңгеленген (немесе "жартылай дайын") балталар мен қарапайым блоктар жасады. Мұқият жылтыратылған түпкілікті өнім көбінесе басқа жерде, мысалы, Көл аймағының батыс шетіндегі Ээнсайд Тарнында жасалатын, ал олардың барлығы Ұлыбритания мен Ирландияда саудаланып жүрді. Лэнгдейл туфы неолит дәуірінде балта жасау үшін қолданылатын әртүрлі тау жыныстарының ішіндегі ең көп таралғаны болды және VI топтағы балталар деп белгілі. Флинт те жылтыратылған балта жасау үшін жиі қолданылды және бірнеше жерде, әсіресе Граймс Грейвс пен Цисбериде, сондай-ақ Еуропа континентінде Бельгиядағы Спиеннсте және Польшадағы Кремьонкиде өндірілді. Дөңгеленген беттерді жылтырату балтаның механикалық күшін арттырды, сондай-ақ ағашқа тигенде үйкелісті азайтады. Бұрыштар мен балта бетіндегі басқа да кемшіліктерде туындайтын кернеу концентрацияларының салдарынан, тас сияқты қатыгез материалдарда жарықтар оңай пайда болады. Осы кемшіліктерді жылтырату арқылы жою балтаны әлдеқайда берік етеді және пайдалану кезіндегі соққылар мен серпілістерге төтеп беруге мүмкіндік береді. Құмтас әдетте балталарды жылтырату үшін қолданылды, ал Ээнсайд Тарнының жанында, мысалы, жартылай дайын өнімдерді жылтыратуға арналған доғарылған тастар табылған. Үлкен, бекітілген тау жыныстары да жылтырату үшін кеңінен қолданылды, Еуропа бойынша көптеген мысалдар бар, бірақ Ұлыбританияда олар салыстырмалы түрде аз. Авебери маңындағы Файфилд Даунындағы жағдай ерекше, бірақ табылған және жариялауды күтіп тұрған көптеген мысалдар болуы керек.
Archaeologists are able to identify the unique nature of the Langdale stone by taking sections and examining them using microscopy. The minerals in the rock have a characteristic pattern, using a method known as petrography. They have been able to reconstruct the production methods and trade patterns employed by the axe makers. The Langdale industry produced roughly hewn (or so called "rough outs") axes and simple blocks. The highly polished final product were usually made elsewhere, such as at Ehenside Tarn in the western fringes of the Lake District, and all were traded on throughout Britain and Ireland. The Langdale tuff was among the most common of the various rocks used to make axes in the Neolithic period, and are known as Group VI axes. Flint was also commonly used to make polished axes, and mined at several places, but especially at Grimes Graves and Cissbury, and in continental Europe at Spiennes in Belgium, and Krzemionki in Poland. Polishing the rough surfaces will have improved the mechanical strength of the axe as well as lowering friction when used against wood. Fractures occur more easily in brittle materials like stone when rough owing to the stress concentrations present at sharp corners, holes and other defects in the axe surface. Removing those defects by polishing makes the axe much stronger, and able to withstand impact and shock loads from use. Sandstone was usually used for polishing axes, and whetstones have been found nearby at Ehenside tarn, for example where the rough outs were polished. Large fixed outcrops were also widely used for polishing, and there are numerous examples across Europe, but relatively few in Britain. That at Fyfield Down near Avebury is an exception, but there must be many more awaiting discovery and publication.
Тарату және пайдалану
Лэнгдейлдің тас балталары Ұлыбритания мен Ирландиядағы археологиялық қазбаларда табылған. Англияның шығысында, әсіресе Линкольнширде, осы табыстардың ерекше шоғырлануы байқалады. Франсис Прайор мұны осы аймақтағы осы балталардың ерекше құнды болуымен байланыстырады. Ол балталардың діни маңызы болуы мүмкін екенін айтады, мүмкін олар шыққан биік таулармен байланысты болған. Ол бұл жайтты неолит дәуіріндегі кремний кен орындарымен салыстырады, олардың барлығы (Грим қабірінен басқа, онда ерекше жоғары сапалы кремний өндірілген) көрнекті, биік орналасқан жерлерде болған. Ұлыбританияда зерттелген неолиттік жылтыратылған тас балталардың шамамен 27%-ы Лэнгдейл аймабынан шыққан. Корнуоллден Солтүстік Шотландияға және Ирландияға дейін тас балталар үшін 30-дан астам материал көзі болғанын ескерсек, бұл ерекше жайт. Олар діни нысандар болған жоқ болса да, балталардың құны жоғары болғанға ұқсайды, өйткені олар кеңінен "саудаланып" жүрген. Кейбір балталар тозығы жеткен, ал кейбіреулері қолданылмаған сияқты көрінеді, бұл оларды қасиетті нысандар ретінде қарастырғанын немесе, мүмкін, байлықты көрсету үшін пайдаланғанын көрсетеді. Бірақ кейбіреулері практикалық құрал ретінде қолданылған. Жылтыратылған балталардың пішіні олардың ағаштан жасалған саптарға бекітіліп, орманды аралау үшін қолданылғанын көрсетеді. Франсис Прайор Питербороның солтүстігінде тапқан, жылтырату арқылы әдемі айналмалы өрнектер шығарылған кремний балта туралы айтады, бірақ бұл балта мүлдем практикалық емес еді, өйткені өрнектердің орнындағы жарықтар кремнийді өте нәзік еткен. Дегенмен, оны жасаған адам оның жасалуына жұмсалған еңбекті ескеріп, құнды санаған болуы керек. Осы фактілер Лэнгдейл балталарының мақсатына қатысты түрлі түсіндірулерді ұсынады, олар әдемі де, практикалық та болған, сонымен қатар өндірілген жерінен шамалы жерде саудаланып жүрген.
The stone axes from Langdale have been found at archaeological sites across Britain and Ireland. An unusual concentration of finds occurs in the East of England, particularly Lincolnshire. Francis Pryor attributes this to these axes being particularly valued in this region. He mentions possible religious significance of the axes, perhaps related to the high peaks from which they came. He compares this with confirmed Neolithic flint mines which, apart from Grime's Graves (where flint of exceptionally high quality was mined), were all at prominent elevated locations. Of all the Neolithic polished stone axes that have been examined in the UK, around 27% come from the Langdale region. This is notable considering there were over 30 sources of material for stone axes from Cornwall to northern Scotland and Ireland. Whether religious objects or not, the axes must have been of high value, given that they have been "traded" so widely. Some axes appear worn whilst others appear unused, again implying that they were regarded as sacred objects or, perhaps, simply as a display of visible wealth. Some though were used as practical tools. The shape of the polished axes suggests that they were bound in wooden staves and used for forest clearance. Francis Pryor discusses a flint axe that he found north of Peterborough with fantastic swirling patterns that had been brought out by polishing – but this axe was totally impractical as the patterns were fault lines, making the flint very fragile. However, it must have been valued by its owner and/or maker, bearing in mind the work involved in making it. These facts suggest various interpretations of the purpose of the Langdale axes, which were both beautiful and practical, as well as being traded many miles from their place of production.
Контекст
Лэнгдейл өндірісі – жылтыратылған балталар жасау үшін қатты тас өндіретін көптеген кәсіпорындардың бірі еді. Неолит дәуірі – жерге қоныстану мен ірі ауқымды егіншілік дамыған кезең. Егін егу және мал өсіру үшін орманды сақтау қажет болды, сондықтан балталар – ағаш кесу ғана емес, сонымен қатар үйлер, қайықтар және басқа да құрылыстар үшін ағаш өңдеуге арналған маңызды құрал болды. Флинт, көптеген флинт кен орындарынан (мысалы, Граймс Грейвс, Цисбери және Спиенн) қол жетімді болғандықтан, ең көп қолданылған материал болды. Флинт пен шерттен жасалған жалаңаш пышақтарды кішкентай пышақтар, жебе ұштары және басқа да ұсақ, өткір құралдар (мысалы, кескіштер мен шипоштар) ретінде де пайдалануға болады. Бірақ басқа да қатты және берік тастар қолданылды, мысалы, Солтүстік Уэльстегі Пенмаэнмауртан алынған жанартаулық тастар, және Лэнгдейл сияқты жұмыс орындары сол жерде де табылды. Ел бойынша балта өндірісіне арналған көптеген басқа да орындар ұсынылды (бірақ олардың барлығы да табылған жоқ), соның ішінде Антрим графтығындағы Тивебуллиаг, Корнуолл, Шотландия және Лестерширдегі Чарнвуд орманы. Пемброкширдегі Пресли төбелерінен көк тас балталар экспортталған болуы мүмкін. Бұл өндіріс әлемнің басқа да аймақтарында кеңінен дамыды, мысалы, Австралиядағы Вильям тауындағы тас балта карьерінде салыстырмалы түрде соңғы уақытқа дейін осыған ұқсас тас қолданылды. Мұражай коллекцияларында жылтыратылған құралдар мен басқа да артефакттарда қолданылған тастардың алуан түрлілігін көруге болады, бірақ олардың барлық көздері анықталмаған. Артефакттың бір бөлігін жою қажет болғандықтан, мұражайлардың көпшілігі артефакттардан үлгі алуға тыйым салады. Сол сияқты, балталарды жылтырату үшін қолданылатын тастар мен науалар Ұлыбританияда сирек кездеседі, бірақ Франция мен Швецияда көптеп табылған. Лэнгдейл тас балта фабрикасының радиокөміртектік талдауы оның неолит дәуірінде шамамен 1000 жыл бойы жұмыс істегенін көрсетеді. Қазіргі зерттеулер балта жасаушыларды Кастлеригг сияқты алғашқы неолиттік тас шеңберлерімен байланыстырады.
The Langdale industry was one of many which extracted hard stone for manufacture into polished axes. The Neolithic period was a time of settlement on the land, and the development of farming on a large scale. Maintenance of the forest cover was necessary in order to plant crops and rear animals, so axes were a staple tool, not just for clearance but also for wood working timber for houses, boats and other structures. Flint was probably the most widely used, simply because it was available from numerous flint mines in the downlands, such as Grimes Graves, Cissbury and Spiennes. Blades from roughing out from flint and chert could also be used as small knives, arrowheads and other small sharp tools such as burins and awls. But other hard and tough stones were used, such as igneous rocks from Penmaenmawr in North Wales, and similar working areas to Langdale have been found there. Many other locations for production of axes have been suggested (but not always found) across the country including Tievebulliagh in County Antrim, sites in Cornwall, Scotland and the Charnwood Forest in Leicestershire. It is also likely that bluestone axes were exported from the Preseli hills in Pembrokeshire. The industry was also widely developed elsewhere in the world, such as in Australia at Mount William stone axe quarry which used a similar rock until relatively recent times. The variety of rocks used in polished tools and other artefacts is evident in museum collections, not all of the sources of the rocks having been positively identified. Taking sections is necessarily destructive of part of the artefact, and thus discouraged by many museums. Likewise, the rocks or anvils used to polish the axes are rare in Britain but common in France and Sweden. Radiocarbon dating at the Langdale stone axe factory site suggests that it was in operation for about 1,000 years during the Neolithic period. Current thinking links the manufacturers of the axes to some of the first Neolithic stone circles such as that at Castlerigg.
Қорғау
Археологиялық ескерткіштердің биіктігі мен қиын-қыстау жер бедері оларды жазық жерлердегі адам қоныстанынан туындайтын зақымдардан қорғап келді. Дегенмен, Ұлы Лэнгдейлге көптеген саяхатшылар келеді. Адамдар балталарды алып кеткен (бірақ қазіргі пікір бойынша, оларды өз орнында қалдыру керек) және ойсырап, тас шашыраған жерлерге зиян келтірген. 1980 жылдары осы ескерткіштерді ежелгі ескерткіштер тізіміне енгізуге тырысылды, бірақ сенімді карталардың болмауы салдарынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Балта жасау орындарына зиян келтірмеу үшін жолдардың орналасуына ерекше назар аударылды. 1990 жылдан бері Көмбрия айманындағы, соның ішінде Ұлы Лэнгдейлдегі эрозияға ұшыраған жолдар "Fix the Fells" жобасы арқылы жөнделді, оның басты серіктесі Ұлттық Траст болып табылады. Лэнгдейл балталары Көмбриядағы Кендал мұражайында, Тулли Хаузы мұражайында және Карлайл көркемсурет галереясында, сондай-ақ Британ мұражайы сияқты басқа да коллекцияларда қойылған.
The altitude and rough terrain of the archaeological sites have protected them from types of damage caused by human settlement in lowland areas. However, Great Langdale is much visited by walkers. People have removed axes (although current thinking is that they should be left in situ) and have caused inadvertent damage to stone scatters by walking. An attempt to schedule the sites as ancient monuments in the 1980s was thwarted by the lack of reliable mapping. Particular attention has been paid to the siting of footpaths to avoid damage to axeworking sites. Since the 1990s eroded paths in the Lake District, including Great Langdale, have been repaired by a "Fix the Fells" project in which the National Trust is the major partner. Langdale axes are displayed in Cumbria at Kendal Museum and Tullie House Museum and Art Gallery, Carlisle, and in other collections such as the British Museum.