Кіріспе
Австралия Парламентінде Сенат немесе Өкілдер Палатасының мүшесі қайтыс болғанда, мерзімі бітпестен отставкаға кеткенде, парламенттен қуылғанда және оның орны бос деп жарияланғанда, парламенттің рұқсатынсыз бір сессияның қатарынан екі ай бойы қатыспағанда немесе құқықтан айырылғанда бос орын туындайды.
dies
resigns mid term
is expelled from Parliament and their seat is declared vacant,
is absent from (fails to attend) the house, without the permission of the house, for two consecutive months of a session, or
is disqualified.
Отставка
Өкілдер палатасының мүшесі Австралия Конституциясының 37-бабында көзделгендей, спикерге немесе спикер болмаған жағдайда Бас губернаторға отставкасын жолдау арқылы отставкаға кете алады. Сол сияқты, сенатор да Конституцияның 19-бабында көзделгендей, Сенат Төрағасына немесе Төраға болмаған жағдайда Бас губернаторға отставкасын ұсынады.
Бос орынды қалай толтыруға болады
Кездейсоқ бос орындар, қай үйге қатысты екеніне байланысты әртүрлі тәсілмен шешіледі.
Мемлекеттер
Сенатқа алты штаттың бірінен орын бос қалған жағдайда, Австралия Конституциясының 15-бабына сәйкес, тиісті штаттың Парламенті оның орнын толтыру үшін тағайындауды жүзеге асыруға міндетті. Бұл жоғары және төменгі палаталардың бірлескен отырысында жасалады (Квинслендтен басқа, онда бірпалаталы Парламент бар). Егер штаттық Парламент сессияда болмаса, штаттың Губернаторы (штаттың Атқарушы кеңесінің кеңесімен әрекет ете отырып) орынды толтыру үшін тағайындама жасай алады, бірақ мұндай тағайындама штаттық Парламенттің келесі сессиясы басталғаннан кейін 14 күн ішінде бірлескен отырыста бекітілмесе, күшін жояды. 1977 жылдың 29 шілдесіне дейін сенаторлар алты жылдық мерзімге сайланды, ал кездейсоқ бос орынға тағайындалған адамдар тек келесі Өкілдер палатасының немесе Сенаттың сайлауына дейін қызмет етті, онда бос орын тиісті штаттың сайлаушыларымен толтырылатын болды. Сондай-ақ, штаттық Парламенттің өздерінің алдыңғы саяси партиясынан орынбасарды таңдауы (немесе Губернатордың тағайындауы) белгіленген конвенция болды, бірақ конституциялық талап емес. Партияның штаттық премьер-министрге лайықты үміткерлердің тізімін ұсынуы және штаттық Парламенттің таңдау жасауы да қалыпты жағдай болды. 1946 жылға дейін конвенциялар осылай бекітілмеген, он кездейсоқ бос орынға басқа партиядан адамдар тағайындалған. Алайда, 1946 жылдан кейін олар 1975 жылға дейін бұзылмады. 1975 жылдың 9 ақпанында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Еңбек партиясынан сенатор Лайонел Мерфи Австралияның Жоғарғы Сотының судьясы болып тағайындалу үшін Сенаттан отставкаға кетті. 27 ақпанда NSW штатының Либералды премьер-министрі Том Льюис Альбери қаласының бұрынғы ұзақ жылдар бойы қызмет еткен мэрі Кливер Бантонды тағайындады, ол ешқандай саяси партияға мүше болмаған. Бантон тәуелсіз сенатор ретінде Парламентте отырды. 1975 жылдың 30 маусымында Квинсленд штатының Еңбек партиясынан сенатор Берти Миллинер кенеттен қайтыс болды. Еңбек партиясы Квинсленд штатының Ауылдық партиясының премьер-министрі Джо Бжелке Петерсенге тек бір үміткердің атын берді – Мал Колстон. Алайда, 3 қыркүйекте Бжелке Петерсеннің бастамасымен Квинсленд Парламенті бос орынға Альберт Филдті тағайындады. Ол 30 жыл бойы Еңбек партиясының мүшесі болғанмен, Филд қазір Гоф Уитлэмнің Еңбек үкіметін ашық сынады және тағайындалуға келіскені үшін партиядан бірден шығарылды. Филд Сенаттағы орынды тәуелсіз ретінде алды. Алайда, оның конституциялық тұрғыдан Парламентте отыруға құқығы бар-жоғы күмәнді болды. Ол тағайындалғанға дейін бір күн бұрын Квинсленд штатының Білім беру департаментінен кеткенімен, Білім беру туралы заң (Qld) үш апта бұрын отставкаға кетуді талап етті және ол әлі де Корольдік қызметінде екендігі дау тудырды (бұл техникалық жағдай бұрын көп рет ескерілмеген). Еңбек партиясы Филдтің Жоғарғы Сотқа тағайындалуын дереу даулап, ол 1 қазаннан бастап Сенаттан қысқа мерзімге демалысқа кетті, ол 11 қарашада Парламент таратылған кезде аяқталды. 1977 жылдың 21 мамырында Конституцияның 15-бабында болашақ Сенаттағы кездейсоқ бос орындарды сайлау кезінде бұрынғы сенатор өкілдік еткен партияның мүшесімен толтыру қажеттігі туралы референдум өтті. Егер штаттық Парламент бос орынды толтыруды таңдаса, жаңа сенатордың өкілеттігі бастапқы сенатордың өкілеттігі аяқталғанға дейін жалғасады. Референдум қабылданды және 1977 жылдың 29 шілдесінде күшіне енді. Егер сенатор белгілі бір партияның өкілі болып сайланса, және мерзімнің ортасында басқа партияға бағыныштылығы өзгерсе, содан кейін қайтыс болса немесе отставкаға кетсе, оның орнына бірінші партияны білдіретін адам сенатор болады. Бұл алғаш рет Оңтүстік Австралия штатының сенаторы Стил Холл сайлау кезінде Либералды қозғалысты білдірген, бірақ кейіннен Австралияның Либералды партиясына ауысқан кезде, отставкаға кетіп, оның орнына Жанин Хейнс тағайындалды. Ол Австралия демократиялық партиясының өкілі болды, себебі Либералды қозғалысы демократиялық партиямен бірікті. Конституциялық өзгерістерге қарамастан, кездейсоқ бос орынды толтыру үшін партияның ұсынған кандидатурасы кандидаттың Сенатқа штаттық Парламент тағайындалатынына кепілдік бермейді. Тіпті бір ғана үміткер болса да, оны бекіту үшін дауыс беру қажет. Бұл дегеніміз, егер штаттық Парламент кандидатураға қарсы дауыс берсе, бос орын толтырылмайды. Бұл 1987 жылы сәуірде Еңбек партиясының Дон Граймс Сенаттың қызметінен кеткен кезде дәлелденді. Тасмания Парламенті 1987 жылдың 8 мамырында бірлескен отырыста Еңбек партиясының кандидаты Джон Деверьоны тағайындау туралы дауыс берді, нәтижесінде дауыс тең болды. Тасмания Парламенті бірлескен отырыстар үшін қабылдаған ережелерге сәйкес, "егер дауыс тең болса, сұраққа жауап жоқ деп шешіледі". Сондықтан тең дауыс Деверьоның Сенатқа тағайындалуын қабылдамады. Тасмания штатының Либералды партиясының министрі Рэй Грум: "Конституцияның 15-бабы Парламенттің бос орынды толтыруға тиіс адамды таңдауын нақты көрсетеді, партияны емес. Біз тек сол партияның мүшесін таңдай аламыз, бірақ тиісті партияның ұсынған кандидатурасын қабылдауға міндетті емеспіз" деді. Либералды штаттық үкіметтің бұл әрекеті федералды Либералды партияның жетекшісі Джон Ховардтан "орнатылған конвенцияға және Конституциялық өзгерістің мақсатына қарсы дауыс бергені үшін" сынға ұшырады. Басқа орынбасарды тағайындау үшін өткізілген бірлескен отырыс кейінге қалдырылды, бірақ ақырында өтпеді, себебі Сенат 5 маусымда қос таратылу сайлауына дайындық үшін таратылды, сондықтан орынбасар қажет болмады. Сенатта адамның сайлауға қабілетсіздігі салдарынан бос орын туған жағдайда, мысалы, 2017 жылғы екі азаматтық істе болғандай, бұрынғы Сенат сайлауының нәтижелерін қайта санау арқылы бұл орын толтырылады, бұл Re Culleton (No 2) және Re Day (No 2) істерінде қолданылған әдіс болды. Сенатор отставкаға кеткен немесе қайтыс болғаннан кейін, жаңа Сенат мерзімі басталғанға дейін қайта сайланған жағдайда да бос орын тууы мүмкін. Бұл ағымдағы мерзімде де, әлі басталмаған келесі мерзімде де бос орын тудырады, бұл конституциялық ерекшелікке айналады. Бұл алғаш рет 2013 жылдың 24 қазанында, 2013 жылғы федералды сайлаудан бір ай өткен соң, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Еңбек партиясынан сенатор Боб Карр отставкаға кеткен кезде болды. Каррдың ағымдағы мерзімі 2014 жылдың 30 маусымында аяқталуға тиіс болды, ал ол 2014 жылдың 1 шілдесінде басталатын келесі мерзімге сайланған болатын. Дебора О'Нилл бос орынды толтыру үшін Еңбек партиясынан таңдалды және 2013 жылдың 13 қарашасында NSW Парламентімен тағайындалды. Карр ағымдағы және келесі мерзімінен де отставкаға кеткен ерекше жағдайда, NSW үкіметі О'Ниллдің тағайындалу мерзімі туралы NSW штатының Бас прокурорынан заңдық кеңес сұрады. Бас прокурордың кеңесі бойынша, NSW Парламенті тек ағымдағы бос орынды толтыра алады және 2014 жылдың шілдесіне (жаңа мерзімнің басталуы) дейін болашақ бос орынды толтыруды күтуге тиіс. Бастапқыда шілде мен тамыздың ортасы арасында жоспарланған отырыс күндері болған жоқ, алайда 2014 жылдың 2 шілдесінде 13 төменгі палата депутаты мен 40-тан астам заң кеңесшісінен тұратын қысқартылған бірлескен отырыс О'Ниллді жаңа мерзімге Сенатқа қайта тағайындау үшін өткізілді.
On 9 February 1975, the New South Wales Labor Senator Lionel Murphy resigned from the Senate to take up an appointment as a judge of the High Court of Australia. On 27 February, the NSW Liberal Premier Tom Lewis appointed Cleaver Bunton, a former long serving Mayor of Albury, who was not affiliated with any political party. Bunton sat as an independent senator. On 30 June 1975, the Queensland Labor Senator Bertie Milliner died suddenly. The Labor Party gave only one replacement name to the Country Party Queensland Premier Joh Bjelke Petersen that of Mal Colston. However, on 3 September, at Bjelke Petersen's instigation, the Parliament of Queensland appointed Albert Field to the vacancy. Although he had been a member of the Labor Party for 30 years, Field was now openly critical of the Labor government of Gough Whitlam, and he was immediately expelled from the party for accepting the appointment. Field took his seat in the Senate as an independent. However, there were doubts as to his constitutional eligibility to sit at all. Although he had resigned from the Queensland Department of Education the day before he was appointed, the Education Act (Qld) required three weeks' notice of resignation, and it was arguable that he was therefore still in Crown service (this technicality had been ignored many times in the past). The Labor Party immediately challenged Field's appointment in the High Court, and he was on leave from the Senate from 1 October for the remainder of his short lived term, which ended when the parliament was dissolved on 11 November. On 21 May 1977, a referendum was held on the question of whether Section 15 of the Constitution should be changed to require future Senate casual vacancies to be filled by a member of the party represented by the former senator at the time of their election, if the state parliament chooses to fill the vacancy, and the new senator's term continues until the end of the original senator's term. The referendum was passed and came into effect on 29 July 1977. Where a senator had been elected representing a certain party, and changed allegiances to a different party mid term, and then died or resigned, the replacement senator would be a person representing the first party. This was first implemented when South Australia Senator Steele Hall, who at the time of his election represented the Liberal Movement but had later changed to the Liberal Party of Australia, resigned and was replaced by Janine Haines. She represented the Australian Democrats and was chosen because the Liberal Movement had merged with the Democrats. Despite the constitutional change, a party's nomination to replace the casual vacancy does not guarantee that the nominee will be appointed to the Senate by the state parliament. Even when there is only a single nominee, there must be a vote to approve the appointment. This means that if the state parliament votes against the nominee, the vacancy is not filled. This was demonstrated when Labor's Don Grimes resigned from the Senate in April 1987. A vote to appoint Labor's nominee John Devereux was undertaken by a joint sitting of the Tasmanian Parliament on 8 May 1987, which resulted in a tied vote. Under Tasmanian Parliament's rules adopted for joint sittings, "if the votes are equal, the Question shall be resolved in the Negative". Therefore the tied vote rejected Devereux's nomination to the Senate. Ray Groom, a Tasmanian Liberal minister, argued: "section 15 of the Constitution clearly states that it is for the Parliament to choose the person to fill the vacancy and not the party. we can choose only a person who is a member of the same party but we are not bound to accept the nomination of the party concerned". The move by the Liberal state government was criticised by federal Liberal leader John Howard for "voting against established convention and the intent of the Constitutional change". The joint sitting to appoint another replacement was adjourned but ultimately did not take place, as the Senate was dissolved on 5 June for a double dissolution election in July and therefore a replacement was no longer required. When a vacancy exists in the Senate as a result of the ineligibility of a person to be elected, as in the 2017 dual citizenship cases, the seat of the disqualified Senator is filled by a countback of the previous Senate election results in the affected State, as was the method used in Re Culleton (No 2) and in the Re Day (No 2). A vacancy may also exist when a Senator resigns or dies after they were re elected to the Senate but before the start of the next Senate term. This means a vacancy is created in both the current term and the following term that has not yet commenced, creating a constitutional quirk. This happened for the first time on 24 October 2013, a month after the 2013 federal election, when New South Wales Labor Senator Bob Carr resigned from the Senate. Carr's current term was to expire on 30 June 2014, and he was already re elected to the Senate in the election for the following term starting 1 July 2014. Deborah O'Neill was selected by Labor to fill the casual vacancy, and was appointed by the NSW Parliament on 13 November 2013. In an unprecedented situation where Carr resigned both his current term and the following term, the NSW Government sought legal advice from the Crown Solicitor of New South Wales regarding the tenure of O'Neill's appointment. The Crown Solicitor's advice was that the NSW Parliament could only fill the current vacancy, and would have to wait until July 2014 (start of the new term) to fill the future vacancy. Initially, there were no planned sitting days between July and mid August 2014, however, a reduced joint sitting of 13 lower house MPs and over 40 Legislative Councillors was held on 2 July 2014 to reappoint O'Neill to the Senate for the new term.
Өкілдер Палатасы
Өкілдер палатасындағы бос орындар қосымша сайлау арқылы толтырылады. Қосымша сайлауды белгілі бір мерзімде немесе мүлдем өткізуге конституциялық талап жоқ. Егер жалпы сайлау салыстырмалы түрде жақын уақытта күтілуде болса, қосымша сайлау өткізуден жиі бас тартылады. Бұл мынадай себептермен негізделген: а) сайлаушыларды қысқа мерзім ішінде екі рет дауыс беруге мәжбүрлеудің қажеті жоқ, өйткені олардың пікірлері осы уақыт аралығында айтарлықтай өзгеруі екіталай; және б) қосымша сайлау өткізудің құны жоғары, ал соңғы шығынды салық төлеушілер көтереді. Мысалы, 1940 жылғы 13 тамызда Канберрадағы әуе апаты салдарынан үш кабинет министрі қаза тапқандықтан, үш қосымша сайлау өткізу қажет болатын. Алайда, алдағы апталарда жалпы сайлау жоспарланғандықтан, қосымша сайлау қажет болған жоқ. Егер қосымша сайлау өткізу орынды деп табылса, спикер Австралия сайлау комиссиясымен бірнеше күндердің қолайлылығы туралы кеңеседі, партия басшыларынан ұсынылған күндер туралы пікірлерді тыңдайды, соңғы шешімді қабылдайды және бұйрық шығарады. Спикер бұйрық шығарған сәттен бастап қосымша сайлау күніне дейін кем дегенде 33 күн өтуі керек, ал спикер ресми отставка туралы хат алғанға дейін бұйрық бере алмайды. Қосымша сайлау сенбі күні өткізілуі тиіс. Егер өткен жалпы сайлаудан кейін, аталған округтің шекаралары өзгерген қайта бөлу жүргізілсе, бастапқы сайлаудағы шекаралар қолданылады, бірақ тек сол округке тіркелген сайлаушылар ғана дауыс беруге құқылы және міндетті.