Кіріспе

Австралия Парламентінде Сенат немесе Өкілдер Палатасының мүшесі қайтыс болғанда, мерзімі бітпестен отставкаға кеткенде, парламенттен қуылғанда және оның орны бос деп жарияланғанда, парламенттің рұқсатынсыз бір сессияның қатарынан екі ай бойы қатыспағанда немесе құқықтан айырылғанда бос орын туындайды.

Отставка

Өкілдер палатасының мүшесі Австралия Конституциясының 37-бабында көзделгендей, спикерге немесе спикер болмаған жағдайда Бас губернаторға отставкасын жолдау арқылы отставкаға кете алады. Сол сияқты, сенатор да Конституцияның 19-бабында көзделгендей, Сенат Төрағасына немесе Төраға болмаған жағдайда Бас губернаторға отставкасын ұсынады.

Бос орынды қалай толтыруға болады

Кездейсоқ бос орындар, қай үйге қатысты екеніне байланысты әртүрлі тәсілмен шешіледі.

Мемлекеттер

Сенатқа алты штаттың бірінен орын бос қалған жағдайда, Австралия Конституциясының 15-бабына сәйкес, тиісті штаттың Парламенті оның орнын толтыру үшін тағайындауды жүзеге асыруға міндетті. Бұл жоғары және төменгі палаталардың бірлескен отырысында жасалады (Квинслендтен басқа, онда бірпалаталы Парламент бар). Егер штаттық Парламент сессияда болмаса, штаттың Губернаторы (штаттың Атқарушы кеңесінің кеңесімен әрекет ете отырып) орынды толтыру үшін тағайындама жасай алады, бірақ мұндай тағайындама штаттық Парламенттің келесі сессиясы басталғаннан кейін 14 күн ішінде бірлескен отырыста бекітілмесе, күшін жояды. 1977 жылдың 29 шілдесіне дейін сенаторлар алты жылдық мерзімге сайланды, ал кездейсоқ бос орынға тағайындалған адамдар тек келесі Өкілдер палатасының немесе Сенаттың сайлауына дейін қызмет етті, онда бос орын тиісті штаттың сайлаушыларымен толтырылатын болды. Сондай-ақ, штаттық Парламенттің өздерінің алдыңғы саяси партиясынан орынбасарды таңдауы (немесе Губернатордың тағайындауы) белгіленген конвенция болды, бірақ конституциялық талап емес. Партияның штаттық премьер-министрге лайықты үміткерлердің тізімін ұсынуы және штаттық Парламенттің таңдау жасауы да қалыпты жағдай болды. 1946 жылға дейін конвенциялар осылай бекітілмеген, он кездейсоқ бос орынға басқа партиядан адамдар тағайындалған. Алайда, 1946 жылдан кейін олар 1975 жылға дейін бұзылмады. 1975 жылдың 9 ақпанында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Еңбек партиясынан сенатор Лайонел Мерфи Австралияның Жоғарғы Сотының судьясы болып тағайындалу үшін Сенаттан отставкаға кетті. 27 ақпанда NSW штатының Либералды премьер-министрі Том Льюис Альбери қаласының бұрынғы ұзақ жылдар бойы қызмет еткен мэрі Кливер Бантонды тағайындады, ол ешқандай саяси партияға мүше болмаған. Бантон тәуелсіз сенатор ретінде Парламентте отырды. 1975 жылдың 30 маусымында Квинсленд штатының Еңбек партиясынан сенатор Берти Миллинер кенеттен қайтыс болды. Еңбек партиясы Квинсленд штатының Ауылдық партиясының премьер-министрі Джо Бжелке Петерсенге тек бір үміткердің атын берді – Мал Колстон. Алайда, 3 қыркүйекте Бжелке Петерсеннің бастамасымен Квинсленд Парламенті бос орынға Альберт Филдті тағайындады. Ол 30 жыл бойы Еңбек партиясының мүшесі болғанмен, Филд қазір Гоф Уитлэмнің Еңбек үкіметін ашық сынады және тағайындалуға келіскені үшін партиядан бірден шығарылды. Филд Сенаттағы орынды тәуелсіз ретінде алды. Алайда, оның конституциялық тұрғыдан Парламентте отыруға құқығы бар-жоғы күмәнді болды. Ол тағайындалғанға дейін бір күн бұрын Квинсленд штатының Білім беру департаментінен кеткенімен, Білім беру туралы заң (Qld) үш апта бұрын отставкаға кетуді талап етті және ол әлі де Корольдік қызметінде екендігі дау тудырды (бұл техникалық жағдай бұрын көп рет ескерілмеген). Еңбек партиясы Филдтің Жоғарғы Сотқа тағайындалуын дереу даулап, ол 1 қазаннан бастап Сенаттан қысқа мерзімге демалысқа кетті, ол 11 қарашада Парламент таратылған кезде аяқталды. 1977 жылдың 21 мамырында Конституцияның 15-бабында болашақ Сенаттағы кездейсоқ бос орындарды сайлау кезінде бұрынғы сенатор өкілдік еткен партияның мүшесімен толтыру қажеттігі туралы референдум өтті. Егер штаттық Парламент бос орынды толтыруды таңдаса, жаңа сенатордың өкілеттігі бастапқы сенатордың өкілеттігі аяқталғанға дейін жалғасады. Референдум қабылданды және 1977 жылдың 29 шілдесінде күшіне енді. Егер сенатор белгілі бір партияның өкілі болып сайланса, және мерзімнің ортасында басқа партияға бағыныштылығы өзгерсе, содан кейін қайтыс болса немесе отставкаға кетсе, оның орнына бірінші партияны білдіретін адам сенатор болады. Бұл алғаш рет Оңтүстік Австралия штатының сенаторы Стил Холл сайлау кезінде Либералды қозғалысты білдірген, бірақ кейіннен Австралияның Либералды партиясына ауысқан кезде, отставкаға кетіп, оның орнына Жанин Хейнс тағайындалды. Ол Австралия демократиялық партиясының өкілі болды, себебі Либералды қозғалысы демократиялық партиямен бірікті. Конституциялық өзгерістерге қарамастан, кездейсоқ бос орынды толтыру үшін партияның ұсынған кандидатурасы кандидаттың Сенатқа штаттық Парламент тағайындалатынына кепілдік бермейді. Тіпті бір ғана үміткер болса да, оны бекіту үшін дауыс беру қажет. Бұл дегеніміз, егер штаттық Парламент кандидатураға қарсы дауыс берсе, бос орын толтырылмайды. Бұл 1987 жылы сәуірде Еңбек партиясының Дон Граймс Сенаттың қызметінен кеткен кезде дәлелденді. Тасмания Парламенті 1987 жылдың 8 мамырында бірлескен отырыста Еңбек партиясының кандидаты Джон Деверьоны тағайындау туралы дауыс берді, нәтижесінде дауыс тең болды. Тасмания Парламенті бірлескен отырыстар үшін қабылдаған ережелерге сәйкес, "егер дауыс тең болса, сұраққа жауап жоқ деп шешіледі". Сондықтан тең дауыс Деверьоның Сенатқа тағайындалуын қабылдамады. Тасмания штатының Либералды партиясының министрі Рэй Грум: "Конституцияның 15-бабы Парламенттің бос орынды толтыруға тиіс адамды таңдауын нақты көрсетеді, партияны емес. Біз тек сол партияның мүшесін таңдай аламыз, бірақ тиісті партияның ұсынған кандидатурасын қабылдауға міндетті емеспіз" деді. Либералды штаттық үкіметтің бұл әрекеті федералды Либералды партияның жетекшісі Джон Ховардтан "орнатылған конвенцияға және Конституциялық өзгерістің мақсатына қарсы дауыс бергені үшін" сынға ұшырады. Басқа орынбасарды тағайындау үшін өткізілген бірлескен отырыс кейінге қалдырылды, бірақ ақырында өтпеді, себебі Сенат 5 маусымда қос таратылу сайлауына дайындық үшін таратылды, сондықтан орынбасар қажет болмады. Сенатта адамның сайлауға қабілетсіздігі салдарынан бос орын туған жағдайда, мысалы, 2017 жылғы екі азаматтық істе болғандай, бұрынғы Сенат сайлауының нәтижелерін қайта санау арқылы бұл орын толтырылады, бұл Re Culleton (No 2) және Re Day (No 2) істерінде қолданылған әдіс болды. Сенатор отставкаға кеткен немесе қайтыс болғаннан кейін, жаңа Сенат мерзімі басталғанға дейін қайта сайланған жағдайда да бос орын тууы мүмкін. Бұл ағымдағы мерзімде де, әлі басталмаған келесі мерзімде де бос орын тудырады, бұл конституциялық ерекшелікке айналады. Бұл алғаш рет 2013 жылдың 24 қазанында, 2013 жылғы федералды сайлаудан бір ай өткен соң, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Еңбек партиясынан сенатор Боб Карр отставкаға кеткен кезде болды. Каррдың ағымдағы мерзімі 2014 жылдың 30 маусымында аяқталуға тиіс болды, ал ол 2014 жылдың 1 шілдесінде басталатын келесі мерзімге сайланған болатын. Дебора О'Нилл бос орынды толтыру үшін Еңбек партиясынан таңдалды және 2013 жылдың 13 қарашасында NSW Парламентімен тағайындалды. Карр ағымдағы және келесі мерзімінен де отставкаға кеткен ерекше жағдайда, NSW үкіметі О'Ниллдің тағайындалу мерзімі туралы NSW штатының Бас прокурорынан заңдық кеңес сұрады. Бас прокурордың кеңесі бойынша, NSW Парламенті тек ағымдағы бос орынды толтыра алады және 2014 жылдың шілдесіне (жаңа мерзімнің басталуы) дейін болашақ бос орынды толтыруды күтуге тиіс. Бастапқыда шілде мен тамыздың ортасы арасында жоспарланған отырыс күндері болған жоқ, алайда 2014 жылдың 2 шілдесінде 13 төменгі палата депутаты мен 40-тан астам заң кеңесшісінен тұратын қысқартылған бірлескен отырыс О'Ниллді жаңа мерзімге Сенатқа қайта тағайындау үшін өткізілді.

Өкілдер Палатасы

Өкілдер палатасындағы бос орындар қосымша сайлау арқылы толтырылады. Қосымша сайлауды белгілі бір мерзімде немесе мүлдем өткізуге конституциялық талап жоқ. Егер жалпы сайлау салыстырмалы түрде жақын уақытта күтілуде болса, қосымша сайлау өткізуден жиі бас тартылады. Бұл мынадай себептермен негізделген: а) сайлаушыларды қысқа мерзім ішінде екі рет дауыс беруге мәжбүрлеудің қажеті жоқ, өйткені олардың пікірлері осы уақыт аралығында айтарлықтай өзгеруі екіталай; және б) қосымша сайлау өткізудің құны жоғары, ал соңғы шығынды салық төлеушілер көтереді. Мысалы, 1940 жылғы 13 тамызда Канберрадағы әуе апаты салдарынан үш кабинет министрі қаза тапқандықтан, үш қосымша сайлау өткізу қажет болатын. Алайда, алдағы апталарда жалпы сайлау жоспарланғандықтан, қосымша сайлау қажет болған жоқ. Егер қосымша сайлау өткізу орынды деп табылса, спикер Австралия сайлау комиссиясымен бірнеше күндердің қолайлылығы туралы кеңеседі, партия басшыларынан ұсынылған күндер туралы пікірлерді тыңдайды, соңғы шешімді қабылдайды және бұйрық шығарады. Спикер бұйрық шығарған сәттен бастап қосымша сайлау күніне дейін кем дегенде 33 күн өтуі керек, ал спикер ресми отставка туралы хат алғанға дейін бұйрық бере алмайды. Қосымша сайлау сенбі күні өткізілуі тиіс. Егер өткен жалпы сайлаудан кейін, аталған округтің шекаралары өзгерген қайта бөлу жүргізілсе, бастапқы сайлаудағы шекаралар қолданылады, бірақ тек сол округке тіркелген сайлаушылар ғана дауыс беруге құқылы және міндетті.